Кіріспе

Италиялық теолог және социниандық ілімнің негізін қалаушылардың бірі (1539–1604) Фаусто Соццини ерте заманалық Еуропа бойынша ағасы Лелионың ізбітімен қайта саяхаттап, оның діни жазбаларын жинап, антитринитарлық сенімдерін жүйелі теологиялық доктринаға біріктірді.

Өмір

Соццини Сиена қаласында, Сиена Республикасының астанасында дүниеге келді, сол кезде ол қасиетті Рим империясының билігінде болды. Ол Алессандро Соццини мен Агнезе Петруччидің жалғыз ұлы, Боргезе Петруччидің қызы (1490 жылы туған) және Пандольфо Петруччидің немересі. Оның әкесі Алессандро Соццини, он бір бауырдың ең үлкені, 1509 жылы туған, бірақ 1541 жылы, отыз екінші жасында қайтыс болды. Фаустоның жүйелі білімі болған жоқ, ол қарындасы Филлидамен бірге үйде тәрбиеленді және жастық шағын отбасының елді мекені Борго Скопетода оқумен өткізді. Өмір бойы оны қалыптастырған күшті моральдық қағидалар үшін ол отбасының қабілетті әйелдеріне міндетті; ал оның алғашқы зияткерлік ынталандыруы оның ағасы Целсо Соцциниден келді, ол формалды түрде католик болғанмен, «esprit fort» еді, және қысқа ғұмырлы Accademia del Sizienti (1554) құрылтайшысы болды, оның мүшесі жас Фаусто болды. 1556 жылы оның әкесі Мариано Соццини кішінің өсиеті бойынша Фаустоға, ең үлкен ұлының жалғыз ұлы ретінде, отбасылық мүліктің төрттен бір бөлігі қалдырылды, бұл оны тәуелсіз етті. Келесі жылы ол Сиена қаласының зияткерлік өмірінің орталығы – Accademia degli Intronati-ға қабылданды. Ол Фрастаглиато деген атпен қосылды, ал Целсо Сонаккиозо деген атпен. Ол заңгерлік мансапқа бейімділігі бар, талантты жас адам ретінде сипатталды, бірақ ол заңға қызығушылық танытпады, сонеттер жазуды артық көрді. 1558–1559 жылдары ол, ағалары Целсо мен Камилло сияқты, лютерандыққа қатысты деген күдік туды.

Лион мен Женева

Жасы жеткенде (1561) ол Лионға барды, мүмкін сауда-саттықпен айналысқан; ол өзінің ағасы Лелио Соццинидің қайтысынан кейін Италияға қайта оралды; 1562 жылы оны Женевадағы итальян шіркеуінің тізімінен кездестіреміз; Кальвинмен ешқандай байланыс болғандығының іздері жоқ. Келесі жылы Лионға оралды. Оған евангелистік көзқарас жеткілікті радикалды болған жоқ. "Brevis explicatio" (Лион, 1562) атты Иоанн Ізгі хабарына жазған прологында ол Мәсіхке мәнді емес, ресми түрде құдайлық қасиеттер береді – бұл антитринитариандық позицияның бастапқы көрінісі; ал 1563 жылғы хатында жанның мәңгілік еместігін христиандық мартализмінің пайдасына жоққа шығарады; бұл позиция кейін гуманист Франческо Пуччимен өткізген пікірсайысында дамыды.

