Кіріспе

Паратуберкулез – жұқпалы, созылмалы, кейде өлімге әкелетін инфекция, ол негізінен кепшұңғырлы жануарлардың жіңішке ішегіне әсер етеді. Оны Mycobacterium avium subspecies paratuberculosis бактериясы қоздырады. Инфекциялар көбінесе кепшұңғырлы жануарларға (асқазанның төрт бөлімі бар сүтқоректілерге, оның ішінде қарақтары барлар) әсер етеді, бірақ сонымен қатар қоян, түлкі және құстар сияқты кепшұңғырсыз түрлерде де кездеседі. Аттар, иттілер және адам емес приматтар зертхана жағдайында жұқтырылған. Паратуберкулез бүкіл әлемде таралған, Австралияның кейбір штаттары (онда оны әдетте ірі қараның Джон ауруы немесе BJD деп атайды) аурудан толыққанды құтылған жалғыз аймақтар болып саналады. Кем дегенде Канадада, BJD белгілері әдетте ірі қара малдың төрттен жеті жас аралығында басталады, және көбінесе бір уақытта бір ғана жануарда анықталады. "Джон ауруының белгілері бар" ірі қара малдың нәжісі арқылы миллиардтаған бактериялар таратылады және болашақ бұзаулар үшін инфекцияның негізгі көзіне айналады. Кейбір дереккөздер "паратуберкулезді" кез келген инфекциялық агенттің болуынан гөрі Mycobacterium tuberculosis-тің жоқтығымен анықтайды, бұл терминнің Бурули жарасы немесе Леди Виндермир синдромын сипаттауға қатысты дұрыстығын күмәнді етеді.

Бақылау

Пастеризация сиыр сүтін қысқа мерзімге қыздырып, содан кейін дереу салқындату арқылы М. паратуберкулезінің қоздырғышын жояды.

Белгілері мен симптомдары

Ірі қара малдың паратуберкулезінің негізгі белгілері – диарея және әлсіреу. Көптеген жағдайлар 2–6 жастағы жануарларда кездеседі. Бастапқы белгілер айқын болмауы мүмкін, олар салмақ жоғалту, сүт берудің төмендеуі немесе жүннің қатаңдауымен шектелуі мүмкін. Диарея көбінесе қалың, қан, шырыш немесе эпителий қалдықтарызсыз болады және үзілісті болуы мүмкін. Диарея басталғаннан кейін бірнеше аптадан соң, жақ сүйегінің астында жұмсақ ісік пайда болуы мүмкін. Бұл симптом "шашалы жақ" немесе мандибулярлық ісік деп аталады, ол организмнен ас қорыту жолына ақуыздың жоғалуынан туындайды. Паратуберкулез прогрессивті болып дамиды; ауырған жануарлар күшейе түсетіндей әлсірейді және әдетте сусыздану мен қанағаттандырылмағандықтан (кахексия) көз жұмады. Белгілер көбінесе алғашқы жұққаннан кейін екі жылдан астам уақыт өткен соң ғана байқалады, ал жұққан кездің өзі туғаннан кейін көп ұзамай болады. Жануарлар өмірінің алғашқы жылында инфекцияға шалдығуға бейім. Жаңа туған жануарлар көбінесе туған ортасынан немесе анасының сүтінен жұқтырған тыңайтқыштың аз мөлшерін жұтып алып жұғады. Сонымен қатар, жаңа туған жануарлар аналық жатырда болатын кезде немесе сүт және алғашқы сүт арқылы бактерияларды жұтып алып жұқтыруы мүмкін. Көп ұзамай жұққан немесе жас кезінде бактерияның өте аз дозасына ұшыраған жануарларда екі жылдан кейін клиникалық белгілер пайда болуы мүмкін емес. Клиникалық белгілері басқа тіршілік ететін жануарларда да ұқсас. Қойлар мен ешкілерде жүн немесе түк көбінесе зақымдалады және оңай түсіп қалады, ал диарея сирек кездеседі. Бұғыларда паратуберкулез тез дамиды. Ішек ауруы қояндар мен адам емес приматтарда да хабарланған. Ірі қара мал мен қойдан айырмашылығы, бұғыларда инфекция көбінесе бір жасқа толмаған жануарларда клиникалық аурумен бірге көрінеді.

