Үш кілтті экспозиция: музыкалық форманың ерекшелігі
Three-key exposition
Музыкада үш кілткі экспозициясы – соната формасындағы ерекше құрылым. Басты тоникалық кілт пен доминантты кілттерді талдау, сонатаның негізгі элементтері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Музыкада үш кілтті экспозиция – сонаталық формада қолданылатын экспозицияның ерекше түрі. Әдетте, сонаталық форма экспозициясы екі негізгі кілт аймағын қамтиды. Біріншісі – шығарманың негізгі кілтін, яғни тониканы көрсетеді. Екінші бөлім басқа кілтке өтеді, сол кілтті нығайтады және соңында сол кілтте кадэнцияға жетеді. Екінші кілт үшін композиторлар әдетте мажорлық сонаталар үшін доминантаны, ал минорлық сонаталар үшін салыстырмалы мажорды (немесе сирек кездесетін, минорлық доминантаны) таңдайды. Үш кілтті экспозиция доминантаға немесе салыстырмалы мажорға тікелей емес, үшінші кілт арқылы жанама жолмен өтеді; осыдан оның атауы да келген.
In music, the three key exposition is a particular kind of exposition used in sonata form. Normally, a sonata form exposition has two main key areas. The first asserts the primary key of the piece, that is, the tonic. The second section moves to a different key, establishes that key firmly, arriving ultimately at a cadence in that key. For the second key, composers normally chose the dominant for major key sonatas, and the relative major (or less commonly, the minor mode dominant) for minor key sonatas. The three key exposition moves not directly to the dominant or relative major, but indirectly via a third key; hence the name.
Мысалдар
Оның ең ерте мысалы Хайднның ре мажор саптық квартеті, Op. 17 No. 6: үш тональность – ре мажор, до мажор және ля мажор. (До мажор оның қатысты минорына – ля минорына модуляция арқылы дайындалады, ол бастапқы тональностьдің доминантты миноры болып табылады.) Людвиг ван Бетховен мансабының басында үш тональды экспозициясы бар бірнеше сонаталық бөлімдер жазды. «Үшінші» (яғни, аралық) тональность үшін Бетховен әртүрлі таңдау жасады: доминантты минор (фортепианолық соната No. 2, Op. 2 No. 2; саптық квартет No. 5, Op. 18 No. 5), супертоникалық минор (фортепианолық соната No. 3, Op. 2 No. 3) және қатысты минор (фортепианолық соната No. 7, Op. 10 No. 3). Кейін Бетховен супертоникалық мажорды қолданды (фортепианолық соната No. 9, Op. 14 No. 1, фортепианолық соната No. 11, Op. 22), бұл үш тональды экспозицияның қарапайым түрі, себебі супертоникалық мажор доминанттың доминанты болып табылады және әдетте модуляцияның бөлігі ретінде туындайды. Бетховен өзінің «орталық кезеңіне» кіргенде үш тональды экспозициядан бас тартты. Бұл композитордың шығармашылығындағы жалпы өзгерістің бір бөлігі болды, ол Хайднның ескі практикасына жақындап, азырақ дискурсивті және тығыз ұйымдастырылған сонаталық бөлімдерді жазды. Франц Шуберт өзінің қысқа ғұмырында дискурсивті формаларды ұнатты және көптеген сонаталық бөлімдерінде үш тональды экспозицияны қолданды. Белгілі мысал – «Өлім және қыз» квартетінің ре минорындағы бірінші бөлімі, онда экспозиция фа мажорға, содан кейін ля минорына өтеді (рекапитуляцияда ре мажор және минорға түрлендіріледі), бұл соңғы бөлімде қайталанатын формула; тағы бір мысал – скрипкалық соната (онда екінші тақырып соль мажорда және си мажорда пайда болады, ал экспозицияның жабылу бөлігі тек доминантта, ми мажорда болады). Оның си мажор фортепианолық сонатасы, D 575 тіпті төрт тональды экспозицияны қолданады (си мажор, соль мажор, ми мажор, фа-диез мажор): бұл тональдық схема рекапитуляция үшін төртіншіге көшіріледі. Оның алтыншы симфониясының финалы (D 589) одан да экстремалды жағдай: оның экспозициясы до мажордан соль мажорға ля-бемоль мажор, фа мажор, ля мажор және ми-бемоль мажор арқылы өтеді, алты тональды экспозиция құрайды. Феликс Мендельсон «Өлім және қыз» мысалын екінші фортепиано триосының бірінші бөлімінде қайталады, онда ми-бемоль мажор екінші тақырыбы соль минорына жол береді (рекапитуляцияда до мажор және минорға көшіріледі). Фредерик