Кіріспе

Фалмут – Англияның Корнуолл графтығындағы Фал өзенінің бойында орналасқан қала, азаматтық округ және порт. 2011 жылғы халық санауы бойынша, қаланың тұрғындарының саны 21 797 адамды құрайды.

Этимология

Фалмут атауы ағылшын тілінен шыққан, қаланың Фал өзенінің сағасында орналасқандығын көрсетеді. Корнуол тіліндегі Аберфал немесе Аберфала атауы да осыған ұқсас мағынаны білдіреді. Бұрын қала Пеникомквик деп аталған, бұл кельттік Pen y cwm cuic 'қойнаудың бастауы' деген сөздің ағылшыншасы; бұл Плимут қаласындағы Пенникомквик ауданымен бірдей.

Ерте тарих

1540 жылы Генрих VIII Каррик жолдарын қорғау үшін Фалмутта Пенденнис қамалын салды. Сол кезде ауданның басты қаласы Пенрин болды. Сэр Джон Киллигру 1613 жылдан кейін көп ұзамай Фалмут қаласын құрды. 16 ғасырдың аяғында испандық Армада қауіп төндірген кезде Пенденнистегі қорғаныс нығайтылып, бұрышты қамалдар салынды. Азамат соғысы кезінде Пенденнис қамалы Парламенттік армияға екінші соңғы тапсырылған бекініс болды. Азамат соғысынан кейін сэр Питер Киллигру корольдік қолдау алды, ол "Шейіт" атанған Карл I-ге арналған Король Карл Шейіті шіркеуінің құрылысына жер сыйлады. Фалмут мөрінде "Екі басы және әр қанатында мұнарасы бар бүркіт" бейнеленген (Киллигрюдің қаруының негізінде). Фалмут қаласының гербі: "Көгілдір фонға екі басты қара бүркіт, әр қанатында алтын мұнара, төменгі бөлігінде толқынды судан шығатын қара жартас және бүркіттің құйрығынан көтерілген қызыл туы бар таяқ". Ағылшын арнасының кіреберісіне ең жақын үлкен порты болғандықтан, мұнда Корольдік теңіз күштерінің екі эскадрильясы тұрақты түрде орналасты. 1790 жылдары біреуі сэр Эдвард Пеллоудың (кейін виконт Эксмут), екіншісі сэр Джон Борлаз Уорреннің басқаруында болды. Әр эскадрильяда 32 немесе 44 зеңбірегі бар бес фрегат болды. Пеллоудың флагманы HMS Indefatigable, ал Уорреннің – HMS Révolutionnaire. Француз революциялық соғыстары кезінде француз кемелерінен алынған соғыс олжалары мен тұтқындарымен үнемі кемелер келіп тұрды. Пэнринге жақын, Трегеллик және Роскроуда француз тұтқындарына арналған екі үлкен лагерь орналасқан. Фалмут пошталық қызметі 1689 жылдан 1851 жылға дейін 160 жылдан астам уақыт бойы Фалмуттан жұмыс істеді. Оның мақсаты – Ұлыбританияның өсіп келе жатқан империясына пошта тасымалдау. 18 ғасырдың соңында 30-40-қа жуық үш мачталы, толық жабдықталған шағын кемелер болды. Ықпалшылар мұқият таңдалды, офицерлер мен сарбаздар үкіметтік кемелердің қорғауындағы кедендік тексерулерден және салық төлеуден босатылған жеке контрабанда саудасынан үлкен байлық жинады. Сол күні кешке Чарльз Дарвин кемеден түсіп, Шрусберидегі үйіне пошта вагонымен барды. Кеме бірнеше күн қалды, ал капитан Роберт Фицрой жақын маңдағы Пенжеррик бақшасында Фокс отбасына қонаққа барды. Дарвиннің кемедегі серігі Суливан кейіннен теңіз жағасындағы Флашинг ауылына қоныс аударды, онда көптеген теңіз офицерлері тұрды. 1839 жылы Фалмут портына келген Бразилиядан 47 600 фунт стерлингтік алтын шаң ұрланды. Фалмут доктары 1858 жылдан бастап дамыды, ал Корольдік ұлттық құтқару қайықтары институты (RNLI) 1867 жылы жақын маңдағы Фалмут құтқару қайықтары станциясын ашты. Қазіргі ғимарат 1993 жылы салынды және сонымен қатар Еліміздің жағалау күзетшілері орналасқан. RNLI Фалмуттан екі құтқару қайығын пайдаланады: барлық жағдайға төтеп бере алатын Ричард Кокс Скотт және Атлантик 85 жағалаудағы құтқару қайығы B 916 Робина Никсон Чард. Қала орталығына жақын жерде Кимберли паркі орналасқан, ол Фалмут ауданына парктің жерін жалға берген Кимберли графының есімімен аталған. Бүгінде саябақта экзотикалық және сәнді өсімдіктер мен ағаштар өседі. Корнуолл темір жолы 1863 жылдың 24 тамызында Фалмутқа жетті. Темір жол Фалмутқа жаңа өркендеу әкелді, өйткені туристерге қалаға жету оңай болды. Сондай-ақ, ол порттағы кемелерден жақында түсірілген жүктерді жылдам тасымалдауға мүмкіндік берді. Қазір қалада үш темір жол станциясы бар. Фалмут Докстың темір жол станциясы бастапқы аялдама болып табылады және Пенденнис қамалы мен Касл жағажайына жақын орналасқан. Фалмут қаласындағы темір жол станциясы 1970 жылдың 7 желтоқсанында ашылды және Ұлттық теңіз мұражайы Корнуолл, жағалау, Гиллингваз жағажайы және қала орталығы үшін ыңғайлы. Пенмер темір жол станциясы 1925 жылдың 1 шілдесінде Фалмуттың солтүстігіне қарай және Моурдың жоғарғы жағына жеңіл жаяу жүру қашықтығында ашылды. Үш станция да Truro-дан теңіз желісіне қатынайтын тұрақты пойыздармен қызмет көрсетеді. Пенмер станциясы 1990 жылдардың соңында қайта жаңартылды, бастапқы белгісі мен материалдары сақталды. 1999 жылдың 11 тамызында сағат 11:11-де қалада Күннің толық тұтылуы болды. Бұл тұтылу Фалмутта екі минуттан сәл ғана созылып, Ұлыбританиядағы ең ұзақ тұтылу болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фалмут қаласында неміс бомбалау салдарынан 31 адам қаза тапты. Жаудың шағын су асты қайықтарының (U-boat) портына кіруіне кедерес келтіру үшін Пенденнистен Сент-Мауеске дейін су астына қарсы тор орнатылды. 1942 жылы Сент-Назерге жасалған шабуыл осы жерден басталды. 1943 және 1944 жылдар аралығында Фалмут американдық әскерлердің D күніне дайындалатын базасы болды. Көптеген әскерлер Фалмут портынан және оны қоршап жатқан өзендер мен бұғаздардан кемеге мінді. Турнауэр нүктесінде, Фалмут су спорты маринасында, Толверне және Треба бақтарында ескерткіш тақталар орнатылған. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің де Фалмут портында үлкен базасы болды.

