Кіріспе

Исе (伊勢) – 1910 жылдары Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері үшін салынған екі дредноуттан тұратын соғыс кемелері класының бас кемесі. 1917 жылы құрылысы аяқталғанмен, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста ешқандай рөл атқармады. Исе 1920 жылдардың басында Ресей азаматтық соғысы кезінде Сибирге жасалған араласу операциясында жапондық күштерге көмек көрсетті. 1923 жылы Ұлы Канто жер сілкінісінен аман қалғандарға көмектесті. Кеме 1928–1929 және 1931–1932 жылдары екі кезеңде жартылай модернизацияланды, оның барысында алдыңғы суперструктурасы пагода мачтасы стилінде қайта жаңартылды. Исе 1934–1937 жылдары қайта құрылды, оның бронясы мен қозғалтқыштары жақсартылды. Содан кейін екінші Қытай-жапон соғысында екінші дәрежелі рөл атқарды. Қымбатқа түсетін қайта құруға қарамастан, Тынық мұхиты соғысының алдында кеме ескірген деп есептелді және соғыстың алғашқы жылдарында маңызды шайқастарға қатыспады. 1942 жылдың ортасында Мидуэй шайқасында IJN-нің көптеген ірі ұшақ тасымалдаушылары жойылғаннан кейін, ол ұшақтар мен білікті ұшқыштардың болмауына байланысты, ұшу декімен жабдықталды, бірақ ешқашан ұшақтарды жауынгерлік жағдайда қолданбады. 1944 жылдың соңында Энгано мысындағы шайқасқа қатысып, Лейтеге түскен американдық әскерлерге көмектесетін американдық авианосецтер флотын алдап, жағалаудан ауыртты. Содан кейін кеме Оңтүстік-Шығыс Азияға ауыстырылды. 1945 жылдың басында Исе "Кита" операциясына қатысып, Жапонияға жанармай және басқа да стратегиялық материалдарды тасымалдады. Кейін кеме резервке жіберілді және шілде айында американдық авиация шабуылынан зардап шекті. Соғыстан кейін 1946–1947 жылдары Исе сүзіліп, металлға тапсырылды.

Дизайн және сипаттама

Исе класы алдыңғы класс кемелердің жетілдірілген нұсқасы ретінде жобаланған. Кемелердің жалпы ұзындығы, ені және терең жүктемедегі сусыруы көрсетілген. Олар стандартты жүктемеде және терең жүктемеде ауысты, бұл алдыңғы кемелерге қарағанда шамамен көп. Олардың экипажы 1360 офицер мен сарбаздан тұрды. Олардың ені мен сусыруы артты. Экипаж 1376 офицер мен қатардағы әскерден құралды. Әр қазандық көмір мен мұнай қоспасын пайдаланды, ал кемелерде олардың екеуінен де жеткілікті мөлшерде болды, бұл оларға 30 теңіз шақырымы/сағат жылдамдықпен қозғалуға мүмкіндік берді. 1930 жылдардағы модернизация кезінде әр кеменің қазандықтары сегіз жаңа Кампон мұнаймен жұмыс істейтін қазандықтарға алмастырылды. Кемелердің қосалқы қару-жарағы бір тұтқалы орналасқан жиырма 3-түрлі зеңбіректерден тұрды. Олардың он сегізін қақпақ пен суперструктурадағы казематтарға орнатты, ал қалған екеуін олардың үстіндегі палубаға орнатты және зеңбірек қалқандарымен қорғады. Ұшаққа қарсы қорғаныс 3-ші жылғы 8 сантиметрлік (3 дюймдік) типті ұшаққа қарсы (АА) зеңбіректермен қамтамасыз етілді. Кемелердің әр жағында үштен бес торпеда түтігі орнатылған. 1931–1933 жылдары АА зеңбіректер 89-түрлі екі мақсатты сегіз зеңбірекке алмастырылды, олар алдыңғы суперструктураның жанындағы төрт қос зеңбірек орнатуда орналасқан. Лицензия бойынша салынған Vickers екі фунттық жеңіл АА зеңбіректерінен екі қос зеңбірек орнату да қосылды, ал жоғарғы палубадағы 14 см-лік зеңбіректер алынып тасталды. 1930 жылдардың ортасындағы қайта құру кезінде торпеда түтіктері алынып тасталды және Vickers екі фунттық зеңбіректер 20 лицензия бойынша салынған Hotchkiss 96-түрлі жеңіл АА зеңбіректерімен ауыстырылды, олар 10 қос зеңбірек орнатуда орналасқан. Қайта құру кезінде қақпақтағы алдыңғы 14 сантиметрлік зеңбіректер алынып тасталды және қалған зеңбіректердің максималды көтерілу бұрышы +30 градусқа дейін арттырылды. Мұнаралардың беті 76 мм, ал шатыры 76 мм қалыңдықтағы бронямен қорғалған. Каземат бронясы мм қалыңдықта болды, ал барбеттердің қалыңдығы бастапқы жоспарланған 305 мм-ге қарағанда 299 мм болды.

