Кіріспе

Нацистік Германия мен Совет Одағы арасындағы несиелік келісім (неміс-совет Кредиттік келісім, сондай-ақ неміс-совет Сауда және несиелік келісім деп те аталады) – нацистік Германия мен Совет Одағы арасындағы экономикалық келісім. Осы келісім бойынша Совет Одағы жеті жылдан астам мерзімге, тиімді пайыздық мөлшерлемесі 4,5 пайызды құрайтын несие алды. Аталған несиелік желі келесі екі жыл ішінде Германиядан капитал тауарларын (зауыт жабдықтары, орналымдар, машиналар және станоктар, кемелер, көлік құралдары және басқа да көлік құралдары) сатып алу үшін пайдаланылуға тиіс болды және 1946 жылдан бастап советтік материалдық ресурстарды жіберу арқылы өтеледі. Бұл экономикалық келісім Совет Одағы мен Германия арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға жасалған алғашқы қадам болды. 1939 жылдың 11 мамырында, Кредиттік келісімге бір күннен кейін, Совет Одағы Жапонияға қарсы соғысқа шықты, бұл әрекет Алыс Шығыстағы сәттілі сәтімен аяқталды. Нацистік-советтік келісім Кредиттік келісімге қол қойылғаннан кейін төрт күн өткен соң жасалды. 1939 жылғы неміс-совет Сауда келісімі бұрынғы құлдыраған неміс-совет экономикалық қарым-қатынастарын жаңартты және 1940 жылдың ақпан айында, ал 1941 жылдың қаңтарында неміс-совет Шекара және сауда келісімімен кеңейтілді. Германияның советтерге жіберген тауарлары кешігіп келіп, «Барбаросса» операциясының күні жақындаған сайын, уәде етілгеннің бәрін жеткізе алмады. Советтер Германияны ашуға болмайтындықтан, шабуылға дейін өздерінің міндеттемелерін әбден орындады. Осы келісімдердің бәрі 1941 жылдың маусым айында Германияның екі ел арасындағы шарттарды бұзып, Совет Одағына басып кіргенінен кейін күшін жойды. Соғысқа дейінгі кезеңде Германиямен советтік сауда немістерге Совет Одағына шабуыл жасау үшін қажетті көптеген ресурстарды ұсынып, көмектесті.

Дәстүрлі сауда және нацистік сауда

Германияда табиғи ресурстар жетіспейді, оның ішінде экономикалық және әскери операциялар үшін қажетті бірнеше маңызды шикізаттар да бар. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германия жыл сайын Ресейден 1,5 миллиард рейхсмаркаға шикізат және басқа да тауарлар импорттаған. 1930 жылдардың басында Советтік импорт азайды, себебі көбірек оқшауланған сталиндік режим билікті күшейтті және Версаль келісімінің қарусыздану талаптарына сәйкестік азайғандықтан Германияның Советтік импортқа тәуелділігі төмендеді.

Қарым-қатынастың нашарлауы

Наци партиясының билікке келуі Германия мен Кеңес Одағы арасындағы шиеленісті күшейтті, нацилік нәсілдік идеология Кеңес Одағын "төменгі тұрғын" этникалық славяндармен, ал оларды "еврей большевиктері" билеп отырған мемлекет ретінде бейнеледі. Шиеленіс күшейгеніне қарамастан, 1930 жылдардың ортасында Кеңес Одағы Германиямен жақын байланыс орнатуға бірнеше рет тырысты, бірақ Гитлер мұндай саяси байланыстардан қашып, одан бас тартты. 1936 жылы Германия Испания азаматтық соғысында фашистік испан ұлтшылдарын қолдағанда, ал Кеңес Одағы жартылай социалистік үкімет басқарған Испан Республикасын қолдағанда қарым-қатынастар одан да нашарлады. Сол жылы Германия мен Жапония Антикоминтерн пактісіне қосылды. Сталиндік тазалаулар кеңес дипломатиясына да кедергі келтірді.

