Кіріспе

Будда мифологиясының тұлғасы Дипанкара (пали: Dīpaṅkara; санскрит: Dīpaṃkara, "Шамшыны көтерген") немесе Дипанкара Будда – өткен Буддалардың бірі. Ол Жер бетінде төрт асанкейя және жүз мың каппа бұрын өмір сүрген делінеді. Кейбір буддалық немесе халықтық дәстүрлерде Дипанкара, тарихи Будда Гаутама Буддадан әлдеқайда бұрын ағартушылыққа жеткен бұрынғы Будда болған. Әдетте, буддистер ежелгі заманда көптеген Буддалар болғанын және болашақта одан да көп Буддалар пайда болады деп сенеді. Дипанкара осы бұрынғы Буддалардың бірі болса, Гаутама Будда – қазіргі және ең соңғы Ағарған, ал Майтрея – алыс болашақта келесі Будда болады. Қытай буддизмі Дипанкараны өткендегі көптеген Буддалардың бірі ретінде құрметтейді. Дипанкара, Гаутама және Майтрея – Игуандаодағы "Үш дәуірдің Буддалары".

Иконография

Дипанкара көбінесе отырған Будда ретінде бейнеленеді, бірақ оның тұрған Будда ретінде бейнеленуі Қытайда, Таиландта және Непалда кең таралған; ол көбінесе оң қолымен қорғау мудрасын (абхая мудрасын) жасайды, және көбінесе екі қолымен де жасайды. Дипанкара сирек жалғыз бейнеленеді; ол әдетте екі бодхисаттвамен – Манджушри және Ваджрапанимен (Жавада жиі кездеседі) немесе Авалокитешвара және Ваджрапанимен (Шри-Ланкада жиі кездеседі) бірге бейнеленеді; сондай-ақ одан кейін келген Буддалар – Гаутама және Майтреямен бірге бейнеленуі мүмкін. 2001 жылы Ауғанстанда Талибан үкіметі бұзған Бамиян Буддаларының бірі Дипанкараны бейнелеген деген болжам бар. Дипанкараның мүсіндері Қытайдағы Лонгмен және Юнганг үңгірлерінде де табылады.

Болжам

Буддалық өнерде көрсетілген бір оқияда Гаутама Будданың бұрынғы өмірде Сумеда деп белгілі болған кезінде, бай брахманнан сабылған аскетке айналған ол, Дипанкара Будданың лайлы жерден аяғын ластамай өтуі үшін құрметпен тізе бүгіп, ұзын қара шашын жерге төседі. Дипанкара мен Сумеданың кездесуі Сумеданың Гаутама Будда (Шакьямуни) болып толыққанды ағартуға жеткенге дейін көп өмір бұрын болған. Осы ісінен соң Дипанкара Сумедаға: «Болашақта сен «Шакьямуни» деп аталатын Будда боласың», – деді, ал Сумеда: «Мен Будда болам, ағартуға оянамын; менің тууыма, қарттығыма және өліміме аяқтарыңмен басып өтіңдер», – деп жауап берді. Сонда Дипанкара: «Адамдықтан азат болып, әлем үшін пайдалы ұстаз боласың. Шакья тайпасының арасында дүниеге келіп, Үш Әлемнің өрнегі, барлық тіршілік иелерінің шамшырағы ретінде Гаутама деп аталасың. Сен патша Суддходана мен патшайым Майяның ұлы боласың. Сарипутта мен Моггаллана – сенің бас шәкірттерің болады. Сенің күтімшің – Ананда». Гаутама Будданың ағартуға жеткеннен кейінгі 40 жылдан астам уақытында ол өзінің бұрынғы өмірлерінен 554 оқиғаны (жатака әңгімелері деп аталады) баяндағандығы айтылады. Гаутама Будданың сөзінше, адам Будда болу жолына қадам басқанда 10 Парамита, яки «жетілулерді» толықтырады. Кейбір дереккөздер мен кітаптарда Бодхисаттва Гаутаманың Дипанкара заманында Сумеда ханзада болып дүниеге келгені, бай болғаны және монах болу үшін барлық байлығын садақа еткені айтылады. Гаутама Бодхисаттваның алғашқы Ниятха Виваранасын (яғни Будданың нақты болжамын) Дипанкарадан алғандығы да делінеді. Бұл кездесу, Гаутама Будданың болашақ ағартуы туралы көптеген болжамдардың ішінде, Махаяна мәтіні «Сангата Сутрасында» кездеседі.

Құрмет

XVII ғасырда Дипанкара непалдық буддалық қауымдарда құрметке ие тұлғаға айналды. Оның ізбасарлары оны саудагерлердің қорғаушысы деп есептейді және оны садақа берумен байланыстырады. Ол сонымен қатар теңізшілердің де қорғаушысы саналады, кейде Дипанкараның мүсіндері кемелерді жолбасшылыққа алып, қорғау үшін жағалауға орнатылады. Тайваньдағы және шетелдегі қытай қауымдарының кейбір өкілдері де Дипанкара Буддаға табынады. Буддавамса Дипанкараның Нандарамада Нирванаға қол жеткізгенін, онда отыз алты йожана биіктіктегі ступа салынғанын айтады.