Кіріспе

Арчи комикс кейіпкері, өте жолсыз адамды білдіретін термин. Гранди ханым – өте консервативті немесе жолсыз адамның бейнелі атауы, дәстүрлі әдептіліктің тираниясының символы. Басқалар не ойлар деп артық қорқуға бейімділікті кейде "грандизм" деп атайды. Гранди ханым 1798 жылы Томас Мортонның бес актілі комедиясы "Жылдамдатылған еңбек" ("Speed the Plough") шығармасында көрінбейтін кейіпкер ретінде пайда болды. Гранди ханым тез арада сынға алушы билікке көтерілді. Джон Пулдің 1841 жылғы "Финеас Куидди" романында Пул былай деп жазды: "Көптеген адамдар бүкіл әлемді бір үлкен Гранди ханым деп санайды және өмірінің әрбір әрекеті мен жағдайы бойынша, оның табиғатына сәйкес, сол үлкен Гранди ханым, Әлем нені айтар екен деп ойлап, өздерін мазалап немесе қиналады". 1869 жылы Джон Стюарт Милл, әлеуметтік айыптың тираниялық күшіне жақсы білген, "Әйелдерді бағындыру" ("The Subjection of Women") еңбегінде Гранди ханымға сіңіп, "Кімде-кім әйелі мен балалары бар болса, Гранди ханымға кепіл берген" деді. Батлер 1872 жылғы "Эревон" ("Erewhon") шығармасында Идгрун туралы: "Ол барлық жерде және барлық уақытта бар деп есептелді; бірақ ол биік тұжырым емес, кейде қатыгез де, ақымақ та болатын" деп жазды. Оның жеке басымдығы – ол "Жоғары Идгруниттер" деп атаған шағын топқа қатысты, олар құдайдың төменгі нормаларын кеңінен қабылдады, бірақ қажет болған жағдайда Гранди ханым мен оның талаптарынан жоғары көтеріле алды. Викториялық моральдық келісімнің ыдырауымен Гранди ханым күшін жоғалта бастады, ал 1920 жылдары ол көне әзілге айналды, мысалы, жасөспірімдерге арналған кеңес кітабында "Гранди ханым қайтыс болды" ("Mrs Grundy is Dead", Нью-Йорк: Century, 1930) деп көрсетілді. Алайда, 1941 жылы Арчи комиксіндегі ақ шашты мектеп мұғалімі ретінде пайда болғаннан кейін, бұл есім әлі де тірі.

Тілдік бірлестіктер

"Гранди" атауы қатаң түрде ономатопея болмаса да, "көңілсіздік", "ыңырсу", "ығырсу", және "нараздық" сияқты сөздердегі тілдік байланыстар арқылы психикалық қанағатсыздықпен байланысты естіледі. Роже сөздігі грундизмді ұяттылыққа жатқызады, ол эвфемизммен тығыз байланысты.