1930 жылдардың аяғындағы экономикалық қажеттіліктер

1930 жылдардың аяғында, автоархикалық экономикалық бағыт немесе Ұлыбританиямен одақтасу мүмкін болмағандықтан, Германия тек экономикалық себептермен ғана емес, Кеңес Одағымен жақынырақ қарым-қатынас орнату қажеттігі туды. Украина астығының немесе Манчжурия соясының Кеңес Одағынан импортталуы тапшылықты толықтыруға мүмкіндік беретін еді. Дегенмен, Мюнхен келісімінен кейін Германияның әскери жабдықтарға және Кеңес Одағының әскери техникаға деген қажеттілігі артты. Кеңес тарапы 1939 жылдың ақпан және наурыз айларында Мәскеуде жаңа неміс ұсынысын талқылауға дайын болды. Германия наурыздың ортасында келіссөздерді тоқтатты. Бірнеше күннен кейін Германия Чехословакияны, содан кейін Клайпеда аймағын (Мемель) басып алды, бұл Польшамен неміс соғысын ықтимал етуде. Германия мен Кеңес Одағы 1939 жылдың басында экономикалық келісімге қол қою мүмкіндігін қарастырды. 1939 жылдың көктемі мен жазында Кеңес Одағы Франция мен Ұлыбританиямен саяси және әскери келісімдерге келісті, сонымен бірге неміс шенеуніктерімен әлеуетті саяси совет-неміс келісімі туралы сөйлесті. 7 сәуірде совет дипломаты Георгий Астахов Германия Сыртқы істер министрлігіне неміс-совет идеологиялық күресін жалғастырудың мәні жоқ екенін және екі ел келісімге келе алатынын мәлімдеді. Он күннен кейін совет елшісі Алексей Мерекалов Германияның мемлекеттік хатшысы Эрнст Вейцзакермен кездесіп, Германия басып алғанға дейін Чехословакия мен КСРО арасында жасалған әскери келісімшарттарды орындауға кедергі келтіретін барлық факторларды жылдам жою туралы нота тапсырды. Германиялық мәліметтерге сәйкес, талқылау соңында елші: «Ресейдің бізбен қалыпты қарым-қатынаста болуына ешқандай себеп жоқ. Ал қарым-қатынас одан әрі жақсаруы мүмкін» деді. Басқа дереккөздер бұл елшінің сөздерін шамадан тыс немесе дұрыс емес беру болуы мүмкін екенін айтады. Кездесуден кейін совет елшісі Мәскеуге қайтарылып, Германияға оралмады. 1939 жылдың сәуір және мамыр айларында неміс жоспарлаушылары швед саудасының тоқтатылуы темір кенінің маңызды жеткізілімдерін тоқтатуы мүмкін деп қорқыды. Германия британдықтар мен голландтардың саудадан бас тартуына байланысты резеңке тапшылығына тап болды. 8 мамырда неміс шенеуніктері Германияда тек 3,1 айлық мұнай қоры бар екенін бағалады. Үш күннен кейін, 20 мамырда Молотов Германияның Мәскеудегі елшісіне енді тек экономикалық мәселелерді талқылауға мүдделі емес екенін және «саяси негізді» құру қажеттігін айтты, бұл неміс шенеуніктері «жасырын шақыру» деп қарады. 