Кіріспе

Гаутама Будданың басты шәкірті және Бірінші Кеңестің жетекшісі Махакашьяпа – Гаутама Будданың маңызды шәкірттерінің бірі. Ол буддизмде аскетикалық тәжірибеде бірінші болып, ағартылған шәкірт ретінде есептеледі. Будданың паринирванасынан (өлімінен) кейін Махакашьяпа монахтар қауымының басшылығын қабылдап, Бірінші буддалық кеңеске төрағалық етті. Ол көптеген ерте буддистік мектептерде алғашқы патриарх саналды және Чан/Дзен дәстүрінде патриарх ретінде маңызды рөл атқарды. Буддистік мәтіндерде ол түрлі бейнелерде суреттеледі: бас тартқан қасиетті, заң шығарушы, қалыпты жағдайға қарсы тұратын тұлға, сондай-ақ Майтрея, болашақ Будда кезінде «болашақ әділдіктің кепілі». Кейбір дәстүрлердегі буддалық мәтіндерде Махакашьяпа ауылда Пиппали болып дүниеге келгені, Бхадра Капилани есімді әйелмен үйленгені айтылады. Алайда, екеуі де салтбасты өмір сүргісі келгендіктен, некелерін толықтырмауға шешім қабылдады. Ауыл шаруашылығының ауыр еңбегі мен зиянына көнбеген олар, үй-жайларын тастап, жалқы өмірге шықты. Кейін Пиппали Буддамен кездесіп, оның жанында монах болып қабылданды, Кашьяпа деп аталды, бірақ кейін басқа шәкірттерден ажырату үшін Махакашьяпа деп аталды. Махакашьяпа Будданың маңызды шәкірті болды, сондықтан Будда оның киімін өзінің киімімен алмастырды, бұл буддалық ілімнің жалғасуының символы болды. Ол аскетизмде жетекшілікке ие болды және көп ұзамай ағартушылыққа қол жеткізді. Ол Будданың көмекшісі Анандамен жиі дауласатын, себебі олардың мінез-құлқы мен көзқарастары әртүрлі болды. Аскетикалық, қатаң және қатал репутациясына қарамастан, ол қоғамдық мәселелерге және оқытуға қызығушылық танытты, кедейлерге деген қайырымдылығымен белгілі болды, бұл кейде оны қалыпты жағдайға қарсы тұратын тұлға ретінде көрсетуге себеп болды. Ол Будданың мәйітін өртеу рәсімінде маңызды рөл атқарды, Будданың ең үлкен ұлы ретінде әрекет етті, сондай-ақ кейінгі Бірінші Кеңестің жетекшісі болды. Ол Ананданың кеңеске қатысуына екіталай рұқсат берді және кейіннен оның жасаған қылмыстары үшін жазалады. Махакашьяпаның ерте буддалық мәтіндерде сипатталған өмірі ғалымдар тарапынан жан-жақты зерттелді, олар оның мәйіт өртеу рәсіміндегі рөліне, Анандаға қатысты рөліне және кеңестің тарихилығына күмәнмен қарады. Көптеген ғалымдар осы жазбалардың кейіннен Махакашьяпаның буддалық институттың құндылықтарын, монастырьдік тәртіп пен аскетикалық құндылықтарды атап көрсету үшін әшекейленгенін болжайды, Ананда мен басқа шәкірттердің құндылықтарына қарағанда. Қалай болғанда да, Махакашьяпа Будданың паринирванасынан кейін буддалық қауымның алғашқы күндері тұрақты монахтық дәстүрді орнатуға көмектескені анық. Ол Буддадан кейінгі алғашқы жиырма жыл ішінде монахтар қауымының ең ықпалды тұлғасы болғандықтан, іс жүзінде олардың басшысы болды. Осы себепті ол көптеген ерте буддистік мектептерде алғашқы патриарх ретінде қарастырылды және буддизм патриархтарының ұрпағын бастаған деп саналды. Көптеген пост-каноникалық мәтіндерде Махакашьяпа өмірінің соңында медитация күйіне еніп, тоқтатылған анимацияға түсуге шешім қабылдады, бұл оның дене қалдықтарының Куккуттапада деп аталатын таудың астындағы үңгірде Майтрея Будданың келуіне дейін сақталып қалуына себеп болды деп есептеледі. Бұл оқиға бірнеше секталар мен тәжірибелерге әкелді және кейбір буддистік елдерге ерте заманға дейін әсер етті. Ғалымдар оны Гаутама Будда мен Майтрея Будданы Махакашьяпаның денесі және Махакашьяпаның сүйегін жауып тұрған Гаутама Будданың киімі арқылы физикалық байланыстыру туралы әңгіме ретінде түсіндірді. Чан буддизмінде бұл есепке аздаған мән берілді, бірақ Махакашьяпаның ортодоксальдық жазбадан тыс Гаутама Буддадан ақыл-ойынан ерекше хабар алғандығы байқалды, бұл Чанның жеке басын анықтауға маңызды болды. Бұл жағдайда да шапан маңызды символ болды. Мәтіндер мен ұрпақтардағы рөлінен басқа, Махакашьяпа буддистік өнерде буддизмнің болашағына деген сенімділік пен үміт символы ретінде жиі бейнеленген.

Бұрынғы буддалық мәтіндерде

Бірнеше мәтіндік дәстүрлердегі ерте буддалық мәтіндерде Махакашьяпаға жатқызылған онға жуық уағыз бірнеше мәтіндер жинағының ішінде жеке бөлім ретінде жинақталған. Пали дәстүрінде бұл Самиютта Никая деп аталатын жинақтың бір бөлігі, ал қытай буддалық мәтіндерінде бұл жинақ Самиюкта Агама деп аталады. Соңғы жинақта Махакашьяпаға арналған бөлімнің екі нұсқасы бар, олар Тайшо 2:99 және 2:100 ретімен нөмірленген. Қытайлық Экоттара Агама да Будда мен Махакашьяпаның кездесуін сипаттайтын, Пали Самиюттамен паралель жүретін T2:99 және T2:100, сондай-ақ оның Бакула монахымен кездесуі туралы бір үзіндіні қамтиды. Сонымен қатар, Муласарвастивада дәстүрінен шыққан Виная мәтіндері де тибет тілінде сақталған.

Ерте өмір

Пали мәтіндері бойынша Махакашьяпа Пиппали деген атпен брахман отбасында, қазіргі Үндістанның Магадха патшалығында орналасқан Махаттха ауылында дүниеге келген. Оның әкесі бай жер иесі болған, кейбір дереккөздерде Ньягродха, ал басқаларында Капила немесе Косиготта деп аталған; анасы Суманадеви болды. Оның денесінде Ұлы Адамның (;) отыз екі белгісі болған, буддизмде олар болашақ Будданың белгілері саналады. Жастығынан бастап, ол үйленбей, рухани өмірге бейім болған, бірақ әкесі оның үйленуін қалаған. Әкесін бекер ізденіске жіберу үшін, ол үйленуге келіскен, бірақ содан кейін әйелдің мүсінін жасап, әкесінен осы мүсінге ұқсайтын әйелді табуды сұраған. Дұрыс әйелді табу үшін мүсіннің төрт көшірмесі елдің түкпір-түкпіріне таратылған. Капиладан шыққан брахманның Бхадра Капилани деген қызы болған, ол да отбасылық өмірге қызығушылық танытпаған. Алайда, оның ата-анасы оның үйленуін қалаған, сондықтан анасының көңілін табу үшін ол жоғары тұрмыстық жағдайы бар отбасына үйленуге мүмкіндік беретін қасиетті құдайдың киелі орнына барып құрмет көрсетуге келіскен. Бірақ ол мүсінге жақындағанда, адамдар оның мүсінмен салыстырғанда нашар көрінгенін байқады. Оның сұлулығы туралы әңгіме тарады, және Пиппалидің отбасы оның жайлы білгеннен кейін, оған үйленуге ұсыныс жасалды. Содан кейін, әңгімелердің Пали нұсқасында, екеуі бір-біріне қызығушылықтарының жоқтығын білдіретін хаттар алмастырған, бірақ олардың хаттары ата-аналары тарапынан ұсталғандықтан, қалай болғанда да үйленуге мәжбүр болған. Мұласарвастивада нұсқасында Пиппали Бхадраға барып, кім екенін жасыра отырып, оның болашақ күйеуі оған жаман таңдау болады, себебі ол сезімдік ләззаттарға қызығушылық танытпайды деді. Ол да мұндай мәселелерге қызығушылық танытпайтынын айтты, содан кейін ол өзінің болашақ күйеуі екенін ашты. Екі нұсқада да екеуінің үйленуге және бойдақ өмір сүруге келіскендері айтылады, бұл Пиппалидің ата-анасын ренжітті. Пали нұсқасында Пиппали өте бай, көп хош иіс суларын қолданатын және көп жер мен көліктерге ие болған адам ретінде сипатталған. Кейіннен Пали нұсқасында Пиппали мен Бхадра егістік жерлерді жыртып жатқанда, жұмысшыларының арасында бір-бірін жеп жатқан жануарларды көрді. Олар осы көрініске қорқып, қайғырып, жалқау өмір сүруге бел буды. Мұласарвастивада нұсқасында Пиппалидің өз өмірінен бас тартуына жұмысшылардың аянышты көрінісі себеп болды. Олар бір-бірінен алшақтап, бір-біріне деген сезімдерін жоғалтып, әңгімелер мен өсек-аяңнан сақтану үшін әртүрлі жолдармен жүрді.

