Ватикан қаласындағы Әулие Петр базиликасы

Кіріспе

Ватикан қаласындағы Киелі Петр шіркеуі (Папалық базилика), немесе жай ғана Киелі Петр шіркеуі (Basilica Sancti Petri) – Италияның Рим қаласында орналасқан итальяндық Жоғары Ренессанс дәуірінің шіркеуі. Оның жоспары алғаш рет 15 ғасырда Папа Николай V, кейін Папа Юлий II жасаған. Бұл шіркеу 4 ғасырда Рим императоры Константин Ұлы салған Ескі Киелі Петр базиликасының орнын алмастыру үшін салынды. Қазіргі базиликаның құрылысы 18 сәуір 1506 жылы басталып, 18 қараша 1626 жылы аяқталды. Басты жобалаушылары – Донато Браманте, Микеланджело және Карло Мадерно, ал алаң мен ішкі безендірулерін Джан Лоренцо Бернини жасаған. Киелі Петр шіркеуі – итальяндық Ренессанс архитектурасының ең танымал туындыларының бірі және «Христиандық әлемдегі барлық шіркеулердің ең ұлысы» деп есептеледі. Католик дәстүрі бойынша, бұл шіркеу Исаның апостолдарының басшысы және Римнің алғашқы епископы (Папасы) болған Киелі Петрдің жерленген орны. Киелі Петрдің қабірі базиликаның негізгі алтарінің астында, сондай-ақ «Іңкәрлік алтарі» деп белгілі. Осы себепті ерте христиан дәуірінен бері көптеген папалар, кардиналдар мен епископтар Киелі Петр шіркеуіне жерленген. Киелі Петр шіркеуі қажылық сапарларға танымал орын және литургиялық қызметтер өткізіледі. Папа жыл бойы базиликада немесе оған іргелес Киелі Петр алаңында түрлі литургияларға жетекшілік етеді, оларға 15 000-нан 80 000-ға дейін адам жиналады. Киелі Петр шіркеуінің ерте христиан шіркеуімен, Папалықпен, протестанттық реформациямен және католиктік контрреформациямен, сондай-ақ көптеген суретшілермен, әсіресе Микеланджеломен байланыстары бар. Архитектуралық шедевр ретінде, ол өз заманының ең ұлы құрылысы саналады.

