Кіріспе
Әлеуметтік жіктелудің қалыптасуы
Шизмогенез – антропологиядағы әлеуметтік жіктелу мен ерекшеленудің қалыптасуын сипаттайтын термин. Сөзбе-сөз "бөлініс жасау" деген мағынаны білдіретін бұл термин грек сөздерінен шыққан: σχίσμα (skhisma) – "жарық, бөлініс" (ағылшын тілінде "schism" – "қарсыласатын топтарға бөліну") және γένεσις (genesis) – "туындау, жарату" (өз кезегінде gignesthai – "туылу немесе пайда болу, жарату, пайдаға келу"). Бұл термин антрополог Грегори Бейтсон тарапынан енгізілді және түрлі салаларда қолданылып келеді.
Schismogenesis is a term in anthropology that describes the formation of social divisions and differentiation. Literally meaning "creation of division", the term derives from the Greek words σχίσμα skhisma "cleft" (borrowed into English as schism, "division into opposing factions"), and γένεσις genesis "generation, creation" (deriving in turn from gignesthai "be born or produced, creation, a coming into being"). The term was introduced by anthropologist Gregory Bateson and has been applied to various fields.
Антропологияда
Грегори Бейтсон 1930 жылдары Жаңа Гвинеядағы Сепик өзенінің Иатмул халқының топтары арасындағы әлеуметтік мінез-құлықтың белгілі бір түрлеріне сілтеме жасай отырып, схисмогенез тұжырымдамасын әзірледі. Бейтсон бұл терминді алғаш рет 1935 жылы жарияланғанда қолданған, бірақ бұл ұғымды өзінің классикалық 1936 жылғы этнографиясында «Навен: Жаңа Гвинея тайпасының мәдениетінің үш көзқарастан алынған құрамдас суреті ұсынған проблемалардың шолуы» (1958 жылы жаңа эпилогпен қайта шығарылды) деп толықтырып түсіндірді. «Навен» сөзі Iatmul халқы арасында (әлі де қолданылып келеді) құрмет көрсету рәсімін білдіреді, онда туыстардың белгілі бір санаттары мәдени жетістіктерді алғаш рет атап өтеді. Схемалық тұрғыда Бейтсон әйелдер мен ерлер топтарының (әсіресе марапатталғандардың аналарының ағалары) киім, мінез-құлық және эмоциялық көрініс үшін күнделікті, гендерлік нормаларын қалай өзгертетініне назар аударды. Бұл топтар әр түрлі рулық тамырлардан шыққан, олар некелік одақтарды тұрақты түрде жаңартпай-ақ, сонымен қатар ол схисмогенез деп атаған арқылы өзара әрекеттесті. Ерлер мен әйелдер де осылай қарым-қатынас жасады. Осылайша, навен ритуалы қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін схисмогенезді түзетуге қызмет етті. 1936 жылы жарық көрген «Навен» кітабында Бейтсон схисмогенезді «жеке адамдардың арасындағы жиынтық өзара әрекеттесудің нәтижесінде жеке мінез-құлық нормаларының дифференциациялану процесі» деп анықтаған (175 бет). Ол былай деп жалғастырды: Бейтсон Iatmul ерлер арасындағы схисмогендік мінез-құлықтың симметриялық түрін Эмиль Дюркгеймнің механикалық және органикалық ынтымақ туралы тұжырымдамаларына (функционализмді қараңыз) бір-біріне тең категориялар арасындағы бәсекелестік қарым-қатынас ретінде (мысалы, бәсекелестік) ұқсас деп түсіндірді. Осылайша бір адам немесе бір топ адам мақтанады, ал екінші адам немесе топ соған тең немесе одан да жақсы мақтануды ұсынуы керек, бұл бірінші топты соған сай жауап беруге итермелейді және т.б. Бейтсон Iatmul халқы арасында, негізінен, ерлер мен әйелдер арасында немесе категориялық теңсіздіктер арасында (мысалы, үстемдік пен бағыну) комплементарлық схисмогенезді байқады. Ерлер үстемдік етеді, әйелдер бойсұнады, ерлер үстемдік етеді және т.б. Схисмогенездің екі түрінде де, күнделікті эмоциялық нормалар немесе Iatmul ерлер мен әйелдердің этикасы схисмогенезді тоқтатуға жол бермеді. Бейтсонның пікірінше, мәселенің түйіні мынада болды: егер бұл екі түрдің қай-қайсысын да тоқтатпаса, онда Iatmul қоғамы ыдырап кетеді. Осылайша, әлеуметтік интеграцияны сақтау үшін қоғамға қандай да бір әлеуметтік немесе мәдени механизм қажет болды. Бұл механизм Iатмул халқының арасында навен ритуалы болып саналды. Бейтсонның нақты үлесі белгілі бір нақты ырым-жырымдардың әртүрлі формадағы схисмогендік қатынасты тежеген немесе ынталандырғандығын көрсету болды. «Әр нәрсенің таң шапағы» (2021) еңбегінде антрополог Дэвид Грейбер мен археолог Дэвид Венгроу схисмогенез қоғамдар арасындағы айырмашылықтарды сипаттауға мүмкіндік береді деп болжайды, өйткені топтар өздерін көршілеріне қарсы анықтайды. Бұған мысал ретінде Ежелгі Афина мен Спартаны, Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы жергілікті халықтарды және Калифорнияның жергілікті халықтарын келтіруге болады.