Буддамен кездесу

Көп ұзамай Піппали Буддамен кездесіп, оны көргеннен кейін, оған деген құлшынысы артады және оның басшылығымен сангхаға қабылдануын сұрайды. Содан кейін ол Кашьяпа деп аталды. Оны қабылдағанда Будда практикада үш нұсқау берді: Кашьяпа, олардың мәртебесіне қарамастан, жолдастарына "қорқыныш пен құрмет сезімін" дамытуы керек; Кашьяпа Будданың ілімдерін мұқият тыңдап, оларды тәжірибеге енгізуі керек; және ол сақтандырып өмір сүруі керек. Екі адам кездескенде (немесе кейбір нұсқаларда, біраз уақыттан кейін) Махакашьяпа өзінің әдемі әрі қымбат шапанын Будданың шапанына, яғни жыртықтардан тігілген шапанға айырбастады. Бұл айырбас Будданың зор құрметінің белгісі ретінде қарастырылды. Бұл бұрын-соңды болмаған жағдай еді және Будда дүниеден өткеннен кейін Махакашьяпа Бірінші кеңеске төрағалық ететінін көрсетеді. Әртүрлі дәстүрлерде тек Махакашьяпа сияқты үлкен тобырлы адам ғана осы шапанды кие алады делінеді. Шапанның құнды болуының жалғыз себебі – оны Будда кигендігі еді. Оның өзі ешқандай құндылығына ие болған жоқ, себебі ол ең төменгі тектен шыққан, яғни зиратқа тасталған құл әйелдің мәйітінен алынған. Бұл Будданың Ұлы Бас Тартуынан кейін, ол орман ішіндегі аңшымен киім ауыстырған оқиғаны да еске түсіреді. Соңында, оның жыртық шапан екендігі Махакашьяпаның аскетикалық бейнесін нығайтты. Әртүрлі мәдениеттерде "алуға болмайтын мүлік", көбінесе мата, отбасының билігі мен сабақтастығының символы болды. Гаутама Будда Махакашьяпаға киімін беру арқылы осы шәкіртіне өте жоғары құрмет көрсетті. Махакашьяпа осы шапанды болашақ Буддаға жеткізу үшін сақтап қалды. Осылайша, шапан буддалық ілімдердің берілуін білдірді, ал Махакашьяпа Будданың тәлімінің жалғасуының символына айналды. Осы контексте, жыртық шапан сонымен қатар бірнеше азиялық мәдениеттерде жүктілік, туу, қайта туу, өмірдің өткіштігі және өліммен байланысты болды.

Монастырь өмірі

Будда Махакашьяпаға "көпшіліктің игілігі мен бақыты үшін" өзін-өзі жетілдіруге шақырды және оған аскетикалық тәжірибелерді қабылдауды ұсынды. Осыған сәйкес, Махакашьяпа он үш аскетикалық тәжірибені (оның ішінде шөл далада өмір сүру, тек қайыр-садақамен күштену және жыртық киім кию) қабылдады және тоғыз күнде ағартылған шәкірт (арахат) болды. Ол кезде оны "Ұлы Кашьяпа" деп атады, оның жақсы қасиеттері мен оны басқа монахтардан ерекшелеу үшін. Махакашьяпа Будданың ең құрметті шәкірттерінің бірі, тақуалықтың үлгісі болды. Будда оны аскетизмде және орманды мекендегендердің арасында ең озық деп бағалады. Ол табиғаттан тыс қабілеттерде (;) және медитациялық шоғырлануда (;) Буддаға тең болды. Ол өмірдің қарапайым қажеттіліктеріне қанағат ете біліп, қиындықтарды төзімділікпен қабылдады. Пали және қытай жинақтарындағы бір деректе Будда Махакашьяпаға қартайғанда аскетикалық тәжірибелерден бас тартып, Буддаға жақын өмір сүруге кеңес берді. Бірақ Махакашьяпа бас тартты. Будда одан себебін сұрағанда, Махакашьяпа осы тәжірибелердің өзіне пайдалы екенін айтты. Сондай-ақ, ол болашақ ұрпақ үшін үлгі бола алатынын жеткізді. Будда онымен келісіп, өзі ұзақ уақыт бойы мақтаған аскетикалық тәжірибелердің пайдасын растады. Пали және екі қытай жинағындағы екінші деректе Махакашьяпа Буддамен қарапайым жыртық киім киіп, қытай нұсқаларында айтылғандай, ұзын шашы мен сақалымен кездеседі. Басқа монахтар Махакашьяпаның ұстазымен кездескенде лайықты түрде киінбегеніне сын айтты. Бірақ Будда Махакашьяпаны мадақтап жауап берді. Қытай нұсқаларында Будда тіпті Махакашьяпаға өз орнын бөлісуге рұқсат берді, бірақ Махакашьяпа әдептілікпен бас тартты. Бірде Махакашьяпа ауырғанда Будда оны зияратқа барып, буддалық ілімді ұстанудағы тырысқандықтарын еске салды.

Анандпен қарым-қатынасы

Махакашьяпа мен Ананда Будданың шәкірттері болды. Ананда Будданың жақын қызметшісі еді. Махакашьяпа ертедегі мәтіндерде Анандаға сын көзбен қараған ретінде бейнеленеді. Мысалы, бірде Махакашьяпа Ананданы қатты сөздермен сөккен, Ананданың көптеген жас монахтармен, олардың тәлімдік деңгейі төмен және жаман атқа ие болған топпен саяхаттап жүргеніне сын тартты. Ертедегі мәтіндерге сәйкес, Ананда бхикшуни (әйел монахтар) ордасын құрудағы рөлі оны бхикшунилер арасында танымал етті. Ананда оларға жиі үйретті, әйелдерді діни жолға шақырып, Махакашьяпа оны сынағанда, бірнеше бхикшунилер оны қорғауға тырысты. Тағы бірде, Будда дүниеден өткеннен кейін көп ұзамай, Махакашьяпа Ананданың қатысуымен бхикшунилерге үйретті. Сонда Стулананда есімді бхикшуни Махакашьяпаны сынға алды. Ол Махакашьяпаның Ананданың алдында сабақ беруінің жөнсіздігін айтты, өйткені Ананданы жоғары тұрған монах деп есептеді. Махакашьяпа Ананданың оған келісетінін сұрады, бірақ ол оны ақымақ әйел деп санады. Содан кейін Махакашьяпа Ананданы Будданың Махакашьяпаның көптеген жетістіктерін ашық мойындағанын мойындауға мәжбүр етті. Шри-Ланкалық ғалым Карулувинна бұл әрекетті Махакашьяпаның сангханың (монастырь қауымының) басшысы ретіндегі рөліне күмәндік тудырмау үшін жасағанын болжайды. Осыған ұқсас жағдайда Махакашьяпа Ананданы шәкірттеріне жауапкершілік алмағаны үшін сөккен. Бұл жағдайда Стулананда Махакашьяпаны осы үшін қатты сынға алды және оны буддалық емес діни сектаның жақтасы деп айыптады. Кейбір деректерде ол тіпті оның алдында киімін шешіп, оны қорлағандығы айтылады. Ол өзін Будданың адал шәкірті екеніне көндіруге тырысты, бірақ ол сәтті болмады. Көп ұзамай ол монахтық өмірден бас тартты.