Өртке қарсы басқару және сенсорлар

Кемедегі атыс бақылау құралдарының толық мәліметтері жоқ болса да, «Исе» кемесі құрылысы аяқталғаннан кейін артиллериялық басқару станциясымен жабдықталды. 1920 жылдардың соңында атыс бақылау жүйелері жаңартылды және оларды орналастыру үшін алдыңғы мачтаға қосымша платформалар салынды. 1930 жылдардың басында 12,7 см зениттік артиллерияға арналған екі басқару станциясы қосылды, олардың біреуі алдыңғы суперқұрылымның оң жағында, екіншісі сол жағында орналасқан. 1930 жылдардың ортасында атыс бақылау жүйелері тағы да жаңартылды және 2,5 см зениттік артиллерияға арналған басқару станциялары қосылды. Сол кезде кемеде пагода тәрізді мачтаның үстінде қашықтық өлшегіш орнатылды. 1942 жылдың ортасында кемеге 21 типті әуе іздеу радарлары орнатылды. «Исе» 1917–1918 жылдары 1-ші флоттың 1-ші дивизиясына бекітілді. Капитан Куасима Шозо 1918 жылдың 1 желтоқсанында Акизаваны алмастырды, ал 1919 жылдың 20 қарашасында капитан Фурукава Хироси оны алмастырды. 1920 жылдың 29 тамызында кеме Сибір жағалауында және солтүстік суларда, Большевиктердің Қызыл Армиясына қарсы Жапонияның Сибірге жасаған әскери араласуын қолдап, көптеген патрульдердің біріншісін бастады. Капитан Йокоо Хисаши 20 қарашада Фурукаваның орнын басты, ал 1 желтоқсанда капитан Нагасава Наотаро оны алмастырды. Дивизия, «Нагато» және «Муцу» жапондық броненосецтерімен және «Хошо» жеңіл авианосесімен күшейтілді, Хаширажимадан Бонин аралдарына шықты және алты күннен кейін қайтып келді. 1942 жылдың 19–25 ақпанында «Исе» Кюре теңіз арсеналында шағын жөндеуден өтті. Дивизияның қалған бөлігімен бірге ол 18 сәуірде Дулиттл рейдін жүзеге асырған американдық авианосецтер тобын қуды, бірақ оларды ұстай алмады. 11 мамырда «Иседе» апат болды, нәтижесінде 2-ші машина бөлімі суға батты. Жөндеу кезінде кемеге IJN-дегі алғашқы тәжірибелік 21 типті ерте ескерту радарларының бірі орнатылды, бірақ ол көп ұзамай алынып тасталды. Вице-адмирал Широ Такасу басқаратын дивизияға Жапонияның ең ескі төрт броненосеці, соның ішінде «Исе», екі жеңіл крейсер, 12 эсминец және екі жанармай толтырушы кеме кірді. Ресми құжаттар дивизияның «AL» операциясы деп белгіленген Мидуэй операциясына қатысқандығын көрсетпейді; олар адмирал Иссороку Ямамотоның флотына ілесіп жүруі керек еді, бірақ қажет болған жағдайда Алеут топтамасына қолдау көрсетуге ғана дайын тұру керек еді.