Флоренция

1563 жылдың соңында ол Италияға оралды, Рим католик шіркеуіне бейімделді және он екі жыл бойы, оның жарияланбаған хаттары көрсеткендей, Тоскананың ұлы герцогы Козимоның қызы Изабелла де Медичидің қызметінде болды (Самуэль Припковский айтқандай, ұлы герцогтың емес). 1565 және 1568 жылдар аралығында ол Il Frastagliato Intronato эссесін жазды. Ол өмірінің осы кезеңін босқа өткізілген деп есептеді; 1567 жылға дейін ол заңдық міндеттерге қысқаша назар аударды және (1570) өзінің "De auctoritate s. scripturae" трактатын жазды. 1571 жылы ол Римде болды, әлде кемде оның қамқоршысымен бірге. Ол 1575 жылдың соңында Италиядан кетіп, Изабелланың қайтысынан кейін (1576 жылы күйеуінің қолынан қаза тапқан деген болжам бар) және оның бауыры Франческоның қайта оралу туралы ұсыныстарын қабылдамады, ол оны оралуға қысым жасады. Франческо Соццинидің Италиядан кетуіне себеп болған жағдайды білгені сөзсіз; Самуэль Припковскийдің ұлы герцог оның мүлігінен түсетін кірісін оның есімнен ештеңе жарияламасақ берілетініне келіскендігі туралы айтқанына сенуге толық негіз бар.

Базель

Соццини енді Базельде қоныс тапты, Киелі кітапты жақыннан зерттеді, Забурларды итальян тіліне поэзиялық аударуды бастады және естігі нашарлағанмен, теологиялық пікірталастардың орталығына айналды. Жак Куэмен құтқарылу туралы доктрина бойынша жүргізген әңгімесі "De Jesu Christo servatore" атты трактатта (12 шілде 1578 ж. аяқталды) баяндалды, оның қолжазба түрінде таралуы Польша мен Трансильваниядағы сарай дәрігері Джорджо Биандратаның және догмалық емес көзқарастарды қолдайтын шіркеу қайраткерінің назарына ілікті.

Трансильвания

Трансильвания қысқа мерзімге (1559–1571) алғашқы унитариандық князь Иоанн Сигизмунд тұсында толық діни еркіндікке ие болды. Қазіргі билеуші Кристофер Батори иезуиттерді жақтады; енді Биандратаның мақсаты – бұрын бірге жұмыс істеген, үштікке қарсы көрнекті епископ Ференц Давидтің (1510–1579) яһудилік бейімділіктерін шектеу болды. Биандратаның моральдық жағынан ауыр айыпталуы оның Давидке деген ықпалын жойды. Сондықтан ол Мәсіхке табынудан бас тартқан Давидпен ақылдасу үшін Соцциниді шақырды. Соццинидің ілімдер жүйесінде ортодоксалды терминдер еретикалық мағынада қолданылды. Құдайға сыйыну мәселесінде Соццини adoratio Christi, яғни жүректен шыққан құрметті, барлық христиандарға міндетті деп есептеді, ал invocatio Christi, яғни тікелей дұға, тек рұқсат етілген (Биандрата оны міндетті етуге тырысқан); бірақ Соццинидің пікірінше, дұға кімге болса да, Мәсіхтің араласуымен қабылдалып, Әкеге жеткізіледі. 1578 жылдың қараша айында Соццини Польшадан Коложварға келді және төрт жарым ай бойы Давидтың үйінде болып, оны осы өзгертілген дұға іліміне көндіруге тырысты. Нәтижесінде Давид өзінің бар күшін Мәсіхке табынушылықты уағыздауға жұмсады. Давидқа жаңашылдық тағылып, азаматтық сот басталды. Соццини сот басталмас бұрын Польшаға қайтып кетті. Оны Биандратаның әрекеттеріне қатысқан деп айыптауға болмайды; ол Давидтің Дева бекінісінде түрмеге қамалуына қатысқан жоқ, онда қарт кісі үш айдың ішінде қайғылы жағдайда көз жұмды. Ол Давидке жалпы синодтың шешімін күтіп, уағыз айтудан тыйым салуға дайын болды; және оның бұл жағдайға жасаған сілтемелері (Яков Палеолог, Кристиан Франкен және Мартин Зайдельдің кейінгі жағдайлары сияқты) теологиялық қарсылықтар, оны ешқашан беймәденилікке жеткізбесе де, оның туа біткен мейірімділігін мұздатып, мінез-құлқына қатысты көзқарасын бұрмалады. Биандрата ақырында католик шіркеуіне мойынсұнды; сондықтан Соццинидің оған арнаған (1584) «De Jesu Christi natura» еңбегі, кальвинист Эндрю Воланға жауап ретінде жазылған болса да, басылғанмен қолданылмады.