Индолог Оскар фон Хинубердің пікірінше, Ананданың бхикшуниге жағымды көзқарасы Ананда мен Махакашьяпа арасындағы жиі даулардың себебі болуы мүмкін. Бұл даулар ақырында Махакашьяпаның Бірінші буддалық кеңесте Ананданы бірнеше бұзушылықтармен айыптауына және осы екі шәкіртке байланысты сангхада екі топтың пайда болуына әкелді. Жалпы, Махакашьяпа оңашалықты және жалғыздықты жақсы көретін адам ретінде танымал болды. Бірақ ұстаз ретінде ол өзін және басқаларын жоғары стандарттарға сай ұстаған қатал тәрбиеші болды. Ол құрметке лайық болды, бірақ сонымен қатар өзгелерге құрмет көрсетуге лайық екенін білдіретін өткір сыншы ретінде де қарастырылды. Анандамен салыстырғанда, ол әлдеқайда суық және қатаң, бірақ сонымен қатар бейтарап және бейжаз болды. Дінтанушы Рейко Онума бұл сипаттағы айырмашылықтар Махакашьяпа мен Ананда арасындағы оқиғаларды бхикшуниге қатысты жақтастық немесе қарсылықтан гөрі жақсы түсіндіреді деп санайды. Пали ғалымы Руне Йоханссон (1918–1981) Махакашьяпа, Ананда және бхикшунилерге қатысты оқиғалар буддизмде ағартылған шәкірттердің де қателіктер жасауы мүмкін екенін көрсетеді деп мәлімдеді. Алайда, буддалық зерттеулер ғалымы Бхикху Аналайо Махакашьяпаның Анаданы жақындықтан бас тартуға үйрету үшін осылай істегенін және бхикшунилерді Анаданың өзіне қалдырғанын болжайды.

Мұғалім және тәлімгер

Пали мәтіндерінде Будда Махакашьяпаны монахтарды белсенді және құлшынысты өмір сүруге шақыруда өзіне тең санағандығы және Будда оны тәлім беру арқылы жай адамдарға сенім себу қабілеті үшін мақтағандығы айтылған. Карулувинна Будда Махакашьяпаны сангханың басшысы ретінде кейінірек алатын рөліне дайындаған болуы мүмкін деп санайды. Самьютта баяндамаларында Пали және оның қытай тіліндегі параллельдерінде Махакашьяпа таза және жанашырлық ниетпен ілімді оқытудың үлгісі ретінде көрсетілген. Дінтанушы ғалым Шейн Кларк көптеген мәтіндерде бейнеленген аулақ және қатал аскет туралы толық сурет берілмейді дейді. Аналайоның айтуынша, ол қоғамдық мәселелерге белсенді түрде араласқан, доктринаны оқытуға уақыт жұмсаған және басқа монахтарды аскетизмге көндірген. Бұл оның Бірінші Кеңестің басшысы ретінде атқаратын рөлінен де көрінеді. Санскрит тіліндегі Махакармавибхангада Махакашьяпа маңызды оқыту жұмыстарын жүргізгені және Буддизмді солтүстік-батыстағы адамдарға Авантиден бастап жеткізе алғаны айтылған. Алайда, оның қатаң оқытуы және адамдарды таңдап үйретуі оның оқыту стиліне басқа монахтар мен бхикшунилердің сынына ұшырады: ол, әсіресе бхикшунилер арасында танымал емес еді. Аналайоның айтуынша, бұл оның біртіндеп оқытудан бас тартуына себеп болды. Махакашьяпада және Бакула шәкіртінде көрініс тапқан аскетикалық құндылықтармен жарыққан шәкірттің осындай идеалы ертедегі буддистердің кейбір топтарының сезімдері мен бейімділіктерін бейнелеуі мүмкін. Кларк Махакашьяпаның тәуелсіз аскет ретіндегі бейнесі ертедегі буддистердің оны жалпы жұртшылыққа «брендтеу» тәсілі болды дейді. Монастырь тәртіптері туралы Муласарвастивада мәтіндерін зерттей отырып, Кларк Махакашьяпаға қатысты «үй ішіндегі» көзқарас бар екенін атап өтті, бұл оның бұрынғы әйелімен жиі қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Махакашьяпа Будданың басшылығымен діни қызметке қабылданғаннан кейін көп ұзамай ол өзінің бұрынғы әйелі Бхадрамен кездесті, ол Ниргранта Пуранның басшылығымен жалаңаш аскеттер орденіне қосылған еді. Махакашьяпа оған аянып, оны буддалық бхикшуни ретінде қабылдауға көндірді. Алайда, ол әлі де жиі мазаланды, бірақ енді тек сыртқа шыққан кезде ғана. Бхадра ауылдарға барып қайыр-садақа сұраған кезде осылай болғандықтан, Махакашьяпа Буддадан күнделікті ол алған қайыр-садақаның жартысын оған беруді сұрады, сондықтан оған енді қайыр-садақа алуға қажеті жоқ. Алайда оның әрекеттері «Алтылар тобы» деп аталатын монахтар тобының, сондай-ақ Стулананданың сынына ұшырады. Бұл монахтар өздерінің жаман мінез-құлқымен танымал болғанымен, Кларк олардың сыны «аскеттік бейімділікке иелерге деген жалпы монахтық екіталайлықты» білдіреді деп санайды. Стулананда туралы жазған Онума Стулананда ертедегі буддалық монахтықта кеңінен қолданылатын ажырасу мен бас тарту идеясына қарсы шыққандығын айтады, сондықтан ол Махакашьяпа мен Бхадраны жек көреді. Ол Махакашьяпаны жиі сынға алды, тіпті ол әдеттегі аскетикалық тәуелділікпен әрекет етпегенде де. Осыған қарамастан, Махакашьяпа бұрынғы әйеліне басшылық етуді жалғастырды, ал ол кейін архатқа жетті. Ол өзінің бұрынғы күйеуінің сыйлықтарын, шындықты ортақ көруін және рухани достығын мақтады. Алайда Махакашьяпа өзінің өлеңдерінде оны атаған жоқ. Махакашьяпа кейде басқа да жетекші монахтармен ілімдер бойынша кеңес алған. Будда дінінен тыс секталардың ұстаздары ақсақал Шарипутрадан жауапсыз қалған сұрақтар туралы сұрағаннан кейін, ол Махакашьяпадан Будданың бұл сұрақтарға неге ешқашан жауап бермегенін сұрады. Тағы бір жолы Шарипутра одан буддалық ілімдерді жүзеге асырудағы күш-жігерді дамыту туралы кеңес сұрады. Махакашьяпа сондай-ақ Шрона Котикарнаның ұстазы және отбасының досы, кейіннен оның упадхьяясы болды. Ол оған Аттахавагганы үйретті, кейін Шрона оны оқумен танылды. Махакашьяпаның мұғалімдік рөлінің тағы бір қыры - оның кедейлерге деген жанашырлығы. Көптеген деректерде оның кедейлерге өздеріне көмек көрсету және өзін қамтамасыз ету мүмкіндігіне қол жеткізу үшін қалай тырысқаны сипатталады. Мұндай донорлар оған әдетте екінші қол тамақпен қамтамасыз ететін, бұл сол кездегі брахманизм мәдениеті бойынша таза емес деп саналған. Осы донорлардан тамақ алу арқылы Махакашьяпа олар үшін лайықты алаң деп саналды, немесе басқаша айтқанда, олар үшін лайықты болуға және «жаман кармаларын жеңуге» мүмкіндік болды. Бірде ол өмірінің соңына жеткен кедей әйелді іздеді, жай ғана оған аздап сыйлық беру мүмкіндігін беру үшін. Басында ол батыл болмады, себебі тамақтың сапасы тым төмен деп ойлады, бірақ Махакашьяпа күтіп тұрғанда, ол оның өзі үшін келгенін түсінді және сыйлады. Дінтанушы ғалым Лиз Уилсон осы жомарттық туралы есептердің буддалық емес ведалық құрбандық сенімдеріне ықпал еткенін айтады, онда құрбан ететін және құрбан етілген байланысты, ал сыйлық сыйлық берушінің бір бөлігін қамтиды. Өздерінен бір нәрсе берген донорлар жаңа өзін-өзі алады және монахтық қабылдаушы арқылы тазартады. Бір есепте, мәйіп әйел тамақ ішіндегі саусағын кездейсоқ түсіріп алады. Махакашьяпа оны қабылдап, оны жеп қояды. Бұдан әрі, Махакашьяпаның кедей адамдарға лайықты болуға мүмкіндік беруі құдайлар немесе бай саудагерлер сияқты табиғи немесе ерекше донорлардың кедейлермен бәсекелесуімен күшейтіледі, ал Махакашьяпа тек кедейлерді ғана қабылдайды. Бір баяндамада ол тіпті басқа монахтарға «жоғары туған отбасыларға» барудан аулақ болуға кеңес береді. Махакашьяпаға сыйлық беру арқылы кедей донорлар лайықтылық арқылы жоғары мәртебеге және күшке ие болады. Уилсон былай деді: «Махакашьяпаның көзіндегі мінсіз донор - беруге ең азы бар донор». Махакашьяпаның кедейлерден сыйлық қабылдауға және жоғары тұрған немесе табиғи донорлардан бас тартуға талап етуі Махакашьяпаның бейнеленген анти-элиталық сипатының бір бөлігі болды. Бұл оның ұзын шашы мен сақалын да қамтиды. Бір мәтінде Махакашьяпаның жоғары мәртебелі донорларды бас тартуы Будданың сыйлықтарды қабылдамау туралы ережені шығаруына әкелді.