Bateson understood the symmetrical form of schismogenic behavior among Iatmul men somewhat analogously to Émile Durkheim's concepts of mechanical and organic solidarity (see functionalism) as a competitive relationship between categorical equals (e. g., rivalry). Thus one man, or a group of men, boast, and another man/group must offer an equal or better boast, prompting the first group to respond accordingly, and so forth. Complementary schismogenesis among the Iatmul was observed by Bateson between mainly men and women, or between categorical unequals (e. g., dominance and submission). Men would act dominant, leading women to act submissive, to which men responded with more dominance, and so forth. In both types of schismogenesis, the everyday emotional norms or ethos of Iatmul men and women prevented a halt to schismogenesis. The crux of the matter for Bateson was that, left unchecked, either form of schismogenesis would cause Iatmul society simply to break apart. Thus some social or cultural mechanism was needed by society to maintain social integration. That mechanism among the Iatmul was the naven rite. Bateson's specific contribution was to suggest that certain concrete ritual behaviors either inhibited or stimulated the schismogenic relationship in its various forms. In The Dawn of Everything (2021), anthropologist David Graeber and archaeologist David Wengrow suggest that schismogenesis can describe differences between societies, as groups define themselves against their neighbors. Some examples of this would be Ancient Athens and Sparta, and the indigenous peoples of the Pacific Northwest Coast and the indigenous peoples of California.
Табиғи ресурстарды басқаруда
Бэйтсонның қақтығыстардың өршуін қарастыруы табиғи ресурстардағы, оның ішінде Норвегиядағы адам мен жыртқыштар арасындағы қақтығыстарды және ортақ балық аулаудағы мүдделі тараптар арасындағы дауларды қалай туындататынын түсіндіруге қолданылды. Соңғы жағдайда Харрисон мен Лоринг конфликттік шисмогенезді «Ортақ мүлік трагедиясымен» салыстырып, бұл әлеуметтік институттардың балық шаруашылығын басқаруда теңдік қамтамасыз ете алмауынан туындаған мінез-құлықтың ұқсас эскалациясы екенін айтады.
Музыка саласында
Стивен Фельд (1994, 265–271 бб.), R. Мюррей Шафердің шизофониясына жауап ретінде және Бейтсоннан осы терминді қарыз алып, дыбыстардың бастапқы көздерінен бөлініп, жаңадан құрастырылуы мен жаңа контекстке қойылуын атау үшін шисмогенезді пайдаланады.
Қазіргі заманғы соғыс және саясатта
АҚШ-тың Стратегиялық қызмет кеңсесі (OSS, Орталық барлау агенттігінің (CIA) институционалдық алғысы) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тынық мұхитындағы жапондық бақылаудағы аумақтарға қарсы шисмогенез әдістерін қолданғандығы құжатталып отыр. АҚШ әскери сарапшылары Қытай мен Ресейдің АҚШ және басқа батыс либералды демократияларына қарсы шисмогенездің әлеуметтік желілер стратегиясын қалай жүзеге асырғанын анықтады. Олардың мақсаты – саяси спектрдегі азаматтық қоғамды қарама-қарсылыққа бөлу, саясат қабылдау процесіне нұқсан келтіру және мемлекеттік/әскери күшті әлсірету болды. Сол сияқты, Украина ғалымдары Ресейдің Украинаның ұлттық ерекшеліктерін және құндылықтарын ыдырату стратегиясын қолданғанын, бұл Ресейге жақын аумақтарды Киевке қарсы пайдалануға, тіпті Ресейдің арнайы операция күштерімен бірге әрекет ететін өздерінің қарулы жасақтарын құруға мүмкіндік бергенін көрсетіп берді.