Шопеннің фа минорындағы фортепиано концертінің бірінші бөлімінде де үш тональды экспозиция бар (фа минор, ля-бемоль мажор, до минор). Брамстың екінші виолончель сонатасының бірінші бөлімінде де үш тональды экспозиция қолданылады, ол до мажорға, содан кейін ля минорына өтеді, B-бемольдегі струнный секстеттің бірінші бөлімінің экспозициясында фаға дейін ля мажордағы аралық тақырып бар, ал соль минорындағы фортепиано квартетінде D минорындағы және мажордағы екінші тақырыптар бар (олардың біріншісі рекапитуляцияда алынып тасталған, ал екіншісі ми-бемоль мажорға көшіріліп, соль минорына оралған). Ре минорындағы скрипкалық сонатаның соңғы бөлімінде экспозицияны ля минорында жабу алдында до мажордағы тыныш екінші тақырып бар.
A very early example appears in the first movement of Haydn's String Quartet in D major, Op. 17 No. 6: the three keys are D major, C major, and A major. (C major is prepared by a modulation to its relative minor A minor, which happens to be the dominant minor of the original key.) Ludwig van Beethoven wrote a number of sonata movements during the earlier part of his career with three key expositions. For the "third" (that is, the intermediate) key, Beethoven made various choices: the dominant minor (Piano Sonata No. 2, Op. 2 no. 2; String Quartet No. 5, Op. 18 no. 5), the supertonic minor (Piano Sonata No. 3, Op. 2 no. 3), and the relative minor (Piano Sonata No. 7, Op. 10 no. 3). Later, Beethoven used the supertonic major (Piano Sonata No. 9, Op. 14 no. 1, Piano Sonata No. 11, Op. 22), which is only a mild sort of three key exposition, since the supertonic major is the dominant of the dominant, and commonly arises in any event as part of the modulation. As he entered his so called "middle period," Beethoven abandoned the three key exposition. This was part of a general change in the composer's work in which he moved closer to the older practice of Haydn, writing less discursive and more closely organized sonata movements. Franz Schubert, who liked discursive forms for the entirety of his short career, also employed the three key expositions in many of his sonata movements. A famous example is the first movement of the Death and the Maiden Quartet in D minor, in which the exposition moves to F major and then A minor (translated to D major and minor respectively in the recapitulation), a formula that is repeated in the final movement; another is the Violin Sonata in A major (in which the second theme appears in G major and B major, while only the closing passage of the exposition is in the dominant, E major). His B major piano sonata, D 575, even uses a four key exposition (B major, G major, E major, F sharp major): this key scheme is literally transposed up a fourth for the recapitulation. The finale of his sixth symphony (D 589) is an even more extreme case: its exposition passes from C major to G major by way of A flat major, F major, A major, and E flat major, making a six key exposition. Felix Mendelssohn followed the Death and the Maiden example in the first movement of his second Piano Trio, in which the E flat major second theme gives way to a G minor close (transposed to C major and minor in the recapitulation). The first movement of Frédéric Chopin's Piano Concerto in F minor also has a three key exposition (F minor, A flat major, C minor). The first movement of the second cello sonata by Brahms also employs a three key exposition moving to C major and then A minor, the exposition of the first movement of the String Sextet in B flat involves an intervening theme in A major before reaching F, and the Piano Quartet in G minor involves secondary themes in D minor and major respectively (the first of these being omitted in the recapitulation and the second transposed to E flat major moving back to G minor). The D minor violin sonata has a final movement that moves through a calm second theme in C major before closing the exposition in A minor.