Буддаға соңғы құрмет

Будданың соңғы күндері және Нирванаға өтуі туралы ерте Пали мәтіндеріне сәйкес, Махакашьяпа Будданың паринирванасы (; өлім және толық Нирванаға қол жеткізуі) туралы жеті күннен кейін білді. Ол сапардан демалып, көптеген монахтармен бірге болғанда, көктен келген коралл ағашының гүлін алып жүрген аживика аскетімен кездесті. Ол гүл туралы сұрағанда, Будда дүниеден өткен Кусинагараның барлық аймағы осы гүлмен жабылған екен. Дегенмен, кейбір тибеттік дереккөздерде Махакашьяпаның Будданың дүниеден өткенін жер сілкінісі арқылы білгені айтылады. Пали мәтіндерінде Махакашьяпа жеті күннен кейін Кусинагараға жету үшін Пава тауынан кері қайтты. Ал тибеттік мәтіндерде Махакашьяпа патша Аджаташатру Будданың қазасын естіп, шоктан қайтыс болуы мүмкін деп уайымдады. Сондықтан ол сарайдағы брахманды ескертіп, патшаның өлімін болдырмауға көмектесті. Ғали ақыр соңында Кусинагараға бет бұрды. Осыдан кейін Кусинагара халқынан шыққан малла тайпасы Будданың мәйітін өртегісі келді, бірақ оларға мүмкін болмады. Пали мәтіндері бойынша, монах Ануруддха оларға Махакашьяпа келгенге дейін құдайлардың өрт сөндіруге кедергі келтіргенін түсіндірді, ал VI ғасырлық қытай буддалық мәтіндері Будданың рухани күшінің кешігуге себеп болғанын айтады. Одан әрі, Махакашьяпа Будданың аяқтарына "терең және жылы құрметпен" сәлем берді. Будданың аяқтары сандықтан керемет түрде шығып, денесі көп қабаттаған маталармен оралған еді. Ол аяқтаған соң, өрт өздігінен тұтанды, бірақ кейбір нұсқаларда Махакашьяпа өзі өрт сөндірді, бұл Үндістандағы ең үлкен ұлдың дәстүрлі рөлі еді. Буддолог Андре Баро (1921–1993) Махакашьяпаның Будданың паринирванасын білуі және өрт сөндіруінің эпизодын монахтар тәртібінің авторлары б.з.б. V, IV және III ғасырларда Махакашьяпаның беделін арттыру үшін қосымша жасаған көркемдеу деп есептеді. Баро Махакашьяпаның Будданың кремациясына қатыспағанын және Пава арқылы Кусинагараға бірнеше сағаттық сапармен баруға болатындығын айтты. Дегенмен, кешігу және Махакашьяпаның ақыры өрт сөндіруінің оқиғасы Махакашьяпаға деген құрметті көрсетеді, өйткені ол Будданың үйретісінің ең маңызды мұрагері саналды.

Жазбалар

Будда паринирванаға (өлімге) жеткенде және Махакашьяпа 120 жасқа толғанда, Буддамен бір рет кездескен немесе ағартушылыққа жеткен шәкірттердің саны азайып барады. Кейбір монахтар, соның ішінде Субхадра есімді монах, енді өздері қалаған нәрселерді істей алатындарына қанағаттанды, себебі олардың ұстазы Будда енді оларға ештеңеден тыйым салмайтын. Кейбір қытай және тибет мәтіндерінде көптеген шәкірттердің арасында күмәнділік пен алаңдаулық болғаны айтылады. Санскрит тіліндегі Ашокавадана және қытай тіліндегі Махапраджапарамиташастрада көптеген ағартылған шәкірттер оқытуды тоқтатып, дүниені тастап, паранирванаға жетуді қалағаны жазылған. Бұл Махакашьяпаны қорқытты, ол өзінің шәкірттерін осы дүниеден кетуден тоқтатуға тырысты. Будданың сөздерін жазу және монахтар тәртібін сақтау үшін Махакашьяпа Бірінші буддалық кеңес құрды. Мәтіндерге сәйкес, Бірінші буддалық кеңес Раджагрхадағы (қазіргі Раджгир) Саптапарнагуха деп аталатын үңгірде өтті, ол көптеген буддалық дәрістердің орны болған. Будда қайтыс болғаннан кейін алғашқы жаңбырлы кезеңде Махакашьяпа Ананданы осы кеңесте өкіл ретінде, ол естіген дәрістерді айтуға шақырды. Бірақ, кеңеске тек архаттардың қатысуына рұқсат берілді, себебі жақтастық немесе секталық сияқты бейімділік шәкірттердің естелігін бұрмаламауы керек еді. Ананда әлі ағартушылыққа жете қоймаған еді. Сондықтан Махакашьяпа Анандаға әлі қатысуға рұқсат бермеді. Ол Ананданың кеңесте болуын қажет деп білгенімен, ережеден ерекшелік жасау арқылы бейтарап болғысы келмеді. Муласарвастивада дәстүрі бойынша, Махакашьяпа бастапқыда Анандаға кеңес кезінде көмекші қызметкер ретінде қатысуға рұқсат берді, бірақ содан кейін Анурудданың әлі ағартылмағанын көрген кезде оны алып тастауға мәжбүр болды. Алайда, сол түні Ананда аянға жете алды. Келесі күні таңертеңгілік кеңес басталғанда, Махакашьяпа монахтар мен бхикшунилер үшін монахтар тәртібі туралы мәтіндерді құру үшін Упалиден сұрады. Анандаға дәрістерді айту және қайсысы шынайы, қайсысы жалған екенін анықтау үшін кеңес берілді. Махакашьяпа әр дәрістің Ананда қай жерде, қашан және кімге берілгенін тізімдегенін сұрады. Содан кейін жиналыс Ананданың естеліктері мен айтқан сөздері дұрыс деп келісті, содан кейін дәрістер жинағы аяқталды және жабылды деп саналды. Кейбір нұсқаларда Абхидхарма осы кеңес кезінде немесе оның алғысы Мәтрка кезінде стандартталған. Кейбір мәтіндерде оны Махакашьяпа қарады, ал басқа мәтіндерде Ананда немесе Шарипутра деп айтылады. Оқи отырыс барысында бір мәселе көтерілді. Будданың паринирванасына дейін ол Анандаға қажет болған жағдайда, ескі ережелерді оның өлімінен кейін жоюға болатынын айтқан. Енді Будданың ескі ережелерді айтқаны не деген сұраққа жауап беру керек болды. Кеңеске қатысқан монахтар бірнеше мүмкіндіктерді талқылады, бірақ ол шешілмеді. Сангханың беделін түсіруді және будда еместердің сын-пікірін болдырмау үшін Махакашьяпа тәртіп ережелерін жоюға қарсы болды. Кеңестен кейін Махакаяпа монахтар Гавампати мен Пурананың кеңестің нәтижелерін мақұлдауына тырысты, бірақ екеуі де бұл мәселе туралы өз пікірлерін білдірмеуді жөн көрді. Сол кеңесте Анандаға Махакашьяпа және сангганың басқа мүшелері әйелдерге монахтар тәртібіне кіруге мүмкіндік бергені үшін айып тағылды. Бұған қоса, ол Буддадан монахтар тәртібінің қандай қылмыстарын ескермеуге болатынын нақтылауды сұрауға ұмытқандығы үшін; Будданың киіміне аяқ басқандығы үшін; Будданың өлгеннен кейін әйелдерге оның денесін құрметтеуге рұқсат бергені үшін, ол дұрыс жабылмаған және оның денесі олардың көз жастарымен ластанған; және Буддадан өмір сүруін жалғастыруды сұрамағандығы үшін айыпталды. Ананда бұларды кінә деп танымады, бірақ ол "қадірлі ақсақал монахтардың пікіріне сеніп", ресми мойындауға келісті.