Шолу

Қасиетті Петір шіркеуі – Ватикан қаласында, Тибр өзенінің батысында, Яникулум төбесі мен Адриан мавзолейіне жақын орналасқан Ренессанс стилінде салынған шіркеу. Оның орталық күмбезі Римнің көкжиегін биіктеп тұрады. Базиликаға Санкт-Петер алаңы арқылы кіруге болады, бұл екі бөлімнен тұратын алаң, екеуі де биік колоннадалармен қоршалған. Бірінші кеңістік сопақ, ал екіншісі трапеция тәрізді. Базиликаның қасбеті, алып колонналар қатарымен, алаңның соңына дейін созылып жатыр, және оған қадамдармен көтеріледі, олардың екі жағында Римге алғашқы елшілік еткен Петір мен Пауылдың бірінші ғасырға жататын екі мүсіні тұр. Базилика крест пішіндес, латын кресі пішіндес созылған негізгі бөлігі бар, бірақ бастапқы жобалар орталықтан жоспарланған құрылымды көздеген, және бұл әлі де сәулетте көрініп тұр. Орталық кеңістікті сырттан да, іштен де әлемдегі ең үлкен күмбездердің бірі басып алады. Кіреберіс – ғимараттың бойымен созылатын вестибюль, ал мұнараның басында орналасқан кіреберіс залы бар. Вестибюльден шығатын әсем қола есіктердің бірі – қасиетті есік, ол тек юбилей жылдарында ғана ашылады. Негізгі бөлік, орталық күмбезге апаратын, үш бөліктен тұрады, ал тіреулер әлемдегі ең биік цилиндрлі күмбезді ұстап тұрады. Негізгі бөлік кең науқандармен шектеледі, олардың ішінде көптеген шағын шіркеулер орналасқан. Күмбезді айнала да шағын шіркеулер бар. Базиликаны сағат тілі бойынша айналып өтетін шағын шіркеулер: Суға шомылу орны, Құдай ананың ұсынылуының шағын шіркеуі, үлкен хор шағын шіркеуі, Пәрмендеу құрбандығы, Әйгілі Григорийдің құрбандығы бар Клементин шағын шіркеуі, Сакрария кіреберісі, Жалғандық құрбандығы, Сол жаққа қарап тұрған трансептте Петірдің, Иосифтің және Томас айқышқа шегеленуінің құрбандықтары, Киелі Жүректің құрбандығы, Колоннададағы Құдай ананың шағын шіркеуі, Петір мен парализі бар адамның құрбандығы, Петірдің креслосы бар апсида, Петір Табитаны тірілткен құрбандығы, Петронилланың құрбандығы, Архангел Михаилдың құрбандығы, Навичелланың құрбандығы, Оң жаққа қарап тұрған трансептте Еразм, Процесс және Мартинидің, Валентин және Валенсияның құрбандықтары, Киелі Григорийдің құрбандығы бар Киелі Иероним, Киелі Василийдің құрбандығы, Киелі Мадоннаның құрбандығы бар Григориан шағын шіркеуі, үлкен Қасиетті Сакрамент шағын шіркеуі, Киелі Себастьянның шағын шіркеуі және Пьета шағын шіркеуі. Сағат тілі бойынша орналасқан ескерткіштер: Мария Клементина Собиска, Стюарттар, Бенедикт XV, Иоанн XXIII, Пьос X, Иннокентий VIII, Лео XI, Иннокентий XI, Пьос VII, Пьос VIII, Александр VII, Александр VIII, Павел III, Урбан VIII, Климент X, Климент XIII, Бенедикт XIV, Киелі Петір (бронза мүсіні), Григорий XVI, Григорий XIV, Григорий XIII, Каноссалық Матильда, Иннокентий XII, Пий XII, Пий XI, Швецияның Кристинасы, Лео XII. Базиликаның ортасында, бас құрбандық алдында, Сенім білдіруіне байланысты, оның шейіт болуына әкелген Конфессия немесе Сенім шағын шіркеуі орналасқан. Константин шіркеуінің деңгейінде және Санкт-Петердің жерленген жерінен жоғары орналасқан екі иілген мәрмәр баспалдақ осы жер астындағы шағын шіркеуге апарады. Киелі Петір шіркеуінің ішкі кеңістігі мәрмәрмен, рельефтермен, сәулеттік мүсіндермен және алтынмен әсем безендірілген. Базиликада көптеген папалар мен басқа да көрнекті тұлғалардың қабірлері бар, олардың көптегені көркемдік өнер туындылары саналады. Нишалар мен шағын шіркеулерде де көптеген мүсіндер орналасқан, соның ішінде Микеланджелоның Пьетасы. Басты ерекшелігі – Жан Лоренцо Бернини жасаған Папалық құрбандық алдындағы балдахин. Апсида Бернинидің мүсіндік ансамблімен аяқталады, онда Киелі Петірдің символды креслосы орналасқан. Американдық философ Ральф Уолдо Эмерсон Санкт-Петербург шіркеуін «жердің әшекейі, сұлулықтың биік нүктесі» деп сипаттаған.

St. Peter's is a church built in the Renaissance style located in the Vatican City west of the River Tiber and near the Janiculum Hill and Hadrian's Mausoleum. Its central dome dominates the skyline of Rome. The basilica is approached via St. Peter's Square, a forecourt in two sections, both surrounded by tall colonnades. The first space is oval and the second trapezoidal. The façade of the basilica, with a giant order of columns, stretches across the end of the square and is approached by steps on which stand two statues of the first century apostles to Rome, Saints Peter and Paul. The basilica is cruciform in shape, with an elongated nave in the Latin cross form but the early designs were for a centrally planned structure and this is still in evidence in the architecture. The central space is dominated both externally and internally by one of the largest domes in the world. The entrance is through a narthex, or entrance hall, which stretches across the building. One of the decorated bronze doors leading from the narthex is the Holy Door, only opened during jubilees. The nave which leads to the central dome is in three bays, with piers supporting a barrel vault, the highest of any church. The nave is framed by wide aisles which have a number of chapels off them. There are also chapels surrounding the dome. Moving around the basilica in a clockwise direction they are: The Baptistery, the Chapel of the Presentation of the Virgin, the larger Choir Chapel, the altar of the Transfiguration, the Clementine Chapel with the altar of Saint Gregory, the Sacristy Entrance, the Altar of the Lie, the left transept with altars to the Crucifixion of Saint Peter, Saint Joseph and Saint Thomas, the altar of the Sacred Heart, the Chapel of the Madonna of Column, the altar of Saint Peter and the Paralytic, the apse with the Chair of Saint Peter, the altar of Saint Peter raising Tabitha, the altar of St. Petronilla, the altar of the Archangel Michael, the altar of the Navicella, the right transept with altars of Saint Erasmus, Saints Processo and Martiniano, and Saint Wenceslas, the altar of St. Jerome, the altar of Saint Basil, the Gregorian Chapel with the altar of the Madonna of Succour, the larger Chapel of the Holy Sacrament, the Chapel of Saint Sebastian and the Chapel of the Pietà. The Monuments, in a clockwise direction, are to: Maria Clementina Sobieski, The Stuarts, Benedict XV, John XXIII, St. Pius X, Innocent VIII, Leo XI, Innocent XI, Pius VII, Pius VIII, Alexander VII, Alexander VIII, Paul III, Urban VIII, Clement X, Clement XIII, Benedict XIV, St Peter (Bronze Statue), Gregory XVI, Gregory XIV, Gregory XIII, Matilda of Canossa, Innocent XII, Pius XII, Pius XI, Christina of Sweden, Leo XII. At the heart of the basilica, beneath the high altar, is the Confessio or Chapel of the Confession, in reference to the confession of faith by St. Peter, which led to his martyrdom. Two curving marble staircases lead to this underground chapel at the level of the Constantinian church and immediately above the purported burial place of Saint Peter. The entire interior of St. Peter's is lavishly decorated with marble, reliefs, architectural sculpture and gilding. The basilica contains a large number of tombs of popes and other notable people, many of which are considered outstanding artworks. There are also a number of sculptures in niches and chapels, including Michelangelo's Pietà. The central feature is a baldachin, or canopy over the Papal Altar, designed by Gian Lorenzo Bernini. The apse culminates in a sculptural ensemble, also by Bernini, and containing the symbolic Chair of Saint Peter. The American philosopher Ralph Waldo Emerson described St. Peter's as "an ornament of the earth the sublime of the beautiful."