Польша

Соццини өмірінің қалған (1579–1604) бөлігі Польшада өтті. Оның шомылу рәсіміне қатысты көзқарастары (ол оны тек жұрттан келгендерге ғана қатысты деп есептеді) салдарынан бастапқыда Ecclesia Minor немесе Трицалық емес шіркеуден (көптеген анабаптистер) шеттетілді, бірақ ол оның синодтарында біртіндеп үлкен ықпалға ие болды. Польша бауырлары Грейгори Паули Бжезинидің ауыруына байланысты, поляк Симон Будный мен грек унитарианы Якоб Палеологқа қарсы жан-жақты қарсылықтың жақтаушысы болуын сұрады, соның арқасында поляктар арасында белгілі бір құрметке ие болды. Фаусто Соццини Ecclesia Minor-дың ариандық бөлігін Мәсіхтің алдын ала болуына сенімнен ерте унитариандық ұстанымға және олардың Invocatio Christi-ді қабылдамауына көшірді. Ол жартылай яһудишілдерді басып тастады, бірақ оларды көндіре алмады. Достарымен хат алмасу арқылы ол Трансильвания Трицалық емес шіркеуінің саясатына да әсер етті. 1583 жылы Краковты тастауға мәжбүр болған ол поляк ақсүйекі Кристофер Морштың үйінде баспана тауып, оның қызы Елизаветаға үйленді (1586). Ол келесі жылы, қызы Агнезаның (1587–1654) дүниеге келгенінен кейін бірнеше ай өткен соң қайтыс болды, кейіннен Андреас Вишоватыйдың әкесі Станислав Вишоватыйдың әйелі және көптеген ұрпақтың анасы болды. 1587 жылы ұлы герцог Франческо қайтыс болды; Соццинидің өмірбаян жазушылары оның итальяндық мүлкін жоғалтуын осы оқиғамен байланыстырады, бірақ оның жарияланбаған хаттары оның жаңа ұлы герцог Фердинандпен жақсы қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Оның әжесінің өсиетін түсіндіруге байланысты отбасылық даулар туды; 1590 жылдың қазан айында Сиенадағы қасиетті кеңсе оны мұрадан айырды, оған ешқашан төленбеген зейнетақы тағайындады. Италиядағы мүлкінен қаржылық жәрдемдер тоқтатылғаннан кейін, оның жазбалары анонимді болып қалуы керек деген келісім бұзылды, және Соццини өз атынан жариялай бастады. Соның салдарынан 1598 жылы халық оны Краковтан қуды, үйін қиратты және ұрып-соқты. Достары оны Краковтан шығысқа қарай 30 шақырым қашықтықтағы Луславицеде жылы қарсы алды; және ол ұзақ уақыт бойы "ішек ауруы мен тас ауруына шалдығып", 1604 жылдың 4 наурызында қайтыс болды. Оның қабірінің үстіне оқылмайтын жазулары бар әк тас орнатылған. Оның гравировкаланған портреті оның еңбектеріне қосымша ретінде берілген (түпнұсқасы сақталмаған); бұрын Сиенада болған майлы сурет түпнұсқа деп есептелмейді.

