Кіріспе

Білімі – негізгі капиталы бар жұмысшы. Білімді жұмысшылар – негізгі капиталы білім болатын жұмысшылар. Мысалға, АКТ мамандары, дәрігерлер, фармацевттер, сәулетшілер, инженерлер, ғалымдар, дизайнды дамытушылар, мемлекеттік есепшілер, заңгерлер, редакторлар және "тамақ табу үшін ойлау" міндеті бар ғалымдар жатады.

Анықтама

Білімді жұмысты басқа жұмыс түрлерінен оның конвергентті және дивергентті ойлауды біріктіретін «дәстүрлі емес» проблемаларды шешуге баса назар аударуымен ерекшелеуге болады. Бірақ білімді жұмысқа қатысты көптеген зерттеулер мен әдебиеттерге қарамастан, терминнің нақты анықтамасы жоқ. Mosco және McKercher (2007) осы мәселе бойынша әртүрлі көзқарастарды келтіреді. Олар ең алдымен білімді жұмыстың ең тар және анықталған анықтамасын, мысалы, Флориданың оған деген көзқарасын, атап айтқанда, «жаңа білімдік өнімді жасау үшін немесе қолданыстағы өнімге айқын құндылық қосу үшін символдарды тікелей өңдеу», бұл білімді жұмыстың анықтамасын негізінен шығармашылық жұмыспен шектейді. Олар білімді жұмысының осы көзқарасын ақпаратты өңдеу және таратуды қамтитын әлдеқайда кең көзқараспен салыстырып, ақпаратты өңдеу және таратуда рөл атқаратын жұмыскерлер шығармашылық элементке міндетті түрде үлес қоспаса да, осы салаға нақты құндылық қосады деп дәлелдейді. Үшіншіден, білімді жұмыстың анықтамасын қарастыруға болады, ол «білімдік өнімдерді өндіру және тарату тізбегіне қатысқан барлық жұмыскерлерді» қамтиды, бұл білімді жұмыскерлерді өте кең және жан-жақты жіктеуге мүмкіндік береді. Осылайша, «білімді жұмысшы» термині мағынасында өте кең болуы мүмкін екенін мойындау керек және ол әрқашан кімге қатысты екендігі нақты емес. Білімді жұмысшылар уақытының бір бөлігін ақпаратты іздеуге жұмсайды. Олар әртүрлі бөлімдерде және уақыт белдеулерінде немесе үй кеңселер мен әуежай залдары сияқты шалғай жерлерде жұмыс істейді. Кәсіпорындардың ақпараттық технологияға тәуелділігі артуымен білімді жұмыскерлер жұмыс істеуі керек салалардың саны күрт өсті. Оларды кейде «алтын жағалар» деп атайды, себебі олардың жоғары жалақылары және өз жұмысының процесін бақылаудағы салыстырмалы тәуелсіздігі бар, бірақ қазіргі зерттеулер олар тұрақты жұмыскерлерден айырмашылығы, жұмыс істейтін ұйымдардан тозуға және өте тығыз нормативтік бақылауға бейім екенін көрсетеді. Білімді жұмысшыларды басқару қиын міндет болуы мүмкін. Білімді жұмысшылардың көпшілігі белгілі бір деңгейдегі дербестікті ұнатады және қадағалауды немесе басқаруды ұнатпайды. Білімді жұмысшыларды басқаратын адамдар көбінесе өзі де білімді жұмысшылар болады немесе бұрын болған. Жобаларды білімді жұмысшыға тапсырудың алдында мұқият қарастыру керек, өйткені олардың қызығушылығы мен мақсаттары аяқталған жобаның сапасына әсер етеді. Білімді жұмысшылар жеке тұлға ретінде қарастырылуы тиіс. Loo (2017) екі сектордың білімді жұмыскерлерінің эмпирикалық нәтижелерін пайдалана отырып – жарнама және IT бағдарламалық қамтамасыз ету салалары, сондай-ақ үш дамыған елден – Англия, Жапония және Сингапур – жоғарыда көрсетілген жалпы білімді жұмыскерлеріне қарағанда білімді жұмыскерлерінің нақты бір түрін зерттеді. Талданған эмпирикалық деректердің нәтижелері жұмыскерлердің шығармашылықты, қабілеттерді, таланттарды, дағдыларды және білімді өнімдер мен қызметтерді өндіруге бағытталған комбинациясын қолданатын білім экономикасындағы жұмыс түрінің күрделі суретін ұсынады. Бұл зерттеу (Loo, 2017) шығармашылық білімді жұмыстың анықтамасын төрт нақты рөлден анықтады: жарнамалық және IT бағдарламаларында копирайтинг, шығармашылық режиссерлік, бағдарламалық қамтамасыз ету және жүйелік бағдарламаларды басқару. Әр шығармашылық қолданбаның қолданылу тәсілі шығармашылық жұмыскерлердің рөлдеріне байланысты. Бұл жұмыс түріне дағдылардың күрделі комбинациясы немесе «жаратылысты біліммен жұмыс (CKW) қабілеттері» жатады. «Жаратылысты білім жұмыскерлері білім экономикасындағы өз функцияларын/ рөлдерін орындау үшін шығармашылық қосымшалардың комбинациясын қолданады, соның ішінде алдын ала елестету, проблеманы шешу, проблеманы іздеу және идеялар мен эстетикалық сезімділік туғызу» (Loo, 2017, 138). Эстетикалық