Соғыстан кейін

1951 жылы 21 желтоқсанда Гамбургтен шыққан SS Flying Enterprise жүк кемесі Англия арнасының батыс жағалауында дауылға тап болды. Кеменің палубасында жарық пайда болды және жүк ығысты. Бірнеше кеме көмекке келді, оның ішінде Фалмут портында тұрған "Турмоил" буксирі де болды, бірақ бастапқыда Flying Enterprise-ті сүйреу мүмкін болмады. 1952 жылы 5 қаңтарда "Турмоил" буксирі кемені Фалмуттан шамалы қашықтықта сүйреп алды. Портқа жетуге бірнеше күн кетті. 10 қаңтарда кеме Фалмуттан әлі алыс болғанда сүйреу арқаны үзіліп қалды. Кеме мен жүкті құтқаруға тағы екі буксир қосылды, бірақ Flying Enterprise сол күні батып кетті. Кемеде қалған жалғыз экипаж мүшелері – капитан Карлсен және буксирдің борт серігі Кеннет Дэнси "Турмоил" буксирімен Фалмутқа жеткізіліп, қаһармандық күшті күшпен қарсы алынды.

Тарихи мұражайлар

Арвенэк, оның шағын бөлігі ғана сақталған, Фолмут қаласының салынуына дейін осы жерді мекендеген сенімді жер болды; ол ұзақ жылдар бойы Киллигрю әулетінің отауы саналды.