30 мамырда Германия Мәскеудегі дипломаттарына «біз енді Кеңес Одағымен нақты келіссөздер жүргізуге шешім қабылдадық» деп тапсырма берді. Келесі талқылаулар экономикалық келіссөздер арқылы жүргізілді, өйткені екі тараптың экономикалық қажеттіліктері зор болды және 1930 жылдардың ортасында Антикоминтерн келісімі мен Испания азаматтық соғысы құрылғаннан кейін тығыз әскери және дипломатиялық байланыстар үзілді, бұл келіссөздерді байланыс құралы ретінде қалдырды. Совет елшісі Германиямен келісім жасаудың Ұлыбритания мен Франциямен келісімге келуге немесе нәтижесіз келіссөздерге қарағанда Совет қажеттіліктеріне көбірек сәйкес келетінін түсіндірді. Содан кейін ресми келіссөздер 22 шілдеде Берлинде басталды. Осы арада, Германияның соғыс машинасына тоқет беруді үміттене отырып, шілде айында Ұлыбритания Германиямен қарызына батып қалған Германия экономикасын құтқару жоспары туралы келіссөздер жүргізді, бұл үшін Германия қарулану бағдарламасын тоқтату керек еді. Британ баспасөз бұл оқиғаны жариялады, ал Германия ұсыныстан бас тартты. 26 шілдеде кешкі ас дастарқанында совет тарапы экономикалық күн тәртібін бірінші және «екі тараптың да маңызды саяси мүдделерін ескеретін жаңа тәртіпті» қамтитын үш кезеңді күн тәртібін қабылдады. Сондай-ақ, «Балтық және Қара теңіз арасындағы мәселе екі тараптың арасында шешілмейтін мәселе болмауы керек» делінді. Немістер 1930 жылдардағы елдер арасындағы бұрынғы жаулықтарды талқылады. Олар капитализмге қарсы ортақ көзқарастарын айтып, «Германия, Италия және Кеңес Одағы идеологиясында ортақ бір элемент бар: капиталистік демократияға қарсылық», «Біздің де, Италияның да капиталистік батыспен ортақ ештеңесі жоқ» және «социалистік мемлекеттің батыс демократиясының жағында тұруы бізге табиғи емес сияқты» деді. Астахов бұл әңгімені «өте маңызды» деп сипаттады. 10 тамызға қарай елдер соңғы ұсақ техникалық мәселелерді шешті, бірақ совет тарапы экономикалық келісімге қол қоюды шамамен он күнге кейінге шегерді, осы уақытқа дейін олар саяси келісімге де қол жеткізгенін анықтау қажет болды. Осы уақытта Германияның барлық ішкі әскери және экономикалық зерттеулері Германияның кемінде совет бейтараптығы болмаса, жеңіліске ұшырауы сөзсіз екенін көрсетті.