Мәртебе

Санкт-Петер базиликасы – папа базиликаларының бірі (бұрын «патриархалық базиликалар» деп аталатын). Бенедикт XVI-ның «Батыс патриархы» атағынан бас тартуының теологиялық салдары ретінде, католиктік Рим ритуалының патриархалық базиликалары бүгінде ресми түрде Папа базиликалары деп танылады. Ол сонымен қатар Римнің төрт ірі базиликасының бірі. Басқа ірі базиликалар (олардың барлығы да Папа базиликалары) – Сент-Джон Латеран, Сент-Мария Майор және Сент-Пол қабырғаларынан тыс орналасқан базиликалар. Ірі базилика мәртебесі Санкт-Петер базиликасына әлемдегі барлық кіші базиликалардан жоғары дәреже берді. Алайда, барлық басқа Папалық ірі базиликалардан өзгеше, ол Ватикан қаласының аумағында және, демек, оның егемендік юрисдикциясында толығымен орналасқан, Италияның емес. Бұл Ватикан қаласының ең танымал ғимараты. Оның күмбезі Римнің көкжиегінің ерекше белгісі болып табылады және христиандық пен католик дәстүрінің ең қасиетті орындарының бірі. Дәстүр бойынша, бұл оның титулы бойынша, Исаның он екі елшісінің басшысы болған, сондай-ақ дәстүрге сәйкес, Антиохияның бірінші епископы және кейін Римнің бірінші епископы болған, осылайша бірінші Папа атанған қасиетті Петірдің жерленген жері. Жаңа өсиетте Римде қасиетті Петірдің шейіт болғаны туралы айтылмаса да, шіркеу әкелерінің жазбаларына негізделген дәстүр оның қабірі «Конфессиядағы» балдахин мен алтарь астында орналасқан деп санайды. Осы себепті, шіркеудің ерте жылдарынан бері көптеген Папалар базиликаның астындағы некропольде қасиетті Петірдің жанына жерленген. Қазіргі базиликаның құрылысы, ескі Константин базиликасының орнына, 1506 жылдың 18 сәуірінде басталды және 1615 жылы аяқталды. 1626 жылдың 18 қарашасында Папа VIII Урбан базиликаны салтанатты түрде киеледі. Тарихи және сәулеттік маңызы бар Ватикан қаласының құрамына кіретін Санкт-Петер базиликасы 1984 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне (i), (ii), (iv) және (vi) критерийлері бойынша енгізілді. Сыртқы ауданы – , ішкі ауданы – , Санкт-Петер базиликасы соңғы екі көрсеткіш бойынша әлемдегі ең үлкен христиан шіркеуі, ал 2016 жылғы мәліметтер бойынша бірінші көрсеткіш бойынша екінші орында тұр. Оның күмбезінің биіктігі 448,1 фут (137 м) және 2016 жылғы жағдай бойынша Римдегі екінші ең биік ғимарат болып табылады. Күмбездің биіктігі оны Ескі әлемдегі ең биік ғимараттардың қатарына қойды және ол әлемдегі ең биік күмбез атағын сақтап тұр. Құрылысы аяқталған кезде әлемдегі ең үлкен күмбез болғанымен, қазір бұл ерекшелікті ұстамайды.