сезімталдықты мысал ретінде алайық, шығармашылық директор үшін бұл камера линзасы арқылы қозғалмайтын немесе қозғалмайтын визуалды бейнелер, ал бағдарламалық жасақтама жасаушы үшін бұл бағдарламалық жасақтаманың жазылған инновациялық техникалық тәжірибесі. Басқа салаға байланысты шығармашылық қосымшаларға жарнама саласындағы эмоционалдық байланыс және IT бағдарламалық жасақтама секторындағы сөздік күш пен сезімталдық жатады. «Жалпы губка», «әлеуметтік хамелеон» және «заман рухымен үйлесімді» сияқты терминдер анықталды, оларды шығармашылық білім жұмыскерлері жарнама жасау кезінде әлеуетті аудиториясымен эмоционалдық байланыс орнату үшін қолданды. IT бағдарламалық жасақтама перспективасынан шығармашылық білім жұмыскерлері бизнес ақыл-ойының деңгейін анықтау үшін «сезімталдық» шығармашылық қосымшасын қолданды және түрлі тараптардан бағдарламалық жасақтама жұмыскері алатын ақпаратты өлшеу ретінде. Шығармашылық жұмыскерлерге қабілеттер мен бейімділіктер де қажет. Жұмысына құмарлық сезіну зерттелген екі сектордағы рөлдерге тән еді және копирайтерлер үшін бұл құмарлық көңілділік, ләззат және рөлді орындау кезіндегі бақытпен, сондай-ақ өнімге қатысты адалдық, сенімділік және тиісті мәтінді табудағы шыдамдылық сияқты қасиеттермен байланысты болды. Басқа рөлдер сияқты, бағдарламалық жасақтама жасаудағы шығармашылық жұмыскерге басқа салалардан келген адамдармен тиімді қарым-қатынас жасау үшін командалық жұмыс және жеке қарым-қатынас дағдылары қажет. Шығармашылық режиссерлік және жүйелік бағдарламаларды басқарудың басқарушылық рөлдеріне қатысты, қолданыстағы жұмысқа көзқарас жасау, көндіру, стратегия құру, орындау және берілген міндеттің (мысалы, науқан немесе бағдарламалық жасақтама) аяқталуына жоспарлау қажетті қабілеттер болып табылады (Loo, 2017). Осы қабілеттер мен қабілеттерді байланыстыратын ынтымақтастық жұмыс тәсілдері бар, оларды осы зерттеудің нәтижелері анықтады. Жұмыс тәсілдерінің екі режимі жеке жұмыстан ынтымақтастыққа дейін ауыстырылды, мұнда жұмыскер нақты қызметке байланысты екеуін де немесе олардың біреуін орындай алады. Осы екі жұмыс режимі арасында жүру қабілеті және тиісті шығармашылық қолданба осы стильдегі жұмыстың күрделілігінің бір бөлігі болып табылады. Шығармашылық жұмыскерлерге сондай-ақ білімнің әртүрлі формаларын түсіну қажет (Loo, 2017). Бұл гуманитарлық ғылымдарға (мысалы, әдебиет) және кескіндеме және музыка сияқты шығармашылық өнерге (мысалы, халық және классикалық түрлері) қатысты пәндерге байланысты. Шығармашылық білім жұмыскерлеріне математика және компьютер ғылымдары (мысалы, бағдарламалық жасақтама жасау) және физика ғылымдары (мысалы, физика) сияқты техникалық білімдер де қажет, бірақ екі секторда да айырмашылықтар бар. IT бағдарламалық жасақтама секторында бағдарламалаушылар үшін бағдарламалық тілдердің техникалық білімі ерекше маңызды, зерттеулерде анықталғандай. Алайда, бағдарлама менеджері үшін техникалық білім деңгейі төмен болуы мүмкін, өйткені командамен және тестермен байланыс үшін тиісті бағдарламалық тіл туралы білім жеткілікті. Шығармашылық директордың техникалық білімі технологияның мүмкіндіктерін (мысалы, графика және типография) түсінумен ғана байланысты, осылайша техникалық шеберлікті пайдалануға болады. Техникалық мамандар содан кейін шығармашылық директортың көзқарасын орындайды. Жоғарыда аталған пәндік білімнің түрлері нақты форматтарда көрінуі мүмкін, оларды оқыту институттарындағы формалды бағдарламалардан үйренуге болады, мысалы, жоғары білім беру және кәсіби институттар, сондай-ақ презентация, қарым-қатынас және командалық жұмысқа қатысты басқа да дағдылар мен қабілеттер. Зерттеулерде анықталғандай, бұл пәндік емес білім де болды, ол нақты емес, бірақ жасырын сипатта болды. Сұрауға қатысушылар өтікен жұмыстарынан және өмірлік тәжірибелерінен алған жасырын тәжірибелері туралы айтты, оларды шығармашылық білімді жұмысын орындау үшін пайдаланды. Бұл білім формасы команда ретінде (жарнамалық науқан немесе бағдарламалық жасақтама) бірлесіп пайдаланылды. Бұл ынтымақтастық тәсіл, әсіресе шығармашылық режиссерлік және бағдарламалық жасақтама сияқты рөлдерде...