Патофизиология

Джон ауруының негізгі нысанасы – ішектің төменгі бөлігі, илеум. Илеум қабырғасында ішектің ішкі бетінің астында орналасқан Пейердің жапсырмалары деп аталатын лимфоидты тіндердің көптеген қалталары бар. Пейердің жапсырмалары – лимфа түйіндеріне ұқсас, макрофагтар мен лимфоциттердің жиынтығы. Пейердің жапсырмаларын М-клеткалар деп аталатын жасушалар қабаты жауып тұрады. Бұл жасушалар ішек қуысының (люмен) мазмұнын сынап, антигендерді (бактерияларды) Пейердің жапсырмасының астындағы жасушаларға жіберіп, макрофагтар мен лимфоциттерге «көрсету» үшін жұмыс істейді. Бұл – жас жануардың жасушаларын ортаға «таныстырудың» және жануардың ортадағы патогендерге қарсы иммунитет қалыптастыруына көмектесетін қорғаныс механизмі. Алайда, М-клеткалары M. paratuberculosis бактериясын Пейердің жапсырмасына жеткізгенде, бактериялар өсуге өте қолайлы орын табады. Пейердің жапсырмаларындағы макрофагтар M. paratuberculosis-ті шетелдік жаугершіні жою үшін жұтады, бірақ әлі түсініксіз себептерге байланысты, олар мұны істей алмайды. Макрофагтың ішінде M. paratuberculosis көбейіп, жасушаны өлтіріп, таралып, жақын жердегі басқа жасушаларды жұқтырады. Уақыт өте келе, илеумның басқа бөліктері мен дененің басқа аймақтары миллиондаған микобактерияларға толады. M. paratuberculosis макрофагтардың бактерияларды өлтіру механизмдерін қалай бейтараптайды немесе қалай қашып құтылады белгісіз, бірақ микобактериялардың ерекше төзімді жасуша қабырғасы маңызды рөл атқарады. Жануардың иммундық жүйесі M. paratuberculosis шабуылына жауап ретінде инфекция орнына көбірек макрофагтар мен лимфоциттерді шақырады. Лимфоциттер цитокиндер деп аталатын түрлі химиялық сигналдарды бөліп шығарып, макрофагтардың бактерияларды өлтіру күшін арттыруға тырысады. Макрофагтар бірігіп, үлкен жасушаларды – көп ядролы алып жасушаларды құрайды, бұл микобактерияларды өлтіруге жасалған әрекет сияқты. Жұққан тіндерге миллиондаған лимфоциттер мен макрофагтардың енуі ішек қабырғасының қалыңдауына алып келеді. Бұл қоректік заттардың сіңірілуіне кедергі келтіреді және іш өтуге себеп болады. Инфекцияның соңғы сатысында жануардың сарысуында M. paratuberculosis-қа қарсы антиденелер пайда болады, бұл аурудың клиникалық белгілері мен инфекциядан өлім жақын екенін көрсетеді. Бұл ауруға шалдыққан ешкілердің денесі, тіпті жеткілікті тамақтанған жағдайда да, әлсірейді. Егер ешкіде Джон ауруы дамыса және іш өту пайда болса, оның өлуі әбден мүмкін. Іш өту аурудың соңғы сатысының белгісі. Малдың денсаулығын сақтау және аурудың таралуын болдырмау үшін жыл сайын бір-екі рет тексеру қажет.

Аурудың таралуы мен өлім-жітім

Эндемиялық мал басында жануарлардың аз бөлігі ғана клиникалық белгілерді дамытады; көпшілігі инфекцияны жояды немесе симптомсыз тасымалдаушыға айналады. Өлім-жітім көрсеткіші шамамен 1% құрайды, бірақ мал басының 50%-ға дейін симптомсыз жұқтыруы мүмкін, бұл өндіріс шығындарына әкеледі. Симптомдар пайда болғаннан кейін паратуберкулез прогрессивті дамиды және ауру жануарлар көбінесе өледі. Симптомсыз тасымалдаушылардың қанша пайызы анық ауруға шалдығатыны белгісіз.

Адамға қауіп

MAP адамдарда Джон ауруына ұқсас белгілерді тудыруға қабілетті, бірақ MAP инфекциясын анықтаудағы қиындықтар диагностикалық бөгеттерді құрайды. 2019 жылдың қазан айына дейін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және ешбір ел Джон ауруын жануарлардан адамға жұғатын зооноздық ауру деп жарияламады. Осы себепті, кейбір зерттеушілер бұл организмді Крон ауруының тудырушы факторы деп есептейді. Дегенмен, эпидемиологиялық зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетті; кейбір зерттеулерде бұл организм (немесе оған қарсы иммундық реакция) Крон ауруымен ауырған науқастарда, симптомдары жоқ адамдарға қарағанда әлдеқайда жиірек табылды.

Іс-қимыл және ережелер

Паратуберкулез АҚШ-тың кейбір штаттарында тіркелуге жататын ауру. АҚШ Федералдық ережелері бойынша, мәдени егісті нәтижесі оң немесе ДНҚ-тестілеуі оң болған жануарларды штаттар арасында сою үшін жіберуден басқа жағдайда тасымалдауға тыйым салынады.