Гибридті тасымалдаушыға ауыстыру

Маусым айында Мидуэй шайқасында төрт жапондық авианосецтің жоғалуы IJN-нің операциялар жүргізу мүмкіндігін күрт шектеді, сондықтан балама жолдар ізделді. Ұшақ тасымалдағышқа толық түрлендіру жоспарлары шығындылығы мен, одан да маңыздысы, уақыт тұрғысынан қабылданбады. Сондықтан IJN, "Исе" класындағы кемелерден артқы екі мұнараны алып тастап, олардың орнына екі айналмалы катапультамен жабдықталған ұшу палубасын орнатуға бекінді. "Исе" 1943 жылғы 23 ақпанда қайта жаңартылуға кірісті, ал Такеда 25 сәуірде капитан Хасе Шинзабуромен ауыстырылды. Жаңарту барысында барлық 14 см-лік зеңбіректер алынып тасталды және кеменің әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі күшейтілді. Сегіз 12,7 см 89 типті зеңбіректерге қосымша төрт екі орынды орнатулар қосылды, ал бар болған 2,5 см 96 типті әуе шабуылына қарсы екі зеңбірек орнатулары 19 үш зеңбірек орнатуларымен алмастырылды, барлығы 57 қару. Бұл өзгерістер кеменің жалпы ұзындығын ұлғайтты, ал ауыр зеңбірек мұнаралары мен олардың барбеттерінің алынып тасталуы терең жүктелгенде кеменің суыру салмағын азайтты, бірақ жанар май қоймаларын көбейтуге мүмкіндік берді. Қосымша жанар май "Исе" кемесінің қашықтығын арттырды, ал салмақтың азаюы кеменің суға бату тереңдігін төмендетті. Экипаж енді 1463 офицер мен қатардағы әскерден тұрды. 22-26 шілде аралығында 13 типті ерте ескерту радиолокаторлары және E27 радиолокациялық детекторы орнатылды. 28 қыркүйектен 10 қазанға дейін 30 түтікпен 12,7 см-лік әуе шабуылына қарсы ракеталық қондырғылардың алты жинағы қосылды.