Тарихилығы

Бірінші кеңестің ең танымал нұсқасы – Махакашьяпаның басшысы болуы. Алайда, Сарвастивада, Муласарвастивада және Махисасака дәстүрлерінің мәтіндері бұл Аджната Каундинья болғандығын айтады, өйткені Каундинья ең аға шәкірт болған. Буддолог Жан Прилюски (1885–1944) ең алғашқы жазбалар Каундиньяны сангханың басына орналастырды және бастапқыда Махакашьяпаның әкімшілік немесе жетекші рөлі болмаған, кәдімгі тұлға болды деп мәлімдеді. Алайда, оның күмәнсіз аскет-әулие сияқты беделіне байланысты, Махакашьяпа Каундиньяның кремация және Бірінші кеңес кезіндегі көшбасшы рөлін алмастырды. Дегенмен, Прилюскидің теориясы, ол атап өткен үш мәтіндік дәстүрдің ең көнесі екенін қолдау қиын деген негізде сынға ұшырады. Соған қарамастан, Баро Субхадрамен болған оқиғаның Махакашьяпаның кеңес шақыруына әкелгенін, ертедегі буддалық мәтіндердің барлық дәстүрлерінде кездесетін ертерек болса да, кейінірек енгізілгенін дәлелдеді. Ол мұны Будданың өлімінен кейін, б.з.д. V ғасырдың соңында Махакашьяпаны дәріптеу үшін монастырь пәнінің мәтіндерінің авторлары енгізгенін сенді. Дәстүр бойынша, Бірінші кеңес жеті айға созылды. Алайда, 19 ғасырдың соңынан бастап көптеген ғалымдар Бірінші кеңестің тарихилығын күмәнді деп санайды. Кейбір ғалымдар, мысалы шығыстанушы Иван Минаев (1840–1890), Будда қайтыс болғаннан кейін жиналыстар болғанын ойлады, бірақ тек негізгі кейіпкерлер мен Бірінші кеңеске дейінгі немесе кейінгі кейбір оқиғаларды тарихи деп қарастырды, ал кеңестің өзі емес. Бареу және индолог Герман Олденберг (1854–1920) сияқты басқа ғалымдар Бірінші кеңестің есебі Екінші кеңестен кейін жазылған және Екінші кеңестің есебіне негізделген болуы мүмкін деп санайды, өйткені Будданың өлімінен кейін шешілетін үлкен проблемалар немесе Бірінші кеңесті ұйымдастырудың басқа қажеті болған жоқ. Ал археолог Луи Фино (1864–1935) және индолог Обермиллер Евгений Евгеньевич (1901–1935) Пали мәтіндері мен санскрит дәстүрлері арасындағы сәйкестіктен Бірінші кеңестің есебі шынайы деп ойлады. Шығыстанушы Луи де Ла Валле Пуссен (1869–1938) және индолог Налинакша Датт (1893–1973) оны тарихи деп санайды, бірақ тәртіптің қарапайым оқу түрінде (Датт бойынша, «кіші ережелерді» реттеу үшін), сөйлемдердің толық шолуымен толық кеңес емес. Индолог Ричард Гомбрич, Бхикхус Сужато мен Брахмалидің дәлелдеріне сәйкес, Кеңес «жақсы мағынасы бар» деп санайды. Олар кеңес тарихи деп санайды, өйткені монахтар тәртібінің барлық белгілі нұсқалары оны байланыстырады. Кейбірлері, мысалы, Тхеравада діні, Абхидхарманы өздерінің есептеріне енгізбейді, тіпті бұл олардың жеке басын танудың маңызды бөлігі болса да. Бұл есептердің тарихи сипатын көрсетеді. Индолог Эрих Фрауваллер (1898–1974) буддалық ерте айтыстарда Махакашьяпа туралы аз айтылатынын, әсіресе Анандамен салыстырғанда, атап өтті. Алайда, Бірінші кеңес туралы есептерде Махакашьяпа өте көрнекті болып көрінеді, ал Ананда кішірейтіледі және оған әлдеқайда аз несие беріледі. Фраувалнер бұл екі тұлғаның ұстанымына қатысты «дәстүрді терең өзгерту мен қайта бағалау» деп дәлелдеді. Бұған ұқсас, буддалық зерттеулер жөніндегі ғалым Джонатан Силк ең алғашқы қытай аудармаларында Махакашьяпа есімінің елеусіз қалғанын айтады. Рей пали мәтіндері мен басқа да ерте мектептердің мәтіндері арасында айырмашылық бар деп айтады: Пали нұсқасында Махакашьяпа – әлдеқайда қарапайым адам, ол Моласарвастивада пәнінен және Махавасту сияқты мәтіндерге қарағанда әлдеқайда аз табиғаттан тыс күш пен моральдық билікпен суреттеледі. Пали тілінде орманнан бас тартуға баса назар аударған кейбір мәтіндер болса да, бұл Махакашьяпаның монастырлық мекемелердің пали тіліндегі тарихындағы жалпы рөліне қарама-қайшы келетін бөлшекті элементтер. Фон Хинубер, Прилюски және Баро Ананданың собор кезінде айыптау туралы жазбалары ерте буддалық мектептер арасындағы бәсекелестікке, яғни баяндамаларға және монастырлық тәртіпке баса назар аударған мектептерге байланысты шиеленісті көрсетеді деп дәлелдеді. Бұл айырмашылықтар әр дәстүрдің жазбаларына әсер етті: мысалы, Пали және Махисасака мәтіндік дәстүрлері Ананданы Сарвастивада дәстүріне қарағанда көбірек сынға алатын Махакашьяпаны бейнелейді, бұл алдыңғы дәстүрлердің тарапынан тәртіпті артық көретінін және соңғысына сүйіспеншілік білдіретінін көрсетеді. Махапариниббан Суттаның әртүрлі мәтіндік дәстүрлерінің алты рецензиясын кеңінен талдап, Баро мәтіннің екі қабатын ажыратты, б.з.б. V ғасырға жататын, баяндамаларға баса назар аударған авторларға тиесілі, екіншісі, көбінесе б.з.б. IV және III ғасырларға жататын, тәртіпке баса назар аударған авторларға тиесілі; алғашқысы Ананданың бейнесін, екіншісі Махакашьяпаның бейнесін баса көрсетеді. Буддолог Андре Миго (1892–1967) ең көне мәтіндердің (б.з.б. V ғасыр) көбінесе Ананданы ең білімді деп дәріптейтінін, екінші мәтіндер сериясының (б.з.б. IV ғасырдың басы – б.з.б. III ғасыры) Махакашьяпаны тәртіпте ең көрнекті деп дәріптейтінін және ең жаңа мәтіндердің (б.з.б. III ғасырдың ортасы) Шарипутраны ең дана деп дәріптейтінін айтты. Махакашьяпа көбінесе монастырь пәнінің мәтіндерімен байланысты болды, б.з.б. IV ғасырдың басынан б.з.б. III ғасырының басына дейін буддизм Вайшалиде өркендеген кезде. Баро, Прилюски және индолог И. Б. Хорнер (1896–1981) демек, Анандаға тағылған айыптамалар кейінірек енгізілгенін дәлелдеді. Дінті біліміндегі ғалым Эллисон Бэнкс Финдли келіспейді, өйткені монастырь пәнінің мәтіндеріндегі есеп Махапариниббан Суттамен және Ананданың мәтіндерде жалпы бейнесімен сәйкес келеді. Минаев бұл айыптамалар ежелгі дәстүр екенін ойлады, өйткені олар әдетте аңыздардың материалы емес, өйткені қытай саяхатшысы Сюаньцзан (602–664) оқиғаның естелігі ретінде тұрғызылған ступа туралы хабарлады және негізгі және екінші дәрежелі ережелердің арасындағы екіұштылық сол кезеңге тән болды. Екі фракция теориясын кеңейте отырып, Прилюски Ананданың бейнесі ерте формадағы буддизмді, ал Махакашьяпа реформаланған буддизмді көрсетеді деп атап өтті. Ананда «махаббат дінін» білдіреді, ал Махакашьяпа «қатаң аскеттік рухты» білдіреді. Миго Ананданың бейнесін гуруға бағытталған бақыттылық формасы ретінде түсіндірді, ол Махакашьяпаның бақыттылыққа аз назар аударатын орнықты монастырьмен ауыстырылды. Будда формальды мұрагерді тағайындамаса да, Махакашьяпаның жетекші рөлі және ерешелігі Будданың паринирванадан кейінгі алғашқы жиырма жылда оны сангханың басшысы етіп белгіледі. Будда мен оның жақын шәкірттері Шарипутра мен Маудгальяянаның қайтыс болуынан кейін ол буддалық тәртіптегі ең ықпалды тұлғаға айналды. Ерте буддалық мәтіндерде Махакашьяпаның өлімі талқыланбаған. Алайда, канондық емес мәтіндерде бұл талқыланады.