Тарих

"Білім жұмысы" термині Питер Друкердің "Болашақтың көрнекі белгілері" (1959) еңбегінде пайда болды. Друкер кейін 1966 жылы "Тиімді басшы" кітабында "білім қызметкері" терминін енгізді. Кейін 1999 жылы ол "21-ғасырдағы ең құнды актив, бизнес болсын, коммерциялық емес болсын, оның білім қызметкерлері мен олардың өнімділігі болады" деп ұсынды. Пол Альфред Вайс (1960) "білім организмдер сияқты өседі, деректер ассимиляцияланатын тағам ретінде қызмет етеді, жай ғана сақталмайды" деді. Поппер (1963) білімнің үнемі өсіп, дамып отыру қажеттілігінің әрдайым артатынын, ол жасырын (Поланьи, 1976) немесе ашық болатынын айтты. Тоффлер (1990) білім экономикасы дәуірінде білімді жұмыспен айналысатындар (әсіресе ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстармен айналысатын ғалымдар мен инженерлер) өз білімдерін құру, өңдеу және жетілдіру үшін белгілі бір жүйеге ие болуы керек екенін байқады. Кейбір жағдайларда олар өз әріптестерінің білімін басқаруға да қажеттілік туындайды. Нонака (1991) білімді инновацияның отыны ретінде сипаттады, бірақ көптеген менеджерлердің білімді қалай қолдануға болатынын түсінбейтіндігіне алаңдады. Компаниялар машиналарға қарағанда тірі организмдерге көбірек ұқсайды, деп түсіндірді ол, ал көпшілігі білімді корпоративтік машинаға статикалық енгізу ретінде қарастырады. Нонака білімді жаңаруға және өзгеріске ұшырауға болатын нәрсе ретінде қарастырды және білім қызметкерлері осы өзгерістердің қозғаушы күші болды. Оның пікірінше, білімді дамытатын компаниялар ең алдымен инновациялық міндеттерге бағытталуы керек. Бұл 1990-шы жылдары білімді жұмыспен айналысатындарды стандартты құралдармен және процестермен қолдау үшін дамыған білімді басқарудың жаңа тәжірибесінің, яғни "KM" негізін қалады. Савидж (1995) білімге бағытталғандықты адамның әлеуметтік-экономикалық дамуының үшінші толқыны деп сипаттайды. Бірінші толқын – ауыл шаруашылығы дәуірі, онда байлық жер иелігімен анықталды. Екінші толқын – өнеркәсіп дәуірінде байлық капиталға, яғни зауыттарға иелік етуге негізделді. Білім дәуірінде байлық білімді иеленуге және сол білімді тауарлар мен қызметтерді жасау немесе жақсарту үшін пайдалану қабілетіне негізделген. Өнімді жақсартуға шығындарды азайту, беріктік, пайдалануға жарамдылық, уақтылы жеткізу және қауіпсіздік кіреді. Деректерді пайдалану арқылы білім дәуірінде жұмыс істейтін халықтың 2%-ы ауыл шаруашылығында, 10%-ы өнеркәсіпте жұмыс істейді, ал қалғаны білім қызметкерлері болады.