Энгано түбегі мен одан кейінгі шайқас

1944 жылдың 10 қазанында американдықтар Бонин аралдарындағы жапондық нысандарға шабуыл жасағаннан кейін, Комбинированный флоттың қолбасшысы адмирал Соэму Тойода Төртінші авиациялық дивизияның ұшақтарына жауынгерлік дайындыққа түсуге бұйрық берді. Екі күннен кейін 634-ші Әскери-теңіз авиациялық тобы Екінші Әуе флотына қайта бағындырылды және Кюсюдің оңтүстігіндегі базаларға ұшуды бастады, олардың арасында тоғыз D4Y және Исе мен Хюгаға бекітілген оншақты E16A болды. 14 қазанда олар Формоза маңында 38-ші операциялық топтың ұшақ тасымалдағыштарына шабуыл жасады, бірақ тиімділігі аз болды және ауыр шығынға ұшырады. Келесі күні Накасе контр-адмирал болып тағайындалды. 25 қазан күні таңертең Исе «Зуйкаку» және «Зюйо» ұшақ тасымалдағыштарының артында орналасты, оларды зениттік артиллериясымен қорғады. Оның радары 07:39-да американдық ұшақтарды анықтады. Бірінші шабуыл 08:20-де басталды, ескі соғыс кемесі қарсыластың ұшақтарына негізгі қаруларынан Сан Шики зениттік оқ-дәрілерімен шабуыл жасады, нәтижесі белгісіз. Ол қатты шабуылға ұшырамады, бірақ жақын жерге екі бомба түсті. Екінші ұшақ толқыны 10:05-те шабуыл жасады, ал кеменің артиллериялық ұшақтары он секіруші бомбалаушының бесеуін атып түсірді деп мәлімдеді. Исе сегіз рет қағылып қалмады, бірақ бір кішкентай бомба 2-ші мұнараға тиді. Үшінші толқын 12:28-де радарымен анықталды, бірақ ол соғыс кемесіне шабуыл жасамады, оның орнына зақымдалған «Зуйкаку» және «Зюйо» суға батты. Исе келесі шабуыл басталғанға дейін, шамамен 17:26-да, «Зюйодан» 98 аман қалғанды құтқарып алды. Ол осы толқынның басты нысанасы болды және оған 85-ке жуық секіруші бомбалаушылар мен кем дегенде 11 торпедалық бомбалаушылар шабуыл жасады. Соғыс кемесі барлық торпедалардан қашып құтылды және тек бір бомбаға соқтығысты, ол порттағы катапультаның жанында жарылды. Шамамен 34 жақын жарылыстан кейін кеменің корпусы су сызығының үстінде зақымдалып, май резервуарына кір келтіріп, порттағы қазандық бөлімдеріне аздап зиян келтірді. Жақын жарылыстардан және бір соққыдан 5 экипаж мүшесі қаза тауып, 71 адам жарақат алды. Америкалық «Халибут» су асты кемесі 17:42-де Төртінші авиациялық дивизияны байқап, шабуылға көшті, бірақ 18:43-те алты торпедасы сәтсіз аяқталды. 19:00-де Озава Мацудаға кемелерін оңтүстікке қарай жылдырып, жарақаттанған жеңіл крейсер «Чиоданы» құтқаруға тырысқан «Исузу» жеңіл крейсері мен оны сүйемелдеген эсминецтерді қорғауға бұйрық берді. Ешбір топты таба алмаған Озава Мацудаға 23:30-да бағытын өзгертіп, Амати Осимаға отын құюға баруды бұйырды. Америкалық су асты кемелері байқағанмен, дивизия 27 қазанда аман-есен жетті. Келесі күні аралдан шыққаннан кейін, олар 29-да Куреге келгенге дейін «Си Дог» су асты кемесінің сәтсіз шабуылына ұшырады. 29 қазан мен 8 қараша аралығында 3-ші және 4-ші мұнаралардың ату бұрыштарын жақсарту үшін катапульттар алынып тасталды. Исе мен Хюга 11 қарашада Филиппиннің астанасы Манилаға әскерлер мен оқ-дәрімен жүктелген күйде шықты, бірақ Манилаға американдық әуе шабуылдары туралы хабарлар келіп түсті және олар Спратли аралдарына бағытталды. Олар 14 қарашада келді және жүктерін Филиппинге жөнелтті. 4-ші авиациялық дивизия келесі күні 2-ші флотқа ауыстырылды. Жапондық «Харуна» және үш крейсермен күшейтілген дивизия 20 қарашада Сингапур маңындағы Линга аралына бет алды. Олар екі күннен кейін келді және 12 желтоқсанға дейін сол жерде қалды, содан кейін Француз Индокитайының Кам Ранх шығанағына бағытталды, онда олар Филиппиннің Минданао аралына бара жатқан американдық жабдықтау конвойына шабуыл жасауға күшін жинады. Шабуыл 30-ы күні тоқтатылды және кемелер Сингапурға бағытталды, олар 1945 жылдың 1 қаңтарында Линггаға жетті. Сол күні 4-ші авиациялық дивизия Оңтүстік-Батыс аймақ флотына ауыстырылды.