Экономикалық келісім

Шарт 19 тамызда сағат 16:00-де дайын болған кезде, Кеңес Одағы сол күні оған қол қоя алмайтынын мәлімдеді, бұл неміс шенеуніктерін Кеңес Одағының саяси себептермен кешіктіріп жатқанына алаңдатты. ТАСС агенттігі жариялағандай, Кеңес-Британ-Француз келіссөздері Қиыр Шығыс және "мүлдем басқа мәселелер" бойынша тоқтап қалған. Германия мұны кеңес-герман келісіміне жетуге әлі де үміт бар екенін көрсететін сигнал ретінде қабылдады. Келісім "ағымдағы" мәселелерді қамтыды, оған совет тарапының 180 миллион рейхсмаркаға шикізат жеткізу міндеттемесі және Германияның кеңестік тарапқа 120 миллион рейхсмаркалық өнеркәсіптік тауарлар ұсыну міндеттемесі кірді. Келісім аясында Германия Кеңес Одағына жеті жылдан астам мерзімге несие берді, оны Германияның Алтын-есептесу банкі қаржыландырды. Бұл несие кеңестік тараптың "жаңа істерін" қаржыландыруға бағытталды. Шнурре былай деп жазды: "[Келісімнің экономикалық маңызынан басқа, оның маңыздылығы Ресеймен саяси байланыстарды жаңартуға қызмет еткен келіссөздерде және екі тараптың да несие келісімін саяси қатынастарды қайта құрудағы алғашқы шешуші қадам ретінде қарастырғандығында]." Молотов "Правда" газетінде 19 тамыздағы келісім "барлық бұрынғы келісімдерден жақсы" екенін және "біз бұрын Ұлыбритания, Франция немесе басқа елдермен осындай тиімді экономикалық келісімге қол жеткізе алмадық" деп жазды. Онда Солтүстік және Шығыс Еуропа мемлекеттерін неміс және совет " ықпал ету аймақтарына " бөлетін құпия хаттамалар да бар болды. Қол қою кезінде Риббентроп пен Сталин жылы әңгімелесіп, тост айтысып, 1930 жылдардағы елдер арасындағы бұрынғы жаулықтарды талқылады. Олар Ұлыбританияның кеңес-герман қарым-қатынастарын бұзуға тырысатынын айтты, Антикоминтерн пактісінің Кеңес Одағына емес, батыс демократияларына бағытталғандығын және "негізінен Лондон қаласын [яғни британдық қаржыгерлерді] және ағылшын дүкеншілерін қорқытқандығын" мәлімдеді. 2010 жылы Тимоти Снайдер 1939 жылы нацистік-кеңес қарым-қатынастарының жақсаруын Сталиннің Антикоминтерн пактісін бұзу және Жапонияға қарсы соғыс ашу мақсатымен байланыстырды. Снайдер былай деді: "20 тамызда 1939 жылы Гитлер Сталинге жеке хат жолдап, Риббентропты жиырма үшінші күнінен кешіктірмей қабылдауын сұрады. Риббентроп Мәскеуге бет алды, онда, Оруэлл мен Костлер атап өткендей, социализмнің отанының астанасының әуежайын свастикалар безендірген. Бұл, Костлерді коммунизмнен айырған соңғы идеологиялық шок, Кеңес Одағының енді идеологиялық мемлекет емес екенін көрсететін белгі болды. Екі режим Польшаны жоюға деген өзара ұмтылыста бірден ортақ тіл тапты. Кеңес Одағы Германиямен бірге Польшаға шабуыл жасауға келісті. 1939 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Сталин тек Шығыс Еуропаның ғана емес, Шығыс Азияның карталарын да қарады. Ол Кеңес Одағының Қиыр Шығыстағы жағдайын жақсартуға мүмкіндік тапты. Сталин енді батыстан неміс-поляк шабуылы болмайтынына сенімді болды. Кеңес әскері (олардың моңғол одақтастарымен бірге) 1939 жылдың 20 тамызында жапондық (және марионеттік Маньчжуко) күштеріне шабуыл жасады. Сталиннің 1939 жылдың 23 тамызда Берлинмен жасасқан келісімі Токиоға да бағытталған еді. Германия мен Кеңес Одағы арасындағы Молотов-Риббентроп пактісі шабуылдан үш күн өткен соң қол қойылды, ол Германия мен Жапония арасындағы Антикоминтерн пактісін күштен шығарды. Соғыс алаңындағы жеңілістен гөрі, нацистік-кеңес одағы Токиоға саяси жер сілкінісін әкелді. Жапон үкіметі құлады, ал келесі айларда тағы бірнеше үкіметтер құлады. Германия Кеңес Одағын Жапониядан одақтас ретінде таңдағаннан кейін, Жапон үкіметі өзін күтпеген және шатастыратын жағдайда тапты. Егер Мәскеу мен Берлин арасындағы одақ сақталса, Қызыл Армия өз күштерін Еуропаға емес, Азияға шоғырландыра алады. Гитлер Сталинге Азияда еркіндік берді, ал жапондар Гитлердің жаңа досына сатқындық жасайды деп үміттенді. Қызыл Армия 15 қыркүйекте жапондықтарды жеңген кезде Сталин өзі қалаған нәтижеге қол жеткізді. Сталин Германияның Польшаны жапондықтармен қоршау арманынан Польшаның неміс-кеңес қоршауымен алмастырды, бұл одақ Жапонияны оқшаулады."