St. Peter's Basilica is one of the papal basilicas (previously styled "patriarchal basilicas")Benedict XVI's theological act of renouncing the title of "Patriarch of the West" had as a consequence that Catholic Roman Rite patriarchal basilicas are today officially known as Papal basilicas. and one of the four Major Basilicas of Rome, the other Major Basilicas (all of which are also Papal Basilicas) being the Basilicas of St. John Lateran, St. Mary Major, and St. Paul outside the Walls. The rank of major basilica confers on St. Peter's Basilica precedence before all minor basilicas worldwide. However, unlike all the other Papal Major Basilicas, it is wholly within the territory, and thus the sovereign jurisdiction, of the Vatican City State, and not that of Italy. It is the most prominent building in the Vatican City. Its dome is a feature of the skyline of Rome and covers an area of One of the holiest sites of Christianity and Catholic Tradition, it is traditionally the burial site of its titular, St. Peter, who was the head of the twelve Apostles of Jesus and, according to tradition, the first Bishop of Antioch and later the first Bishop of Rome, rendering him the first Pope. Although the New Testament does not mention St. Peter's martyrdom in Rome, tradition, based on the writings of the Fathers of the Church, holds that his tomb is below the baldachin and the altar of the Basilica in the "Confession". For this reason, many Popes have, from the early years of the Church, been buried near Pope St. Peter in the necropolis beneath the Basilica. Construction of the current basilica, over the old Constantinian basilica, began on 18 April 1506 and finished in 1615. At length, on 18 November 1626 Pope Urban VIII solemnly dedicated the Basilica. As one of the constituent structures of the historically and architecturally significant Vatican City, St. Peter's Basilica was inscribed as a UNESCO World Heritage Site in 1984 under criteria (i), (ii), (iv), and (vi). With an exterior area of , an interior area of , St. Peter's Basilica is the largest Christian church building in the world by the two latter metrics and the second largest by the first as of 2016. The top of its dome, at 448.1 feet (137 m), also places it as the second tallest building in Rome as of 2016. The dome's soaring height placed it among the tallest buildings of the Old World, and it continues to hold the title of tallest dome in the world. Though the largest dome in the world by diameter at the time of its completion, it no longer holds this distinction.

Қасиетті Петірдің жерленген жері

Исаны айқышқа шегелеуден кейін, Киелі кітаптағы Елшілердің істері кітабында оның он екі шәкіртінің бірі, ғалилеялық балықшы Шимон, Петір деп аталған, Исаның ізбасарлары арасында жетекшілік позицияны алып, христиан шіркеуінің құрылуында маңызды рөл атқарды. Петір есімі латын тілінде "Petrus", ал грек тілінде "Petros" деп аталады, бұл грекше "петра" сөзінен шыққан, ол "тас" немесе "қайрақ" дегенді білдіреді, және бұл арамей тіліндегі "Кепа" есімінің тікелей аудармасы, осы есімді Иса Шимонға берген. (Жохан 1:42, Матай 16:18)

Католик дәстүрі бойынша, Петір отыз төрт жыл қызмет еткеннен кейін Римге сапар шегіп, Рим императоры Нерон билік еткен 64 жылдың 13 қазанында Пауылмен бірге шейіт болды. Оның өлімі, Римдегі Ұлы өрттен кейін христиандардың көптеген шейіттерінің бірі болды. Иеронимнің сөзіне сүйенсек, Петір өзінің өтінішімен басын төмен қаратып айқышқа шегеленіп өлтірілді, себебі ол Иса сияқты өлуге лайық емес деп санады. Айқышқа шегелену Нерон циркіндегі ежелгі египеттік обелиск жанында болды. Дәстүрге сәйкес, Петірдің денесі цирктен тыс, Виа Корнелиядан цирктің қарсы жағында, Монс Ватиканус тауында, өлімінен аз ғана қашықтықта жерленген. Виа Корнелия – цирктің солтүстік қабырғасымен шығыстан батысқа қарай созылған жол, қазіргі кезде базиликаның оңтүстік бөліктері мен Санкт-Петер алаңының орнында. Кейінірек осы жерде ғибадатхана салынды. Шамамен үш жүз жыл өткен соң, осы жерде Ескі Санкт-Петер базиликасы салынды.