Соңғы рөлі

6 ақпанда дивизия «Кита» операциясына қатысу үшін Сингапурге аттанды. Сингапурға жақындағанда «Исе» минаға тиіп, аз ғана зақымдалды. Бұрынғы британдық теңіз базасында уақытша жөндеуден өткен соң, «Исе», «Хьюга» және жеңіл крейсер «Ойодо» мұнай, каучук, қалайы, мырыш және сынап сияқты аса қажетті стратегиялық соғыс материалдарымен, сондай-ақ 1150 артық мұнайшымен Жапонияға қайтарылды. Дивизия 10 ақпанда Сингапурден шығып, келесі күні британдық суасты кемесімен байқалды. Теңіздік патрульдік ұшақтың шабуылына ұшырап, суға батуға мәжбүр болды және қарсы шабуыл жасау мүмкін болмады. 13 ақпанда «Бергалл» және «Бловер» суасты кемелері кемелерге сәтсіз шабуыл жасады. «Исе»нің зениттік артиллериясының бірі «Бловер» торпедасының ерте жарылуына себеп болды. Сол күні «Ойодо» бір әуе шаруашылығын ұшырды, ол конвой алдындағы «Башоу» суасты кемесін анықтады. «Хьюга» негізгі қаруларымен атып, снарядының бірі суасты кемесіне тигенде «Башоу» суға батуға мәжбүр болды. Конвой 15-і күні Қытай жағалауындағы Мацу аралдарына жетті, ал сол түні Шанхайға жақын Жоушан аралына жеткенше «Рашер» суасты кемесінен сәтсіз шабуылға ұшырады. Конвой 20 ақпанда Куреге жетті, 23 одақтас суасты кемесінің қудалауынан қашып үлгерді. Накасе бес күннен кейін капитан Мутагучи Какуромен ауыстырылды. 1 наурызда 4-ші авианосец дивизиясы таратылды, ал «Исе» бірінші сыныпты резервке жіберілді. Осы уақыттан бастап Жапонияның капитуляциясына дейін «Исе» Куреде жанармайсыз және ұшақсыз, түрлі түсті дақтармен жасыл түске боялған күйде тұрды. 19 наурызда «Таск Форс 58» (TF 58) американдық авианосецтерінен келген шабуылға қарсы камуфляж тиімсіз болды, олар Куреге 240-тан астам ұшақпен шабуыл жасады, нәтижесінде «Исе» екі бомбаға ұшырады. 20 сәуірде төртінші сыныпты резервтік кеме ретінде қайта тағайындалған «Исе» Ондо Сето аралына (Куре мен Курахашиджима аралығында) әуе шабуылына қарсы батарея ретінде орналастырылды. 24 шілдеде 60 авианосец ұшағынан шабуыл жасалды, бомбалар оң жақ бұрыштағы палубаға, 3-ші мұнараға және көпірге тиді, Мутагучи, көпірдегі басқа офицерлер және 50-ге жуық экипаж мүшесі қаза тапты, көптеген басқалары жараланды. Кеме носымен суға батты, оны құрғатуға үш күн кетті. IJN оны жөндеу үшін құрғақ докқа қоюды жоспарлады, бірақ 28 шілдеде «Ханкоктан» келген F4U Corsair истребительдері тастаған бес бомба және TF 58-дің басқа ұшақтары тастаған тағы он бір бомба тиді. Сол күні 18 АҚШ Әскери-әуе күштерінің Consolidated B-24 Liberator бомбалаушыларынан жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды. «Исе» оң жаққа 15 градусқа еңкейіп, ағыс суға батты. Құтқару жұмыстары сол күні тоқтатылды, бірақ одан бірнеше зениттік қарулар алынып шығарылды. Кеме 20 қарашада Теңіз тізімінен шығарылды. «Исе»нің су астындағы бөлігіне келесі жылға дейін назар аударылмады, ол 1946 жылдың 9 қазанынан 1947 жылдың 4 шілдесіне дейін Харима Зосен корпорациясының Куре кеме құрылыс зауытында демонтаждалды.