Діндер
Шисмогенез ұғымы діни ойлау мен практикада болған көптеген бөліністерге қатысты.
Түрлері
Бейтсон "Ақыл-ой экологиясына қадамдар" еңбегінде схизмогенездің екі түрін сипаттайды және осы екі түрдің де қатысушы тараптар үшін өзін-өзі жоюға алып келетінін айтады. Содан әрі, ол зерттеушілерге тараптардың біреуі немесе екеуі де схизмогенезді оның құлдирау сатысына дейін жетпей тоқтатуға қолданатын тәсілдерді зерттеуді ұсынады.
Қосымша шисмогенез
Схизмогенездің бірінші түрі ең жақсы сыныптық күрес арқылы сипатталады, бірақ одан да кеңірек, басқа да әлеуметтік құбылыстарды қамтиды. Екі топ адам болған жағдайда, олардың арасындағы өзара әрекеттесу мынадай болады: бір жақтан Х әрекеті екінші жақтан Y әрекетін тудырады. Бұл екі әрекет бір-бірін толықтырады, мысалы, сыныптық күрестегі үстемдік пен бағынушылық сияқты. Бұдан әрі, бұл әрекеттер бір-бірін күшейте түсіп, терең дауға және қақтығысқа алып келуі мүмкін. Екі топ арасындағы ақпараттың теңсіздігін азайту арқылы қақтығысты басуға болады.
Симметриялық шисмогенез
Шисмогенездің екінші түрі қарулану жарысында ең жақсы көрінеді. Қатысушы тараптардың әрекеттері қарсы тараптан ұқсас немесе симметриялық жауап әрекеттерін тудырады. АҚШ пен КСРО мысалында, әр тарап екіншісінен көп ядролық қару жинауға тырысты, бұл екі жақ үшін де нәтижесіз, бірақ қажетті болып көрінетін күш-жігер болды. Симметриялық шисмогенездің бір түрі, ережелер екі команда үшін де ортақ болатын, көптеген спорттық жарыстарда байқалады.
Адамдар арасындағы қарым-қатынас
Байланыс саласында комплементарлы шисмогенез – адамдардың әртүрлі әңгімелесу стильдері бар сөйлесуде өзін көрсетуі мүмкін күш, "бір-бірін күшейтіп, өзара жағдайды ушықтыратын жарылыс тудырады". Бұл құбылыс екі ниеті жақсы адамның әңгімелесуінде стильдердің өзара күшеюіне алып келеді, нәтижесінде нақты пікір қақтығысы болмаса да, келіспеушілік пайда болады. Мысалы, егер бір адамның әңгімелесу стилі дауыстың күшті болуын қаласа, ал екіншісі жұмсақ сөйлеуді ұнатса, бірінші адам дауысын күшейтеді, ал екіншісі одан да жұмсақ сөйлей бастайды, әрқайсысы әңгімені өзінің қалыпты деп санайтын стильге қарай бағыттауға тырысады.
Қалпына келтіру жүйелері
Ұсталған жүйелер де шисмогенездің бір түрі болып табылады. Олар "бір-бірін күшейтетін спиральдар ретінде анықталады, олар адамдарды өздерінің үлестерін ұстап қалуға итермелейді, себебі басқалар да өздерінің үлестерін ұстап қалады". Жүйелік интеллект әдебиетінде, егер осы тенденцияға қарсы саналы күш жұмсалмаса, адамдардың өзара әрекеттесуі осындай жүйелерге түсуге бейім екендігі айтылады. Мысалы, көптеген менеджерлер өз командаларына қолдау көрсетуге ниет білдірсе де, ал команда мүшелерінің көпшілігі осындай қолдауды алуды қаласа да, көбінесе қолдау нәтиже бермейді. Өйткені екі тарап та бір-бірінен жеткілікті көмек көретіндей сезімде болмайды, сондықтан өздері де ең жақсы жағдайда бере алатын нәрселерін ұстап қалады. Осы жүйелер "адам өміріндегі өмір сүруді төмендететін, өзаралықты еңкейтіп, тіршілік күшін азайтатын ең маңызды механизм" деп саналады.