21-ғасырдағы білім беру жұмысы

Davenport (2005) білім жұмысының өркендеуі бұрыннан-ақ болжалған екенін айтады. Tapscott (2006) білім қызметкерлері мен инновация арасындағы берік байланысты көрсетеді, бірақ өзара әрекеттесудің қарқыны мен жолдары одан да жетілді. Ол интернеттегі әлеуметтік медиа құралдарын сипаттайды, олар қазір ынтымақтастықтың күшті формаларын қамтамасыз етеді. Білім қызметкерлері ұйымдық және компаниялық шекараларды кесіп, білімді өзара бөліседі, сарапшылық желілерін құрайды. Олардың кейбіреулері жалпы қолдануға ашық. Ол авторлық құқық және интеллектуалдық меншік заңдарының нарықта күдік тудыруына алаңдаса да, бизнес өмір сүру үшін ынтымақтастыққа қатысуы керек деп санайды. Ол мәселелерді шешу үшін мемлекеттік (үкіметтік) және жеке (коммерциялық) командалардың одағын көрсетеді, ашық кодты Linux операциялық жүйесі мен Адам геномы жобасын білімнің еркін алмасуының және коммерциялық құндылықты іске асырудың мысалдары ретінде келтіреді. Palmer (2014) білім қызметкерлерінің өнімділігі мен жұмыс үлгілерін зерттеді. Бұл зерттеудің бір бөлігі білім қызметкерінің күнін қалай өткізетінін талдауды қамтиды. Ол тиімді және нәтижелі білім жұмысының құрылымдалмаған процестерді оңай басқаруға және стандартты емес, жекелеген процедураларды жасауға байланысты екенін атап өтеді. "Біз 21-шы ғасырдың бизнес-моделіне көшкенде, білім қызметкерлерін коммуникация мен ақпарат алмасуды қамтамасыз ететін құралдармен және инфрақұрылыммен жабдықтауға баса назар қоюымыз керек, мысалы, желілер, электрондық пошта, контентті басқару және, ең бастысы, әлеуметтік медиа." Palmer адаптивті іс-шараларды басқарудың (динамикалық немесе кеңейтілген іс-шараларды басқару деп те аталады) пайда болуын көрсетеді, бұл бизнес тәжірибесін ИТ жүйелерін жобалауға бейімдеуден бастап, жұмыстың қалай орындалатындығын көрсететін жүйелерді құруға дейін парадигмалық өзгерісті білдіреді. Интернет арқылы жүзеге асырылатын ақпараттық транзакциялар мен өзара әрекеттесулердің жылдам жаһандық кеңеюіне байланысты осы қызметті атқара алатын жұмыс күшіне деген сұраныс артып келеді. Қазір Солтүстік Америкада білім қызметкерлерінің саны басқа барлық жұмысшылардан кем дегенде төрт есе көп деп есептеледі. Білім қызметкерлерінің рөлдері жоғары білімді талап ететін мамандықтармен көп ортақ, бірақ бүгінгі байланысты жұмыс ортасында білім жұмысының кең ауқымы барлық жұмысшылардың осы дағдыларды белгілі бір деңгейде меңгеруін қажет етеді. Осы мақсатта мемлекеттік білім беру және колледж жүйелері студенттердің 21-шы ғасырда өнімді білім қызметкерлері болуы үшін қажетті дағдыларды алуын қамтамасыз ету үшін өмір бойы білім алуға көбірек назар аударуда. Қазіргі жұмыс күшіне қосылып жатқан білім қызметкерлерінің көп бөлігі Х ұрпақтың өкілдері. Бұл жаңа білім қызметкерлері өмір бойы жұмыс істеуден гөрі өмір бойы білім алуды бағалайды.