Патриарх

Көптеген үнді санскрит және Шығыс Азия мәтіндерінде, біздің заманымыздың екінші ғасырынан бастап, Махакашьяпа Будданың ілімін жеткізген әулеттің алғашқы патриархы деп есептеледі, ал Ананда екіншісі болды. Патриархтар дәстүрінің ең ерте мотивтерінің бірі – Дхарманың бес ұстазы, ол екінші ғасырдан бастап санскрит мәтіндерінде, соның ішінде Ашокавадана және Махаяна Махапаринирвана Сутрасында, сондай-ақ көптеген археологиялық жағдайларда кездеседі. Бұл дәстүрдің өзі алғашқы буддалық есептерге, Бірінші Жиналысқа негізделген болуы мүмкін, бірақ ілімдерді сақтау идеясын одан әрі дамытты. Бірақ, Бес ұстаз туралы мәліметтер ілімді жеткізу туралы емес, Будданың өзінің жоқтығына қатысты алаңдаушылықтан туындаған сияқты. Мәтіндер Дхарма ұстаздарына Буддаға ұқсас рөл мен харизма берді, немесе буддалық зерттеулер жөніндегі ғалым Джон С. Стронг айтқандай, «барлығы белгілі бір мағынада Буддалар болды». Бұл ежелгі Үндістандағы мұрагерлік ұғымына сәйкес келеді, онда ұл әкесінің мүлкін ғана емес, сонымен қатар оның мәртебесі мен жеке басын мұраға алатын. Бірнеше ерте буддалық мектептер Дхарманың бес ұстазы идеясын кеңейтті, олардың ішінде Сарвастивадиндер, Муласарвастивадиндер және Ставиралар бар, олардың әрқайсысы тізімді өз ұстаздарын патриархтар ретінде қосу үшін ұзартты. Сарвастивада және Муласарвастивада мәтіндік дәстүрлерінен сақталған мәліметтерде Махакашьяпа қайтыс болғанға дейін Будданың ілімін Анандаға ресми түрде тапсырып, Анандаға осы ілімді өзінің шәкірті Санакавасиге (Санакавасин немесе Санавасика) жеткізуді бұйырғандығы айтылады. Махакашьяпа кейіннен орындалатын болжам жасады: Санакаваси есімді үй иесі той кезінде сангхаға көптеген сыйлықтар береді. Осы оқиғадан кейін Ананда оны монах болуға және өзінің шәкірті болуға көндірді. Кейіннен, Ананда қайтыс болмас бұрын, ол Махакашьяпаның айтқандай, бұл ілімді өзінің шәкіртіне тапсырды. Рейдің айтуынша, мұнда Махакашьяпа өзінің ізбасарын ғана емес, сонымен қатар оның ізбасарының ізбасарын да таңдап алған, бұл Махакашьяпаның жоғары мәртебесін көрсетеді. Буддалық зерттеулер ғалымдары Акира Хиракава (1915–2002) және Бибути Баруа Махакашьяпа мен Ананда арасындағы ұстаз-оқушы қарым-қатынасына күмәнмен қарады. Олардың пікірінше, ерте мәтіндерде көрсетілгендей, екеуінің арасында келіспеушілік болған. Хиракава Махакашьяпа мен Ананданың бір ұстаздан, яғни Гаутама Буддадан оқушы болғандықтан, екеуінің арасында білімді жеткізудің қажеті болмағанын болжады. Шығыс Азия діндерін зерттеуші Элизабет Моррисон дзен-ғалымы Кисонгтың (1007–1072) буддизмдегі патриархтар дәстүрі туралы трактатын келтіреді. Ол ұстаз бен оқушы емес шәкірттер арасындағы білімді жеткізу мәселесін атап өтті. Ол бұл мәселені шешу үшін Махакашьяпа мен Ананданы туғандық ретіне қарай мұрагерлікке ие болатын бауырлармен салыстырды. Хиракаваның аргументтеріне жауап ретінде, Етіс білімді жеткізудің тікелей жолының болуын айтты, бұл Махакашьяпа мен Ананданың екеуінің де Буддадан білім алуына мүмкіндік бермейді, сондықтан Ананда Махакашьяпадан білім алуға тиіс болды.