Ескі Киелі Петір базиликасы

Ежелгі Санкт-Петер базиликасы – император Константин I 319 және 333 жылдар аралығында бастаған 4 ғасырлық шіркеу. Ол әдеттегі базиликалық формада болды: кең неф, әр жағында екі дәліз және апсидалық бөлігі, сондай-ақ трансепт немесе бема қосылған, бұл ғимаратқа тау кресінің пішінін берді. Оның ұзындығы шамалы болды, ал кіреберісінен бұрын үлкен колонналы атриум орналасқан. Бұл шіркеу Әулие Петірдің жерленген жерін көрсететін кішкентай қасиетті орынның үстінде салынған, бірақ 846 жылы мазары қиратылған. Онда Әулие Петірден бастап 15 ғасырға дейінгі көптеген папалардың зираттары мен ескерткіштері сақталған. Римдегі ең алғашқы шіркеулердің барлығы сияқты, бұл шіркеу де, оның ізінен келгені де шығысқа қарап кіреберісі бар, ал апсидасы ғимараттың батыс жағында орналасқан. Қазіргі базилика салынғаннан бері, екі ғимаратты ажырату үшін бұрынғысына Ескі Санкт-Петер базиликасы деген ат берілді.

Қайта құру жоспары

XV ғасырдың соңында Авиньон папалығы кезінде ескі базилика назарсыздан қалдырылып, құлдырап кеткен. Қайта құруды немесе кем дегенде радикалды өзгерістер енгізуді алғаш қарастырған папа – Николай V (1447–1455) болған көрінеді. Ол Леоне Баттиста Альберти мен Бернардо Росселлиноға ескі ғимаратта жұмыс істеуді тапсырды, сондай-ақ Росселлиноға толығымен жаңа базиликаның жоспарын немесе ескісін күрт өзгерту жоспарын жасауды тапсырды. Оның билігі саяси мәселелермен тоқталды, ал ол қайтыс болғанда, көп нәтижеге қол жеткізілмеді. Ескі базиликаның сақталған кемесі мен қанаттарымен күмбезді латын кресін құру үшін жаңа трансепт пен хордың негізі салынды. Сондай-ақ хордың кейбір қабырғалары да тұрғызылды. Папа Юлий II Николай V-тің жөндеу немесе өзгерту бағдарламасынан әлдеқайда ауқымды жоспарларды Санкт-Петербургке қатысты құрды. Сол кезде Юлий өзінің кесенесін жоспарлап жатқан, оны Микеланджело мүсіндермен безендіріп, Санкт-Петербург шіркеуіне орналастыруды көздеген. Юлий II-нің кесенесі аяқталмай қалды және ақырында Санкт-Петер-ад-Винкола шіркеуінде орнатылды. 1505 жылы Юлий ежелгі базиликаны бұзып, оның орнына өзінің алып кесенесін орналастыру және "халықтың санасында өзін ұлықтау" үшін монументалды құрылыс салу туралы шешім қабылдады.

Бірінен соң бірі келе жатқан жоспарлар

Рим папасы Юлийдің мәсіхшілер әлеміндегі ең ұлы ғимаратты салу жоспары бәйгеге түсірілді, және Флоренциядағы Уффици галереясында осы бәйгеге қатысқан көптеген жұмыстар сақталған. Донато Брамантенің жобасы таңдалып алынды, және 1506 жылы оның негізі қаланды. Бұл жоспар зор грек кресі түрінде болды, ал күмбезі Римнің үлкен дөңгелек ғибадатханасы – Пантеонның күмбезінен шабыт алған. 1513 жылы Папа Юлий қайтыс болғанда, Браманте орнына Джулиано да Сангалло мен Фра Джокондо келді, екеуі де 1515 жылы қайтыс болды (ал Браманте өзі бір жыл бұрын қайтыс болған еді). Рафаэль 1514 жылдың 1 тамызында Санкт-Петербург соборының сәулетшісі ретінде бекітілді. Оның жоспарындағы басты өзгеріс – бес бөліктен тұратын негізгі зал, екі жағындағы дәліздерден күрделі апсидалық шағын ғибадатханалардың қатары. Рафаэльдің ғибадатхана мен трансепттерге арналған жоспары мұнаралардың мөлшерін азайту арқылы сыртқы қабырғалардың тікбұрыштылығын анықтап, ал жартылай дөңгелек апсиділерді әрқайсысын амбулаториямен айналдыру арқылы нақтырақ көрсетті. 1520 жылы Рафаэль де 37 жасында қайтыс болды, ал оның ізбасары Балдассаре Перуцци Рафаэль ұсынған үш негізгі апсидінің ішкі құрылымын өзгертуді сақтап қалды, бірақ әйтпесе грек кресі жоспарына және Брамантенің басқа да ерекшеліктеріне қайта оралды. Бұл жоспар шіркеу мен мемлекет тарапынан туындаған түрлі қиындықтарға байланысты жүзеге аспады. 1527 жылы Рим император Карл V-тің әскерлері тарапынан тоналып, қарақталды. Сангаллоның басты практикалық еңбегі – Браманте салған тіреулерді нығайту болды, олар жарыла бастаған еді. Ол бүгінгі күні сақталған ғимараттың көп бөлігінің негізгі дизайнының авторы және құрылысты аяқтауға мүмкіндік берген деңгейге жеткізген адам ретінде танылады. Ол бұл жұмысты ықыласпен қабылдамады; оған Папа Павел бұл жұмысты міндеттеме ретінде жүктеді, өйткені ол өзі таңдаған үміткер Джулио Романоның қайтысына және Жакопо Сансовиноның Венециядан кетуден бас тартуына ашуланған еді. Микеланджело: «Мен мұны тек Құдайға деген махаббатпен және Апостолға құрмет көрсету үшін жасаймын», – деп жазды. Ол өзінің мақсатына жету үшін кез келген құралдарды қолдануға құқылы екенін қатыстырып сұрады.