Мысалдар

К.С.Льюис "Осы қорқынышты күш" кітабындағы Марк Студдок кейіпкері оны аты аталмаған британдық мерзімді басылымға (сатаншылдар тобының мүдделерін насихаттау үшін) жазылған арбалы мақалада атайды: "Егер сіз Англияның бостандықтары туралы сөйлейтін біреуді естісеңіз (бұл оның қараңғылықшылардың, миссис Грандистің, епископтардың және капиталистердің бостандықтарын білдіреді), сол адамды бақылаңыз. Ол – жау". Алдос Хаксли өзінің "Музыка түні" атты кітабында "Пуританға барлық нәрсе таза емес" атты очергінде оған сілтеме жасайды. Вальтер де ла Маре өзінің осы тақырыптағы өлеңінде оны былай сипаттады: "Ұзын шашы бар, кең маңдайлы, қартайған, жұмсақ, бірақ сұм, үлкен жалпақ бет, көздері қатты күңгірт, ештеңеге қарамайды". Эми Крокер "Мен оны қайтадан жасаймын" атты автобиографиясында о туралы айтады. П.Т. Барнум өзінің "Арман табу өнері" (1880) атты кітапшасының алғы сөзінде оған сілтеме жасайды. Оскар Уайльд "Сент-Джеймс Гәзетіне" жазған хатында оны "Гранди ханым, осы елдің орта таптары шығара алған жалғыз оригиналды юмор түрін білдіретін қызықты қарт ханым" (1890) деп сипаттады. Чарльз Диккенс өзінің "Қиын кезеңдер" романында оны атап өтеді. Уильям Макеписс Такерэй оны өзінің "Ванти-Фейр" романында атап өтеді. Уильям Гилберт "Ұлы герцогтың" екінші актісінде "Басында мен бұл менің егемен ниетім екенін айта аламын" деген әнде және "Сендердің еркектерің пайдасыз болып көрінсе де" деген әнде Герцогтың "Сендерге шыдамдылық" (опера) күйінде оған сілтеме жасайды. Джордж Гиссинг "Грунди ханымның жаулары" атты роман жазды, ол ешқашан басылып шықпады және қазір жоғалып кетті. Г.К. Честертон оны "Православный" атты еңбегінің III тарауында және "Дүниеде не бар" атты кітабында "Грэнди ханымның кішіпейілділігі" деп атаған. Льюис Кэрролл өзінің хаттарында жиі "Гранди ханымға" балалармен достық қарым-қатынасын мақұлдамайтын адамдарды сипаттау ретінде сілтеме жасайды. Джеймс Джойс оны "Улисс" кітабының "Эумей" тарауында атаған. Гиффордтың "Улисс" кітабында ол "орта таптың тыныш өмір сүруінің түпкілікті төрешісі" ретінде сипатталады. Роберт А. Хайнлайн оны, мысалы, өзінің "Жануардың саны", "Күн батудан ары жүзу", "Жат елдегі бейтаныс" романдарында және "Махаббатты жақсы көру үшін уақыт жеткілікті" романының екінші үзілісінде атап өтеді. "Азаттық Гранди ханымға желкен ұшырып жүруге рұқсат еткеннен басталады". Филип Хосе Фармердің "Ақтөбе" сериясындағы кейіпкерлері Гранди ханымды да жағымсыз түрде бейнеленген қарапайымдық деп атайды. Питер Фрайердің "Мисс Грунди: Ағылшынның абыройы туралы зерттеулері" кітабы абыройы бар мінез-құлыққа, мысалы, іш киімге эвфемизмдер қолдану туралы. Джек Лондон "Абзистің адамдары" және "Теңіз қасқыры" атты кітаптарында Гранди ханымды қолданады. Біріншісінде ол ХХ ғасырдың басында ағылшын жұмысшы сыныбының маскүнемдікке деген көзқарасын былайша сипаттады: "Гранди ханым жұмысшыларды буржуазияға қарағанда жоғары билік етеді; бірақ жұмысшылар жағдайында ол мазалайтын бір нәрсе – мейрамхана. Гранди ханым спиртті суларға шектеу қойды". "Теңіз қасқыры" кітабының 10-тарауының 1-бетіне басты кейіпкер өзінің нәсілі туралы "оның ақыл-ойы таза, таза өмір сүрген, фанатикалық моральдық екендігі және бұл соңғы байланыста реформацияланған шіркеудегі ағылшындар мен миссис Гранди арасында аяқталды" дейді. Мохандас Ганди Гранди ханымды өзінің брахмачарья экспериментін тоқтатудың орынсыз себебі деп атайды. Луиза Мей Алкотт өзінің кітабында Гранди ханымға сілтеме жасайды "Кішкентай әйелдер" Лоридің өзгеруіне байланысты сөз қозғағанда, Эмидің оған ескертулері (1868). Мартин Сеймур Смит Томас Хардидің өмірбаянында Гранди ханымға сілтеме жасап, жазушының "көңілсіз Грандиан бұлты" деп атаған нәрсемен күрескенін атап өтті. Томас Харди "Англияның фантастикасындағы кандор" (1890) атты эссесінде "Грандист"ті қорлайды. Уолтер Липпман өзінің "Саясаттың алғы сөзінде" (1913) "Грунди мырза мен Г-нің жарылған претенцияларын" жоққа шығарады. Британдық телешоудағы "Абсолютно фантастическое" сериалда Пэтси, гейдонист, әдепті Сафранды Гранди ханым деп атайды. Арчи комиксіндегі ұзақ уақыт бойы кейіпкері мұғалім Гранди ханым. Алғаш танысқан кезде ол миссис Гранди архетипіне өте жақсы сәйкес келеді, үкімді және ескірген. Алайда кейіпкер жылдар бойы едәуір жұмсарып кетті, ал оның қазіргі инкарнациясы Грундиеске ұқсамайды. П.Г. Водхаустың "Ох Бой!" мюзиклінің "Толқып тұрған бұлттарға дейін" әнінің мәтіні "Грэнди ханым не дейтін еді?" деген жолды қамтиды. 1-аятта айтылған. Г.Уэллс "Тоно Бунгай" романындағы Эварт кейіпкері, Грандистер туралы ұзақ диалог барысында "Гранди ханым жоқ" дейді (1-кітап, 4-тарау, III-бөлім). Владимир Набоков "Себастьян Найттың нағыз өмірі" (1941) романында Гранди ханымға сілтеме жасайды. Досси Истон мен Джанет Харди "Этикалық құмарлық" (2-басылым, 2009) кітабының 12-тарауында "Гранди ханымды" этикалық емес деп атайды. Гарри Тартлдув "Колонизация: Жерге түсу" кітабының 3-тарауында "Гранди ханымға" сілтеме жасайды. Э.М. Форстер "Ақылды ханым" "Егер сізді Гранди ханым мазаласа" деген сөздерді "Көрініспен бөлме" кітабының 2-тарауында айтады, ал "Дважды демократияға көтерілген" кітабында "Грундизм" туралы жалпы айтады. Патрик О'Брайен "Ханшайымның портында" Джек Обридің әйелін "ол мүлдем басқаша еді. Ол әдепсіз емес еді және Дианадай Гранди ханымға қызығушылық танытпады" деп сипаттайды. Веста Тиллейдің "Базар қыздары" әні барлық әдемі, зиялы қыздар "Ана Грандидың заңдарымен" жүреді деп айтады.