Кіріспе
Тілдік кіші топ
Буа тілдері – Саванна тілдерінің Mbum–Day кіші тобының ішіндегі кіші топ. Оларды Чадтың оңтүстігінде, Шари өзені мен Гера массиві арасындағы аймақта 30 000-нан аз адам қолданады. Джозеф Гринбергтың Адамава тілдері отбасы туралы ұсынысында олар "G13" деп белгіленген. Бұл тілдер Нигер-Конго тілдері отбасының құрамына кіреді және Лаал тіліне елеулі әсер еткен. Буа тілдері шад тілдерімен тығыз байланыста болған.
Тілдік ерекшеліктері
Бұл тілдердің бәрі тоналды, белгілі бір дауысты ұзындығымен және шектеулі жағдайларда мұрынды дауыстыларымен ерекшеленеді. Осы тілдердің көпшілігі Нигер-Конго тілдеріне тән зат есімдер кластары жүйесін жоғалтқан (Гула Иро тілі оны қандай да бір деңгейде сақтап қалған сияқты). Дегенмен, бұрынғысы олардың өте күрделі көпше түзу жүйесінен көрініп тұрады, ол ішкі аблаутты соңғы дауыстылардың өзгеруімен және/немесе жұрнақтар қосылуымен үйлестіреді.
Жалпы маңыздылығы
Паскаль Бойельдье және К. Сейньобос, "Contribution à l'étude du pays niellim (Moyen Chari–Tchad)", L'homme et le milieu, Aspects du développement au Tchad, Н’Джамена, "Annales de l'Université du Tchad", Série: Lettres, Langues vivantes et Sciences humaines, № 3, 1975 ж., 67–98 б. қараңыз. Ниеллим және үш Туния түрінің 80 сөздік салыстырмалы тізімі, тұрақты сәйкестіктерге қатысты бірнеше ескертулермен бірге. П. Бойельдье, "Présentation sommaire du groupe boua, Tchad (Adamawa 13 de J. H. Greenberg)", 275–286 б., in: Colloques et séminaires: Le Milieu et les Hommes. Чад көлінің бассейніндегі салыстырмалы және тарихи зерттеулер. Мега-Чад ORSTOM BONDY-дің 2-ші конференциясының материалдары, 3 және 4 қазан 1985 ж. Францияның ынтымақтастық министрлігі және Камерунның MESRES, 1985 ж. П. Бойельдье, "Буа тобының тілдеріндегі номиналдық класс жұрнақтарының іздері (Чад, Адамуа 13 де Дж. Гринберг)" – Африка тілдеріне қазіргі көзқарас, 2 том (J. Kaye, H. Koopman, D. Sportiche және A. Dugas, ред.) – Dordrecht/Cinnaminson, Foris Publications, 3–15 б. қараңыз. П. Бойельдье және К. Сейньобос, Ниеллим елін зерттеуге үлес, Чад университеті / INTSH, Н’Джамена, 1974 ж. Ква-Чини (Ниеллим диалектісі) және Ква-Перим (Тюния диалектісі) сөздіктері бар. П. Бойельдье, "Африка тілдеріне қазіргі көзқарас" (Африка тілдерінің 13-ші жылдық конференциясының материалдары, Монреаль, Канада) "Буа тобының тілдеріндегі номиналдық класс жұрнақтарының іздері (Чад, Адамуа 13 де Дж. Гринберг)". Dordrecht: Foris Publications, 1983 ж., 3–15 б. Африка тілдері мен лингвистикасы бойынша жарияланымдар жинағы. М. Годефруа Демонбин, "Оубанги-Шари тілдерінің құжаттары", Париж, 1907 ж. Құрамында (107–122 б.) Буа, Ниеллим, Фаниан және Туния тілдерінің 200 сөздік салыстырмалы тізімі, қысқаша грамматикасы және Декорсе жинаған бірнеше тіркестер бар. А. Жоли, Боли кантоны, 1935 ж., Н’Джамена мұрағаты W 52/19. Құрамында 200-ге жуық Фаниан және Болго сөздері бар (43–50 б.). Й. Лукас, Zentralsudanisches Studien, Гамбург, Friedrichsen, de Gruyter & Cie, 1937 ж. Нахтигаль, Мекленбург, Барт және Годефруа Демонбиннің Буа (~400 сөз), Ниеллим (~200 сөз) және Коке (~100 сөз) тілдерінің сөздіктерін келтіреді. П. Палайер, "Note sur les Noy du Moyen Chari (Tchad)", Les langues du groupe Boua, Н’Джамена, I. N. S. H., "Etudes et documents tchadiens", C (Лингвистика) сериясы, № 2, 196–219 б. Ной тілінің элементтері, сонымен қатар Ной, Ниеллим (2 диалектісі), Туния, Иро Гула тілдерінің 50 сөздік салыстырмалы тізімі. Генерал де Рендингер, "Орталық Африканың негр тілдерін зерттеуге үлес", Journal de la Société des Africanistes, XIX II, 1949 ж., 143–194 б. Болго және Зан Гула тілдерінің мысалдары мен грамматикалық ақпараты бар. А. Н. Такер және М. А. Брайан, Солтүстік-Шығыс Африканың банту емес тілдері, Африка тілдерінің нұсқаулығы, ІІІ бөлім, Оксфорд университетінің баспасы, Халықаралық Африка институты үшін, 1956 ж. Бұған Bua тілдерінің толық емес тізімі, Bua, Tunia және Niellim тілдерінің грамматикалық шолуы және Day тілінің қысқаша салыстырмалы сөздігі кіреді.