Басқару

Фалмут Таун – Корнуоллдағы азаматтық округ, 1974 жылы тарихи Фалмут қалалық кеңесінен құрылған. Фалмут 1661 жылы жарғылық құқық алды. 2024 жылғы мәлімет бойынша, оны он алты кеңесші басқарады (төртеуі Аруэнак және Бословик округтерін, бесеуі Пенверрис округін, ал үшеуі Трескобиас округін білдіреді). Олардың әрқайсысы төрт жылдық мерзімге сайланады. Кеңес коммуналдық қызметтерді ұсынады, ал стратегиялық қызметтерді Корнуолл кеңесі, Корнуоллдың құрлық бөлігінің барлығын басқаратын біртұтас билік органы қамтамасыз етеді. 2009 жылдан 2021 жылға дейін Фалмут Корнуолл кеңесіне бес кеңесші сайланды, олардың әрқайсысы сол кездегі бес округтен: Фалмут Аруэнак, Фалмут Бословик, Фалмут Пенверрис, Фалмут Смитхик және Фалмут Трескобиас округтерінен сайланды. 2013 жылғы округтік шекаралардың өзгеруі Фалмут Гиллингваз округін таратып, оның орнына Фалмут Смитхик округін енгізді. 2021 жылғы сайлаудан бастап Фалмут төрт округке бөлінді: Аруэнак, Бословик, Пенверрис, Трескобиас және Будок.

Экономика, өнеркәсіп және туризм

Фалмуттың теңіз шаруашылығы өркендеген кезінен көп төмендегенімен, кемежайлар қала экономикасына маңызды үлес қосады. Бұл Корнуоллдағы ең ірі порт. Фалмут жүк порты ретінде сақталып қалды, кемелерді жанармаймен қамтамасыз ету және жүктерді тиеу-төгу порттың инфрақұрылымын жұмыспен қамтып тұрады. Порт круиздік кеме операторлары арасында танымал. Фал өзенінің қорғалған бөлігінде көбінесе бірнеше кеме, теңізге шығуға бұйрық күтіп немесе жаңа иелері мен жалдаушыларын күтіп тұрады. Фалмут танымал демалыс орны, қазіргі кезде ол негізінен туристік курортқа айналды. Пенденис қамалының жанынан басталып, жағалау бойымен Хелфорд өзеніне қарай созылған бес негізгі жағажай: Касл, Туннель, Гиллингваз, Суонпул және Мэнпорт. Ұлттық теңіз мұражайы Корнуолл 2003 жылдың ақпанында ашылды. Ғимаратты сәулетші М. Дж. Лонг жобалаған. 1858 жылы тұңғыш рет жарық көрген Falmouth & Penryn Packet газеті орталық және батыс Корнуолл үшін шығарылатын Packet газеттері сериясының жетекші басылымы ретінде қалада әлі де орналасқан. 1810 жылы алғаш жарияланған The West Briton газеті, Falmouth & Penryn нұсқасымен аймақ туралы хабарлайтын апталық таблоид газеті.