Будданың монументтерін сақтау

V ғасырдағы Дигха Никаяға арналған түсініктемеде Будданың паранирванасынан кейін Махакашьяпа Будданың қалдықтары немесе реликвиялары тым шашырап кетеді деп алаңдады, өйткені олар енді сегіз бөлікке бөлінді. Ол Будданың реликвияларының бөліктерін, оларды сақтап қалған отбасылардан сұрап жинады, бірақ отбасыларға реликвиялардың бір бөлігін қалдырды. Патша Аджаташатрудың көмегімен ол оларды Раджаграның шығысында "сексен шәкіртке арналған киелі орын" деп аталатын жер асты камерасында сақтады. Осы атаудан Оңтүстік-Шығыс Азия ғалымы Франсуа Лагирард бұл камера ең көрнекті шәкірттерінің реликвияларын жерлеуге де арналған болуы мүмкін деген сұрақ қояды, бірақ Стронг мұны алдамшылық деп түсіндіреді: бүкіл операция құпия түрде жүргізілді, өйткені Махакашьяпа Будданың реликвияларының қауіпсіздігінен қорқыды. Кейіннен, Тхеравада Патхамасамбодхи сияқты канондық емес буддалық мәтіндерге сәйкес, бір жерде сақталған қалдықтар император Ашока (б.з.д. 268–232) тарапынан 84 000 бөлікке бөлініп, бүкіл Үндістанға таратылды. Реликвиялар жасырын сақталған жоқ, енді олар барша халыққа қолжетімді болды. Ең алғашқы мәліметтерде Махакашьяпа тек реликвиялардың сегіз бөлігіне барып, құрмет көрсеткені айтылады; кейінгі мәліметтерде ол реликвияларды да жинаған. Мұнда Бірінші кеңеспен салыстыру бар, онда Махакашьяпа Будданың барлық үйретіктерін бір жерге жинады, сол сияқты ол Будданың қалдықтарын (санскрит және ) бір жерге жинаған сияқты көрінеді. Дегенмен, Будданың реликвиялары орналасқан жалғыз орынға қатысты тарихи негіз болуы мүмкін. Прзилюски мен Бареу мәтіндік және басқа да негіздерге сүйене отырып, Будданың реликвиялары бастапқыда бір жерде, қабірде (Прзилюски) немесе ступада (Бареу) сақталғанын дәлелдеді.

Есептер

Пост-канондық Санскрит мәтіндері, мысалы Аваданалар, сондай-ақ ортағасырлық қытай қажыларының саяхаттары, көптеген қытай аудармалары және Оңтүстік-Шығыс Азия тілдеріндегі мәтіндер Махакашьяпаның өлімі туралы айтады. Олардың ең ерте мысалдары – біздің заманымыздың IV ғасырындағы қытай аудармасы және біздің заманымыздың II ғасырына жатқызылатын Ашокавадана. Олар Махакашьяпаның денесі Куккутапада (Магадхадағы Гурупадака) тауының астында сақталғанын, ол жерде келесі Будда, Майтрея келгенше қалатынын мәлімдейді. Тай мәтінінде Махакашьяпаның медитация арқылы өлімін білгені және ертең паранирванаға жететіні айтылады. Ертесі күні ол шәкірттеріне өлімі туралы хабарлап, оларға үйретті, содан кейін Буддадан алған киімін киіп, қайыр-садақа жинауға шықты. Мұласарвастивада дәстүріндегі тәртіп туралы мәтіндерде ол Будданың реликвияларына де құрмет көрсету үшін барғаны айтылады. Бірнеше мәтінде ол Аджаташру патшаны көруге тырысты, бірақ патша ұйықтаған. Содан кейін Махакашьяпа монастырды тазалап, өзі таңдаған жерлеу орнына, Куккутападаға бет бұрды. Ол қарапайым адамдарға соңғы үйретімін берді және үстімізден шығарған істер жасады. Ол үш шыңның арасындағы үңгірге кіріп, Буддадан алған киімімен жамылды. Содан кейін ол денесі Майтрея Будда келгенше, яғни санаусыз жылдар бойы сол жерде қалатынына ант берді. Оның денесі сол уақытқа дейін шірімейді, бірақ Майтрея Будда заманында көрінеді және ыдырайды. Махакашьяпа ант бергеннен кейін қайтыс болса да, оның денесі оның ниетіне сәйкес толық қалпында қалды. Содан кейін үш тау шыңы денеді қоршап алды. Кейін Аджаташру патша Махакашьяпаның қайтыс болғаны туралы естіп, қайғыдан есінен таныды. Ол Махакашьяпаны тағы бір рет көруге ниеттенді. Ананда мен Аджаташру патша тауға барды, ол екеуіне көруге жеткіліктідей аздап ашылды. Мұласарвастивада және Ашокаваданада патша мәйітті өртегісі келді, бірақ Ананда оған дене Майтрея Будда келгенше қалатынын айтты. Олар кеткен соң тау қайтадан жабылды. Кейіннен император Ашока да монах Упагуптамен бірге тауға барды, ол оны Будданың шәкірттерінің ступасын көрсеткен еді. Оқиғалар одан әрі жалғасып, болашақта Майтрея Будда заманында тау оның келуімен "шакравартин қала қақпасын ашқандай" ашылады делінеді. Алайда Майтрея Будда заманындағы адамдар Гаутама Будда заманындағылардан әлдеқайда бойы ұзын. Бір мәтінде Майтрея Будданың шәкірттері Махакашьяпаны оның басы олар үшін жәндіктей кішкентай болғандықтан сыйламайды. Гаутама Будданың киімі олардың екі саусағын ғана жабады, олар Гаутама Будданың қаншалықты кішкентай болғанына таңғалады. Бірнеше оқиғада Майтрея Будда Махакашьяпаның денесін қолына алып, шәкірттеріне оның қаншалықты ұлы адам болғанын түсіндіреді және Махакашьяпаның ант беруіне сәйкес денесінің қолында керемет түрде жанып кететінін көреді. Бірақ, Сюаньцзанның, сондай-ақ Тохариялық Майтреясамитйнатака және басқа да оқиғаларда Махакашьяпа тірі және Майтрея келгенше "медитация үңгірінде" күтеді: ол киімді Майтрея Буддаға тапсырып, оның кімнен екенін түсіндіреді және екі Буддамен кездескеніне қуаныш білдіреді. Содан кейін ол ауада сүзіп өтеді, Гаутама Будданы еске түсіретін үстімізден шығарған істер көрсетеді және керемет түрде отқа айналады. Мұласарвастивада және Ашокаваданада оқиға Майтрея Будданың шәкірттерінің архатқа жеткенімен аяқталады, себебі бұл кездесу олардың мақтанышын басып тастады.

Діндер мен әдет-ғұрыптар

Куккуттапада тауының дәстүрлі авторлары Солтүстік Үндістандағы бірнеше жерлерді анықтаған. Осы жерлердің кейбіреуі қытай паломнигі Факсян (337–422 жж.) және кейіннен Сюаньцзян келген кезде қастерлі саяхат орындары мен культ орталықтарына айналды. Махакашьяпа бейнесі бейнеленген бұл саяхат орындары буддатану ғалымы Винсент Турнье бойынша Майтреяның ізбасарлары болу ниетімен байланысты. VI ғасырдың қытай стелаларында Махакашьяпа көбінесе Маитрея Будданы үңгірде күтіп тұрған күйде, шапан мен бас киімге оранған болып бейнеленген. Оған Гаутама Будданың мұрагері рөлі берілген. Буддатану ғалымы Мияджи Акира Махакашьяпаның үңгірде күтіп тұрғанын корей буддистік өнеріндегі монахтардың үңгірлерде медитация жасауы тақырыбының бастауы деп санайды. Дегенмен, кореятану ғалымы Сункюнг Ким бұған ұқсас мотивтер Будда Гаутама отырған күйін көрсететін ертерек буддистік өнерде де кездесетінін атап көрсетеді. Махакашьяпаның Майтрея Будданы күткені туралы әңгіме Жапонияда ерте заманға дейін маңызды ықпал еткен. Хилиастик діни қозғалыстың жетекшісі Жикигё (1671–1724) аштықтан өлу үшін монастырь ұясына жабылып, болашақта мумияланған денесі Майтрея Буддамен кездеседі деп үміттенеді. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда Майтрея мен Махакашьяпа арасындағы қарым-қатынасқа қызығушылық Кассапа II (652–661) және Кассапа V (929–939) билік еткен кезде Цейлонға тарады. Олар Махакашьяпаны Бірінші кеңесте Абхидхарма оқуларындағы рөлі үшін құрметтегені сөзсіз. Кассапа V Махакашьяпамен өзін теңестіріп, Майтреямен бірге қайта тууға ниеттенді. Қазіргі уақытта Махакашьяпаның паринирванасы Тайландтағы басым буддистік дәстүрлерде кеңінен танылмайды, бірақ Лагирарде бұл тек соңғы кезде болды ма деген сұрақ қояды. Дегенмен, тайлықтар арасында әлі де өте таза және құрметті монахтың денесі шірімейді деген сенім кең таралған.