Pope Julius' scheme for the grandest building in Christendom was the subject of a competition for which a number of entries remain intact in the Uffizi Gallery, Florence. It was the design of Donato Bramante that was selected, and for which the foundation stone was laid in 1506. This plan was in the form of an enormous Greek Cross with a dome inspired by that of the huge circular Roman temple, the Pantheon. When Pope Julius died in 1513, Bramante was replaced with Giuliano da Sangallo and Fra Giocondo, who both died in 1515 (Bramante himself having died the previous year). Raphael was confirmed as the architect of St. Peter's on 1 August 1514. The main change in his plan is the nave of five bays, with a row of complex apsidal chapels off the aisles on either side. Raphael's plan for the chancel and transepts made the squareness of the exterior walls more definite by reducing the size of the towers, and the semi circular apses more clearly defined by encircling each with an ambulatory. In 1520 Raphael also died, aged 37, and his successor Baldassare Peruzzi maintained changes that Raphael had proposed to the internal arrangement of the three main apses, but otherwise reverted to the Greek Cross plan and other features of Bramante. This plan did not go ahead because of various difficulties of both Church and state. In 1527 Rome was sacked and plundered by Emperor Charles V. Peruzzi died in 1536 without his plan being realized. Sangallo's main practical contribution was to strengthen Bramante's piers which had begun to crack. He is to be regarded as the principal designer of a large part of the building as it stands today, and as bringing the construction to a point where it could be carried through. He did not take on the job with pleasure; it was forced upon him by Pope Paul, frustrated at the death of his chosen candidate, Giulio Romano and the refusal of Jacopo Sansovino to leave Venice. Michelangelo wrote, "I undertake this only for the love of God and in honour of the Apostle." He insisted that he should be given a free hand to achieve the ultimate aim by whatever means he saw fit.

Микеланджелоның үлесі

Микеланджело ескі базиликаның қалған бөлігінің артында төрт іргетас, ежегіт заманнан бері салынған ең ірі құрылыстардан асып түсетіндей, бой көтеріп тұрған құрылыс алаңын қабылдады. Ол сонымен қатар 16 ғасырдың ең көрнекті сәулетшілері мен инженерлері жасаған, қайта-қайта өңделген көптеген жобаларды мұрагерлік етті. Бұл жобалардың барлығында бірнеше ортақ элементтер болды. Олардың бәрі бір ғасыр бұрын Брунеллески салған, содан бері Ренессанс Флоренциясының көкжиегін билеп тұрған күмбезге тең күмбез салуды талап етті. Сондай-ақ, олардың бәрі Венециядағы әйгілі Санкт-Марк базиликасы сияқты грек кресінің немесе Флоренция соборы сияқты трансепттері шапельге ұқсас латын кресінің қатаң симметриялық жоспарын талап етті. 40 жылдың ішінде жұмыс аз дамығанмен, Микеланджело бұрынғы сәулетшілердің идеяларын толығымен қабылдамады. Ол оларға сүйене отырып, ұлы көрініс жасады. Ең бастысы, Микеланджело Брамэнттің бастапқы жобасының маңызды ерекшеліктерін таныды. Ол грек кресіне қайта оралды және Хелен Гарднер айтқандай: "Брамэнттің орталықтандыру ерекшеліктерін жоймастан, Микеланджело бірнеше қаламмен оның қар кристалды күрделілігін алып, біртұтас, үйлесімді бірлікке айналдырды". Бүгінгі күні Санкт-Петр соборының алды Карло Мадерномен кеңейтілген. Бірақ орталықта орналасқан алып күмбез – Микеланджелоның еңбегі. Ватикан мемлекетінің ішінде орналасқандықтан және ғимаратқа алаңнан жақындағанда күмбезді кеме проекциясы жасыратындықтан, Микеланджелоның жұмысын алыстан бағалау оңай. Көрінетін нәрсе – сәулетші Брамэнттің шаршы проекциялары бар шаршы алаңының және Рафаэльдің жартылай дөңгелек проекциялары бар шаршы алаңының анық геометриялық формаларын едәуір қысқартты. Микеланджело сыртқы қабырғаны алып өлшемде жасап, геометрияның анықтығын бұрмалады және әр бұрышын кішкентай сакральмен немесе баспалдақпен толтырды. Бұл әсер әртүрлі бұрыштарда бүгілген немесе сыныққандай сезім тудыратын үздіксіз қабырға бетін құрайды, бірақ ғимараттың бұрыштарындағы бағыттың өзгеруін анықтайтын тік бұрыштар жоқ. Бұл сыртқы қабырғаны қабырға бетінің үнемі өзгеретін бұрыштарына сәйкес, бір-біріне шамалы бұрыштармен орналасқан алып коринфтік пилястрлар қаптаған. Олардың үстіндегі алып карниз үздіксіз толқынмен өтеді, бүкіл ғимаратты қысым күйінде ұстап тұрғандай көрінеді.