Мәдениет

Фалмут әдебиетпен тығыз байланысты. Кеннет Грэмнің «Жел құрмасындағылар» атты классикалық туындысы ұлына жазған хаттар сериясы ретінде бастау алған. Алғашқы екеуі 1907 жылдың мамыр айында Грэм Гринбанк қонақ үйінде тұрғанда жазылған. Хаттардың көшірмелері қазіргі таңда қонақ үйде көрсетілуде. «Полдарк» романының авторы Уинстон Грэм қаланы жақсы білген және өзінің «Естен кеткен оқиға» (1945) романын Фалмут қаласындағы оқиғалар негізінде жазған. Қала бірнеше фильмдер мен телебағдарламаларға түсірілім алаңы болған. Британдық киножұлдыз Уилл Хей 1935 жылы «Диңгезшінің жел қапшығы» комедиясын түсірген кезде Фалмут тұрғындарына жақсы таныс болды. Фильмде доктар аймағының көптеген көріністері бар. 1948 жылғы «Антарктидадағы Скотт» фильмінің кейбір сахналарында Джон Миллс доктар аймағында түсірілді. Роберт Ньютон, Бобби Дрисколл және 1950 жылғы Уолт Диснейдің «Қазына аралы» фильмінің басқа актерлері (кейбір сахналар Фал өзенінің бойында түсірілді) қалаға қонаққа келді. 1970-ші жылдардың соңында түсірілім кезінде BBC телесериалы «Онедин Линия» жұлдыздары қалада тұрды. 2011 жылы Paramount Pictures Брэд Питтің басты рөлде ойнаған «Дүниежүзілік соғыс Z» фильмінің бір бөлігін Фалмут доктарында және жағалауда түсірді. Фалмут алғашқы «Политехникалық институтқа» ие болды: Корольдік Корнуолл политехникалық қоғамы 2010 жылы қысқа мерзімге таратылды, бірақ қазір қаланың маңызды бөлігіне айналды, жиі өнер көрмелерін, сахналық қойылымдарды және артхаус кинотеатрын ұсынады. Фалмут көптеген театрлық үйірмелерге, соның ішінде Фалмут театр компаниясына, Фалмут жас буынына және Amity театрына мекенжай болып табылады. Фалмут театр компаниясы, сондай-ақ FTC деп белгілі, 1927 жылдан бері қойылымдар қойып келе жатқан ең көне жергілікті компания. Фалмут өнер галереясы – 19-шы және 20-шы ғасырлардағы алуан түрлі өнер коллекциясын ұсынатын қоғамдық галерея, онда көптеген белгілі заманауи корнуолл суретшілерінің туындылары жылына төрт-бес маусымдық көрмеде көрсетіледі, сондай-ақ «отбасылық және тегін» қоғамдық және мектептік білім беру бағдарламасы бар. Фалмуттың өзіне тән Source FM радиостанциясы 96.1 FM жиілігінде және онлайн эфирде таратылады. 2016 жылы Фалмут «Жағажай қауымдастығы» санатында «Ұлыбританияның үздік көшесі 2016» сыйлығын жеңіп алды.

Діни орындар

Англикан шіркеулері шейіт болған Карл патшаға және Барлық Әулиелерге арналған. Үшінші шіркеу – Пенверрис шіркеуі, Сент-Михаэль. Рим-католик шіркеуі Киллигрю көшесінде орналасқан. Оны Ж. А. Хансом 1868 жылы жобалап салды; мұнара мен шпилі (1881) Ж. С. Хансомның еңбегі, ал баптистерия мен кіреберіс 1908 жылы бастапқы жобаға қосылды. Стилі готикалық және бургунд романдық стильдің үйлесімінен құралған, нәтижесінде француздық әсер тудырады. Екі әйнек терезесі Дом Чарльз Норристің ерте туындылары. Фалмут методистік шіркеуі де Киллигрю көшесінде; көшелік фасады "Корнуоллдағы методизмнің ең ұлы көріністерінің бірі" деп есептеледі. Біріккен реформаланған шіркеу (бастапқыда Киелі кітап христиандары) Беркли аңғарында орналасқан. Бұрынғы синагога (1816) – Англиядағы ең ерте сақталған синагога ғимараттарының бірі; ол 1879 жылға дейін пайдаланылды.

Фалмут порты

Фалмут өзінің портымен әйгілі. Каррик Роудспен бірігіп, ол әлемдегі үшінші ең терең табиғи порты және Батыс Еуропадағы ең терең порты болып табылады. Робин Нокс-Джонстон және леди Элен Макартур сияқты әлемді айналып рекорд жасаған теңіз саяхаттарының басталуы немесе аяқталуы осы жерден болған.

Жол

Фалмут – A39 тас жолының соңғы стансасы, ол Сомерсеттегі Бат қаласына 180 миль (290 км) қашықтықта жалғасады, алайда қазір бұл бағыт A303, A37 және A367 тас жолдарымен алмастырылған. A39 тас жолы Фалмутты Труро арқылы A30 тас жолымен байланыстырады. A30 Фалмут пен Эксетер қаласындағы M5 автожолы арасындағы 98 миль (158 км) қашықтықты солтүстік-шығысқа жылдам қозғалысқа мүмкіндік береді. Көбінесе коммерциялық автобус қызметтерін First Kernow компаниясы ұсынады, олардың Фалмут қаласында филиалы бар. Ал қалған қызметтерді Корнуолл көлігі атынан Office & Transport Services жүзеге асырады.

Теміржол

Фалмутта үш теміржол станциясы бар (жоғарыда сипатталған), олардың барлығы округтік қала Труроға баратын тармақ желісінің (Теңіз желісі) оңтүстік басында орналасқан. Пойыз шамамен 28 минутта Труроға қарай, ал 24 минутта кері бағытта жетеді. Ол Truro, Perranwell, Penryn, Penmere, Falmouth Town және Falmouth Docks аялдамаларында тоқтайды.