P. Boyeldieu. "Présentation sommaire du groupe boua, Tchad (Adamawa 13 de J. H. Greenberg)", pp. 275–286, in: Colloques et séminaires: Le Milieu et les Hommes. Recherches comparatives et historiques dans la bassin du lac Tchad. Actes du 2ème colloque Méga Tchad ORSTOM BONDY, le 3 et 4 octobre 1985. Ministère française de la Coopération & MESRES Cameroun, 1985. P. Boyeldieu, "vestiges de suffixes des classes nominales dans les langues du groupe boua (Tchad, Adamawa 13 de J. H. Greenberg)" – Current Approaches to African Linguistics, vol. 2 (J. Kaye, H. Koopman, D. Sportiche and A. Dugas, eds.) – Dordrecht/Cinnaminson, Foris Publications, pp. 3–15. P. Boyeldieu & C. Seignobos, Contribution à l'étude du pays niellim, Université du Tchad / INTSH, N'djamena, 1974. Includes word lists for Kwa Tchini (Niellim dialect) and Kwa Perim (Tunia dialect). P. Boyeldieu. "Vestiges de suffixes de classes nominales dans les langues du groupe boua (Tchad, Adamawa 13 de J. H. Greenberg)" in Current Approaches to African Linguistics (Actes du 13ème Colloque Annuel de Linguistique Africaniste, Montréal, Canada). Dordrecht: Foris Publications, 1983, p. 3 15. Coll. Publications in African languages and linguistics. M. Gaudefroy Demombynes, Documents sur les langues de l'Oubangui Chari, Paris, 1907. Includes (pp. 107–122) a 200 word comparative list of Bua, Niellim, Fanian, and Tunia, with a brief grammar and some phrases collected by Decorse. A. Joly, Le canton de Boli, 1935, N'djamena archives W 52/19. Contains some 200 Fanian and Bolgo words (pp. 43–50.) J. Lukas, Zentralsudanisches Studien, Hamburg, Friedrichsen, de Gruyter & Cie, 1937. Gives the wordlists of Nachtigal, zu Mecklenburg, Barth, and Gaudefroy Demombynes for Bua (~400 words), Niellim (~200 words), and Koke (~100 words). P. Palayer, "Notes sur les Noy du Moyen Chari (Tchad)", Les langues du groupe Boua, N'djamena, I. N. S. H., "Etudes et documents tchadiens", Série C (Linguistique), no. 2, pp. 196–219. Elements of Noy, plus a 50 word comparative list of Noy, Niellim (2 dialects), Tunia, Iro Gula. Gen. de Rendinger, "Contribution à l'étude des langues nègres du Centre Africain", Journal de la Société des Africanistes, XIX II, 1949, pp. 143–194. Includes examples and grammatical information on Bolgo varieties and Zan Gula. A. N. Tucker & M. A. Bryan, The Non Bantu Languages of North Eastern Africa, Handbook of African Languages, part III, Oxford University Press for International African Institute, 1956. Includes an over inclusive list of Bua languages, a grammatical summary of Bua, Tunia, and Niellim based on existing fieldwork, and a brief comparative wordlist for Day.
Ерекше тілдер
Бұл тілдер бойынша еңбектер үшін Ниелим мен Гула Ироға жүгініңіз. П. А. Бентон, Борну тілдері мен халықтары, 1 том, Frank Cass & Co: Лондон, 1912 (1-басылым) / 1968 (2-басылым). 78–130 беттерде Барттың жарияланбаған Пуа тілінің сөздігі келтірілген. П. Бойелдье, Ла линг луа ("ниеллим") (Буа тобы – Орталық Шари, Чад). Фонеология – Морфология – Сөз жасау. Тілдерді сипаттау және этнологиялық монографиялар, 1. Кембридж университетінің баспасы және SELAF үшін Maison des Sciences de l'Homme баспасы. Париж, 1985. (CUP). (Бұл библиографияның маңызды көзі.) Фарис, Дэвид және Марба Мундун. 1993. Бон-гула тілінің әлеуметтік-тіл білімі зерттеуі. SIL Чад. Сөздік қоры қоса берілген. Ж. Муше, "Гула тілін зерттеуге үлес (Чад)", Bulletin de l'IFAN, 20 том, B сериясы, 3–4 нөмір, 1958, 593–611 беттер. Бон Гула туралы. П. Палайер, Туния тілінің фонеологиялық эскізі, INSH, 1974 (?).