Michelangelo took over a building site at which four piers, enormous beyond any constructed since ancient Roman times, were rising behind the remaining nave of the old basilica. He also inherited the numerous schemes designed and redesigned by some of the greatest architectural and engineering minds of the 16th century. There were certain common elements in these schemes. They all called for a dome to equal that engineered by Brunelleschi a century earlier and which has since dominated the skyline of Renaissance Florence, and they all called for a strongly symmetrical plan of either Greek Cross form, like the iconic St. Mark's Basilica in Venice, or of a Latin Cross with the transepts of identical form to the chancel, as at Florence Cathedral. Even though the work had progressed only a little in 40 years, Michelangelo did not simply dismiss the ideas of the previous architects. He drew on them in developing a grand vision. Above all, Michelangelo recognized the essential quality of Bramante's original design. He reverted to the Greek Cross and, as Helen Gardner expresses it: "Without destroying the centralising features of Bramante's plan, Michelangelo, with a few strokes of the pen converted its snowflake complexity into massive, cohesive unity." As it stands today, St. Peter's has been extended with a nave by Carlo Maderno. It is the chancel end (the ecclesiastical "Eastern end") with its huge centrally placed dome that is the work of Michelangelo. Because of its location within the Vatican State and because the projection of the nave screens the dome from sight when the building is approached from the square in front of it, the work of Michelangelo is best appreciated from a distance. What becomes apparent is that the architect has greatly reduced the clearly defined geometric forms of Bramante's plan of a square with square projections, and also of Raphael's plan of a square with semi circular projections. Michelangelo has blurred the definition of the geometry by making the external masonry of massive proportions and filling in every corner with a small vestry or stairwell. The effect created is of a continuous wall surface that is folded or fractured at different angles, but lacks the right angles which usually define change of direction at the corners of a building. This exterior is surrounded by a giant order of Corinthian pilasters all set at slightly different angles to each other, in keeping with the ever changing angles of the wall's surface. Above them, the huge cornice ripples in a continuous band, giving the appearance of keeping the whole building in a state of compression.

Күмбез: бірізді және соңғы жобалар

Қасиетті Петір шіркеуінің күмбезі базилика еденінен сыртқы кресттің ең жоғарғы нүктесіне дейін жалпы биіктігіне жетеді. Бұл әлемдегі ең биік күмбез. Оның ішкі диаметрі , бұл оған дейін салынған үш алып күмбездің екеуінен – ежелгі Римнің Пантеонынан, және Флоренцияның ерте Ренессанс соборынан – сәл кіші. Константинопольдің 537 жылы аяқталған Ая София шіркеуінен оның диаметрі шамамен 9 метрге артық. Санкт-Петер шіркеуінің архитекторлары бастапқыда христиан әлемінің ең ұлы күмбезі деп жоспарланған құрылысты қалай салуға болатыны туралы шешімдерді Пантеон және Флоренция соборының күмбездерінде іздеді.