Шығармалары

Соццинидің немересі Анджей Визовати мен білімді баспашы Франс Куйпер редакциялаған еңбектері екі тығыз басылған фолиода (Амстердам, 1668) қамтылған. Олар Bibliotheca fratrum polonorum-дың алғашқы екі томы ретінде саналады, бірақ Иоганн Крель мен Джонас Шлитингтің еңбектері серияның алғаш басылғандары болды. Соццинидің барлық қолда бар теологиялық жазбалары, оның алдын ала белгілеу туралы эссесінен басқа (онда ол Құдай еркін адамдардың іс-әрекеттерін алдын ала көреді деп мойындамайды), Кастеллионың IV диалогтарына (1575, 1613 жылы қайта басылған) және оның мектеп оқулығының қайта қарауына (1586) қосады. Оның оңай түсіндірілетін псевдонимдері Феликс Турпио Урхеветан, Проспер Дисидей, Грациан Проспер және Грациан Турпио Гераполенсис (Сененсис) болды. Оның ертедегі өлеңдерінің кейбіреулері "Ferentillis Scielta di stanze di diversi autori toscani" (1579, 1594) жинағында кездеседі; басқа үлгілері "Cant" және "Athenaeum" (1877 ж. II тамыз) басылымдарында келтірілген; көбісі Сиенада сақталған. Соццини өзінің ең қабілетті еңбегі "Contra atheos" екенін санайды, ол 1598 жылы Краковтағы бүлік кезінде жойылды. Кейіннен ол өзінің жүйесін тұтастай көрсету үшін бірнеше жұмысты бастады, бірақ оларды аяқтамады. Оның ойшыл ретіндегі беделі "De auctoritate scripturae sacrae" (1570) және "De Jesu Christo servatore" (1578) еңбектеріне негізделген болуы керек. Біріншісі алғаш рет жарық көрген (Севилья [Лондон, Джон Вулф], 1588) Лопес, иезуит, оны өзінің деп мәлімдеген, бірақ алғы сөзінде (Соццинидің негізгі ұстанымына қайшы) адам табиғатынан Құдайды білуге қабілетті екенін айтқан. Базельдегі министрлер француз тіліне аудармасын (1592) мақұлдады; ал ағылшын тіліне аудармасын Rev. Эдвард Кумбе (Сомерсет 1731) епископ Ричард Смалброктың (1728) мақтау сөзінен кейін жасады, ол Гроцийдің одан "De veritate Christ." еңбегі үшін шабыттанғанын байқады. Кішкентай көлемде ол сенімділік жазушылардың тарихи аргументін болжайды; оны қазіргі заманғы сынақтармен бағалағанда, Соццинидің (1581) христиан дінінің дәлелін растауға қатысты негізгі қиындықтарды толыққанды шеше алмағанын ескеру керек, сондықтан ол "Lectiones sacrae" (аяқталмаған) еңбегінде оның негіздерін қайта құруға кірісті. Оның Құтқарушы туралы трактаты теологияға құнды үлес қосады, ортодоксалдылық пен ерестікті негізгі қарама-қайшылықтың жаңа қатынастарында көрсетеді және конфликтті діннің жеке пайдасына дейін тарылтады. Бұл трактатта Мәсіхтің тұлғасы туралы ештеңе айтылмайды; оның бір ғана тақырыбы – Мәсіхтің ісі, ол оның пікірінше, тек адамға ғана әсер етеді; Соццинидің теологиялық білігі осы идеяның қайталануымен өлшенуі мүмкін. Оның есімі бір пікір мектебімен байланысты болғанымен, ол ерезиарх рөлін мойындамады және кез келген сектаға толыққанды қолдау көрсетуден бас тартты. Өзінің ойларының тұжырымдарына деген сенімділігі оған догматик деген атақ әкелді; бірақ оның мәсіхшіліктің негіздерін қысқарту және қарапайым етуді үнемі мақсаты етті. Сиенадағы естелік тақташада (профессор Джованни Бригидидің жазуы, 1879) оны адам ақылының табиғаттан тыс күштерге қарсы қорғаушысы деп сипаттайды. Оның теологиялық емес ілімдерінің ең маңыздысы – соғыстың ғана емес, кез келген жағдайда адам өмірін алудың заңсыз екенін мәлімдеуі. Сондықтан оның діни және дінге қарсы қылмыскерлермен қарым-қатынас жасау жөніндегі ұсыныстары салыстырмалы түрде жұмсақ, бірақ ол толеранттылық теориясын толыққанды түсінген деуге болады. Сондықтан да ол билік лауазымының мәсіхші үшін заңсыз екенін айтады.