Паромдар

Фалмуттен Сент-Мауэс, Флашинг және Трелисик, Малпас және Труроға жүйтіп тұратын, белгілі бір уақыт аралығымен иілісетін паром қадамдары бар.

Білім

Қалада бес бастауыш мектеп және бір орта мектеп, атап айтқанда Фалмут мектебі бар. Фалмут университетінің кампусы қаланың бастапқы орнында, Вудлейнде және тағы біреуі Корнуоллдағы Біріккен университеттер кампусында, Пэнриндегі Тремго қаласында орналасқан, оны Эксетер университетімен бөліседі. Ол негізінен өнер, дизайн және медиа салаларында бакалавриат және магистратура курстарын ұсынады. Эксетер университетінің Корнуолл кампусы студенттерге бакалавриат және магистратура курстарының кең ауқымын ұсынады, көбінесе қоршаған орта мен тұрақтылыққа ерекше назар аударады, сондай-ақ әлемдік деңгейде танымал Камборн тау-кен мектебін (бұрын Камборн қаласының жанында орналасқан) қамтиды, ол Жердің табиғи процестерін, ресурстарын және қоршаған ортаны түсіну және басқаруға маманданған. 2015 жылы актриса және комедия актрисасы Даун Френч Фалмут университетінің канцлері болып сайланды. Фалмут теңіз мектебі, бұрынғы Фалмут техникалық колледжі, дәстүрлі және заманауи қайық жасау, теңіз инженерлігі, теңіз экологиясы және теңіз спорты салаларында маманданған. Кампус Корнуолл колледжінің құрамына кіреді.

Спорт және демалыс

Қаланың батыс футбол лигасынде "Фалмут Таун АФК" футбол командасы бар, олар қаланың солтүстік-батысындағы Бикленд Паркте ойнайды, сондай-ақ "Фалмут РФК" регби клубы, олар The Recreation Ground алаңында ойнайды. Фалмут сонымен қатар Корнуоллдың ең ірі крикет клубтарының бірі болып табылады, онда төрт команда Корнуолл крикет лигасынде қала атынан өнер көрсетеді, ал бірінші команда Корнуолл премьер лигасынде ойнайды. "Фалмут КК" командасы Трескобиас жолындағы Трескобиас алаңында өнер көрсетеді. Қорғалған және қорғалмаған суларға жақын орналасқандықтан, Фалмут ұзақ жылдардан бері қайықпен жүзу және су спортымен айналысуға танымал орын болып табылады. Мысалы, мұнда Корнуолл пилоттық қайықтарының жарысы өтеді, "Gyllyngvase Surf Life Saving Club" (2008 жылы құрылған) орналасқан және теңізде жүзуге арналған танымал орын. Жалғыз кемемен жүзуші Роберт Мэнри 1965 жылдың маусым-тамыз айларында "Tinkerbelle" (он үш жарым футтық кеме) кемесімен Атлант мұхитын Фалмуттан (Массачусетс штаты) – Фалмутқа (Корнуолл штаты) кесіп өтті (Массачусетс штаты Фалмуттан аталған). Бұл сол кезде мұхитты кесіп өтетін ең кішкентай кеме болды. Қалада 1966, 1982, 1998 және 2014 жылдары "Жоғарғы кемелер жарысы" өтті, онда шамамен 90 кеме Лиссабонға (Португалия) бет бұрды. Қала 2021 жылғы жарыстың басталуына да төрағалық етті.

Корнуолл күрес

Фалмут ғасырлар бойы Корнуолл күресінің маңызды орталығы болып келді. Турнирлер жиі "Англия батысының чемпионаты" деп жарияланды. Кездесулер қаланың әртүрлі жерлерінде, соның ішінде Пенденнис қамалында өтті. Фалмуттан шыққан Альфред Эрнест Тренует (1868–1942) Корнуоллдың жеңіл салмақтағы күрес чемпионы ретінде кеңінен танылды. Фалмуттан тағы бір чемпион күрескер – Пелев, ол ерекше көзге түсті, себебі оның тек бір қолы болған!

Туининг

Фалмут Францияның Бретань аймағындағы Дуарнез және Германияның Төменгі Саксониясындағы Ротенбург-ан-дер-Вумме қалаларымен бауырластық байланыста.