Брамэнте мен Сангалло, 1506 және 1513 жылдар

Пантеонның күмбезі есік пен терезесі бір ғана есік болатын дөңгелек қабырғаға орнатылған. Бүкіл ғимараттың биіктігі мен ені тең. Оның күмбезі бір қабат бетоннан тұрғызылған, жанартау тастары – туф пен пемзаны қосу арқылы жеңілдетілген. Күмбездің ішкі беті терең ойысқан, бұл тік және көлденең қабырғаларды жасап, жалпы жүктемені азайтуға көмектеседі. Жоғарғы бөлігіндегі дөңгелек тесік интерьерге жарық түсіреді. Сангаллоның (1513) жоспары, оның үлкен ағаш моделі бүгінге дейін сақталған, осы екі алдыңғы үлгіге сүйенеді. Ол Пантеондағы ойыс конструкцияның және Флоренция соборындағы сыртқы тас қабырғалардың маңыздылығын түсінді. Ол Брамэнттің перистилін кеңейтіп, айналасына аркалы және реттелген терезелер қатарын орнатты, ал екінші аркада бірінші қабаттан жоғары орналасқан. Оның еңбектерінің нәтижесінде Флоренциядағысына ұқсас, бірақ нәзік фонарь, шығып тұратын негізбен, перистильмен және конус пішіндес шпильмен әсемделген алып құрылымға айналды. Басқа өзгерістердің көпшілігі тек эстетикалық болды, мысалы, Папа Сикст құрметіне барабанның шұңғылдарына арыстан беттерінің бейнесі қосылды, сондай-ақ Сангалло ұсынғандай, фонарьдың шпиліне финиалдар шеңбері орнатылды. Стефан дю Перактың (1569) гравюрасында жарты шар пішіндес күмбез бейнеленген, бірақ бұл, мүмкін, гравюра жасаушының қателігі болған шығар. Ағаш модельдің пішіні гравюралардағыдан жұмыртқа тәрізді, бірақ дайын болған нұсқадан азырақ. Микеланджело өмірінің соңында бұрынғы тік пішінге қайта оралды деген болжам бар. Алайда, Лис Милн Джакомо делла Портаны осы өзгерістерге толық жауапкершілікті алғанын және Папа Сикстусқа Микеланджелоның осы мәселеде жеткілікті ғылыми білімі болмағанын айтқанын келтіреді. Бұл үлгінің сирек сақталуы, ықтимал, оның толық еместігімен және сурет үстіне жасалған егжей-тегжейлі математикалық есептеулермен байланысты.

The dome of the Pantheon stands on a circular wall with no entrances or windows except a single door. The whole building is as high as it is wide. Its dome is constructed in a single shell of concrete, made light by the inclusion of a large amount of the volcanic stones tuff and pumice. The inner surface of the dome is deeply coffered which has the effect of creating both vertical and horizontal ribs while lightening the overall load. At the summit is an ocular opening across which provides light to the interior. Sangallo's plan (1513), of which a large wooden model still exists, looks to both these predecessors. He realized the value of both the coffering at the Pantheon and the outer stone ribs at Florence Cathedral. He strengthened and extended the peristyle of Bramante into a series of arched and ordered openings around the base, with a second such arcade set back in a tier above the first. In his hands, the rather delicate form of the lantern, based closely on that in Florence, became a massive structure, surrounded by a projecting base, a peristyle and surmounted by a spire of conic form. Most of the other changes were of a cosmetic nature, such as the adding of lion's masks over the swags on the drum in honour of Pope Sixtus and adding a circlet of finials around the spire at the top of the lantern, as proposed by Sangallo. Stefan du Pérac's engraving (1569) shows a hemispherical dome, but this was perhaps an inaccuracy of the engraver. The profile of the wooden model is more ovoid than that of the engravings, but less so than the finished product. It has been suggested that Michelangelo on his death bed reverted to the more pointed shape. However, Lees Milne cites Giacomo della Porta as taking full responsibility for the change and as indicating to Pope Sixtus that Michelangelo was lacking in the scientific understanding of which he himself was capable. The rare survival of this example is probably due to its fragmentary state and the fact that detailed mathematical calculations had been made over the top of the drawing.

Кеме және қасбеттің қосылуы

1606 жылғы 18 ақпанда папа Павел V тұсында Константинов базиликасының қалған бөліктерін бұзу жұмысы басталды. Фабрика мен Курияның ой-пікірлеріне әсер еткен тағы бір фактор – ежелгі ғимаратты бұзуға байланысты сезілген кінә. Ол және оған қосымша түрлі шіркеулер, киім сақтау бөлмелері мен ғибадатханалар көп жылдар бойы тұрған жер қасиетті саналды. Осы мәселенің жалғыз шешімі – бүкіл кеңістікті қамтитын орталық бөлім салу еді. 1607 жылы он сәулетшіден тұратын комиссия шақырылып, Микеланджелоның құрылысын орталық бөлімге ұзарту туралы шешім қабылданды. Мадерноның орталық бөлім және қасбет жоспарлары мақұлданды. Орталық бөлімнің құрылысы 1607 жылғы 7 мамырда басталды және 700 жұмысшыдан тұратын үлкен құрылыс бригадасының күшімен қарқынды жүргізілді. Келесі жылы қасбет құрылысы басталды, ал 1614 жылдың желтоқсанында күмбездің әшекейлік жабынына соңғы ретушьтер енгізілді. 1615 жылдың басында екі бөлімді бөліп тұрған қабырға бұзылды. Барлық қиратылған материалдар тасылып кетті, ал орталық бөлім Құдіретті Жақсы Күнге (Palm Sunday) дейін пайдалануға дайын болды.