Ғылыми талдау

Алғашқы мәтіндерде Махакашьяпа Бірінші кеңес кезінде буддалық ілімнің сақтаушысы ретінде бейнеленген, ал Майтрейя Будданы күту оқиғасында бұл рөл одан әрі кеңейтілді. Кейбір ерте қытай мәтіндерінде Махакашьяпаның Анандаға Будда Гаутаманың паринирванасында болған барлық адалдардың Тусита аспанында қайта туылып, Майтрейямен кездесетінін айтқандығы келтіріледі; үңгір туралы әңгімелерде Майтрейямен байланыс одан әрі нығайтылады. Бірінші кеңестен кейінгі Махакашьяпаның өмірінің соңы ерте мәтіндерде талқыланбағандықтан, оның өлімі немесе кейінге шегерілуі табиғи түрде аңыздар тудырды. Турнье Махакашьяпаның келесі Буддаға дейін денесінің сақталуын шешкен оқиғаның «архатты бодхисаттва (болашақ Будда) киіміне орауға жасалған саналы әрекет» екенін болжайды. Стронг бұл оқиға бодхисаттва идеалының түбінде жатқан сезімдерді көрсетеді және Майтрейяның келуіне дейін буддалық ілімді қорғау үшін өлімін кейінге шегерген Он сегіз архат идеясына әкелген болуы мүмкін деп санайды. Индолог Падманабх Джайни бұл әңгімені Мұласарвастивадиндер Майтрейя Будданы Гаутама Буддамен байланыстыру үшін жасады дейді, бұл байланыс білім беру желісі арқылы жүзеге асты. Олар Мұласарвастивадиндер тұрған аймақты билеген индо-гректер мен парсылардың ықпалына түскен болуы мүмкін. Алайда тарихшы Макс Дег Джайни дұрыс болса, неге аңыздың ерте дамуының іздері табылмайды деген сұрақ қояды. Сондай-ақ, Силк бұл әңгімені Махаяна авторлары екі Будданы Махакашьяпаның паранирванасы және киімді беру арқылы физикалық тұрғыдан байланыстыру үшін құрастырды деп болжайды. Лагирард, алайда, Әгам деректерінің барлығы екі Будданы байланыстыруға ұмтылмайтынын айтады. Пали, тай және лаос тілдеріндегі дереккөздерде киімді беру туралы ештеңе айтылмаған, бірақ кездесу маңызды деп есептеледі. Сондай-ақ, Силк санскрит мәтіндеріндегі Абинискрамана Сутра, Махапраджнапапарамтипадеша және Дивавадана тау астындағы Махакашьяпа туралы әңгімені қамтиды, бірақ Будданың киімі туралы ештеңе айтпайды. Бірақ оқиғаның барлық нұсқаларында Гаутама Будда, Махакашьяпа және Майтрейя Будда арасындағы физикалық байланыс бар. Ол Махаяна авторлары Махаяна ілімдерін заңды ету үшін Махакашьяпаны пайдаланды деп қорытындылайды, әлі келмеген шынайы ілімдердің бар екенін растап. Аудармашы Саддхатисса және онымен бірге Силк Пали дәстүрінде канондық мәтіннен кейінгі бір сілтемеден басқа, үңгірде күтіп тұрған Махакашьяпа туралы баламалы есеп жоқ деп санайды. Бірақ Лагирард Саддхатисса мен Силк тапқан сілтеме (Махасампинданидана деп аталады, Саддхатисса оны он екінші ғасырға жатқызады) бұл әңгіменің Пали дәстүрінде белгілі болғанын көрсетеді. Лагирард сондай-ақ Сиам, Солтүстік Тай және Лаос тілдеріндегі Тхеравада елдерінің кейінгі халық ауыз әңгімелерін тізімдейді, олар осы оқиғаны айтады. Шындығында, Силк өзі Аггутара Никаяға арналған Пали субкомментарийін көрсетеді, онда Махакашьяпаның жүз жиырма жасында Бірінші кеңес өткен жерге жақын үңгірге тартылғаны айтылады. Ол онда тұрып, «Будданың ілімін 5000 жыл бойы сақтап қалады». Бірінші кеңес те үңгірде өткізілді, және бұл Махакашьяпаның үңгірде күтіп тұрған мотивіне әкелген болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір Пали мәтіндерінде Махакашьяпа буддалық діннің күйреуі мен жоғалуы туралы айтады, бұл да оқиғаның негізі болуы мүмкін.

Махаяналық баяндамалар

Санскрит мәтіндерінде Махакашьяпа жиі еске алынады. Силк пікірінше, Махаяна таласшылары Махакашьяпаны өз пікірталастарында серіктес ретінде пайдаланған, себебі ол ерте мәтіндерде қатаң консервативті көзқарас ұстанған және жаңалықтарға қарсы болған, сондай-ақ Гаутама Буддамен тығыз байланыста болған. Бұл ерте Махаяна авторларының буддалық практикаға қатысты консервативті идеяларымен үйлеседі және Махаяна ілімін заңдыландыру қажеттілігіне жауап береді, осылайша оларды шынайылық атмосферасымен қоршады.

Чан буддизміне

Махакашьяпа Чан дәстүріндегі мәтіндерде маңызды рөл атқарады. Шығыс Азияда Чан және Дзен дәстүрлері бар, олар алғаш рет Чан буддизмі туралы 1036 жылы жазылған генеалогиялық жазба – «Жиңде шамның берілуі туралы жазбасында» баяндалған. Бұл дәстүрге сәйкес, Махакашьяпа бір кезде Гаутама Буддадан тікелей «хабарлама» алған. Чан мен Дзен өздерінің ізбасарларын Будданың Құсбегі биігінде айтқан Гүл уағызында айтылғанға ұқсас түсініктерге жетелеуді мақсат етеді, онда ол ақ гүлді көтеріп, оны сөзсіз, тек тамашалаған. Барлық шәкірттер қалай әрекет етуді білмей, қарап тұрды, бірақ тек Махакашьяпа ғана әлсіз күлімсіреп, Будда оны шын мәнінде түсінген және ерекше «ойдан-ойға берілімді» қабылдауға лайық деп таңдады. Осылайша буддизмде рационалды сенімдерге немесе аян етілген жазбаларға емес, тікелей тәжірибеге баса назар аударатын жол қалыптасты. Сондықтан Чан – адамдарды Махакашьяпаның тәжірибесі сияқты ағартуға тырысатын медитативтік діннің әдісіне айналды: «Киелі жазбалардан тыс ерекше берілім, адамның санасына тікелей сілтеме жасап, өзінің табиғатын зерттеу». Бұл берілім Буддадан Махакашьяпаға, содан кейін Үндістан және Қытай патриархтарының ұзақ тізіміне жетті, ақырында Бодхидхармаға (5- немесе 6-ғасыр) жетті, ол Чан буддизмін Қытайға әкеліп, оны Хуйкэге (487–593 жж.) жеткізді. «Жиңде жазбасында» Будда Гаутамадан Махакашьяпаға киімді беру, нақты Чан ұрпағы ішінде Чан ілімдерінің құпия берілуін білдіреді. Гүл уағызы туралы әңгіме 11-14 ғасырлар аралығында жазылған. Бұл мәтіндердің кем дегенде бірі Чан шеңберлерінде тіпті күмән тудырған Гүл уағызының шынайылығын қорғау үшін жазылған болуы мүмкін. Ақырында бұл әңгіме буддалық монахтар мен Чанға бейім әдебиетшілер арасында кеңінен танымал болды. Ол 1228 жылғы Чан мәтіні «Есіксіз Тосқауылда» ойлану тақырыбы ретінде енгізілді, онда Будда ойдан-ойға берілімнің аяқталғанын растады. Гүл уағызының басты мақсаты «оқытудан тыс» сөзсіз ерекше берілімді бейнелеу болғанымен, бұл дәстүр буддалық жазбалар арқылы қорғалды және бекітілді. Гүл уағызы оқиғасын қазіргі ғалымдар ойлап тапқан деп санайды, бірақ ол Чан буддизмінің философиялық мәселелері мен ерекшелігіне түсінік береді.