Кіріспе
Пара Ханди – журналист және жазушы Нил Мунроның 1905-1923 жылдар аралығында «Глазгоу кешкі жаңалықтарында» Хью Фолис атты псевдониммен жариялаған әңгімелер сериясында жасаған кейіпкері. Ол – «Vital Spark» кемесінің, яғни 20-ғасырдың басында Глазгодан Лох-Файнға, Гебрид аралдарына және Аргиллшир мен Инвернесс графтықтарының жағалауына тауар жеткізетін Клайд пуфферінің (бу кемесінің) айлакер гэль тілдес капитаны. Кейіпкердің нағыз аты Питер Макфарлейн. Пара Ханди – «Pàra Shandaidh» лақап аты, ол гэль тілінде «Петр (Pàdraig) Сэндидің ұлы» дегенді білдіреді. Әңгімелер оның кемесімен мақтанышына, «Клайд кемелерімен бір деңгейде деп санайтын» «кәсіптегі ең тапқыр қайыққа» және негізінен экипаждың саяхаттарындағы «көңіл көтерулеріне» баса назар аударады. Ол кем дегенде бір рет Мунроның тағы бір танымал кейіпкері, «Эрчи, менің әзілші досым» туындысының Эрчи Макферсонымен кездеседі. «Vital Spark» экипажының басқа маңызды кейіпкерлері: нәзік инженер Дэн Макфейл, ырымшыл кеме серігі Дуги (әңгімелердегі бір қайшылық – Дугидің екі фамилиясы бар, Камерон немесе Кэмпбелл), жалқау палубашы The Tar (нағыз аты Колин Тернер) және жас, аккордеон ойнайтын палубашы Санни Джим (нағыз аты Дэви Грин), ол The Tar-дың туысы және оны алмастырады. Сондай-ақ, Пара Хандидің өте еркін мінезді авантюрист досы Харрикейн Джек (нағыз аты Джон Маклаклан) де бар. Экипаж арасындағы негізгі дау-жанжалдар: шіркеу қызметкерлерін тасымалдау (жаман ниеттілік), қабір тастарын тасымалдау (жаман ниеттілік), және Глазгодағы Клайд арқылы жолаушыларды тасымалдайтын шағын қайықтар – Клутас (Пара Хандидің пікірінше, Клайд кеме жүргізуінің ең төменгі сатысы), сондай-ақ Макфейлдың әйелдер романдарына (көбінесе жабық киімдерін жыртып алатын) құштарлығы.
Para Handy is a character created by the journalist and writer Neil Munro in a series of stories published in the Glasgow Evening News between 1905 and 1923 under the pen name of Hugh Foulis. He is the crafty Gaelic skipper of the Vital Spark, a Clyde puffer (steamboat) of the sort that delivered goods from Glasgow to Loch Fyne, the Hebrides, and the coast of Argyllshire and Inverness shire in the early 20th century. The character's proper name is Peter Macfarlane. Para Handy is a nickname from "Pàra Shandaidh", which means "Peter (Pàdraig) son of Sandy" in Gaelic. The stories partly focus on his pride in his ship, "the smartest boat in the tred" which he considers to be of a class with the Clyde steamers, but mainly tells of the "high jinks" the crew gets up to on their travels. He had at least one crossover with Munro's other popular character, Erchie MacPherson of Erchie, My Droll Friend. The other principal characters who form the crew of the Vital Spark are:
the subtly effete engineer Dan Macphail,
the superstitious ship's mate Dougie (one inconsistency in the stories is that Dougie the mate has the choice of two surnames, Cameron or Campbell),
the lazy deckhand is known as The Tar (real name Colin Turner) and
the young squeezebox playing deckhand Sunny Jim (real name Davie Green), who is cousin to The Tar and replaces him. Also featured is Hurricane Jack (real name John Maclachlan), Para Handy's rather outrageous adventurer friend. Key points of friction among the crew are transporting ministers of the church (bad luck), transporting gravestones (bad luck), and the small boats carrying passengers across the Clyde in Glasgow called the Cluthas (in Para Handy's view, the lowest of the low in Clyde shipping), and Macphail's taste for bodice ripping women's fiction.
Өлеңдер
Бұл оқиғалар Клайд фиордында, Лох-Файнде және кейде Шотландияның Батыс аралдарында өрбиді. Бұл әңгімелер әзіл-қалжыңға және осы жағалау қауымдастарының өміріндегі жоғалған дәуірді еске түсіруге белгілі – сол кезде олар қазіргідей жол көлігі мен паром қызметіне емес, толығымен суға тәуелді болған. Бұл шақтарда кейбіреулер гаэль тілін ана тілі ретінде сөйлейтін, ал қауымдастықтағы әр адам жақсылығымен де, жамандығымен да баршаға мәлім болған. Шіркеу (кирк) қауымдық өмірде маңызды рөл атқарды, ал әңгімелердегі көптеген әзіл-қалжыңдар Киелі кітаптан дұрыс емес келтірілген цитаталардан туындайды, оларды заманауи оқырмандар Киелі кітапты жақсы білуінің арқасында түсінетін. Шіркеудегі жіктерге де сілтеме жасалады, олар өз діни бағыттарын қорғауда тым жауқазып алғандарды әжуалайтын. Бұл әңгімелер Клайд фиордының, оның теңіз көлдерінің және Глазго қаласының өмірі мен көзқарастарына шолу ұсынады. Олар "Глазго кешкі жаңалықтарындағы" "Көрер көзге" бағанында жарияланған және Глазго тұрғындарына, таулы аймақтан келгендерге де, қалада өскен, бірақ "суға" – Клайдтағы Ротсей, Миллпорт, Дунун және Тигнабруаих сияқты курорттарға демалуға жиі шығатын адамдарға да таныс болу үшін жазылған. "Жанды ұшқын" сондай-ақ Арран мен Лох-Файнге барады, бұл одан да шымыр жағдайлар, бірақ Пара Хэнди көбінесе қызығатын теміржол кемелерімен қала тұрғындарына да қол жетімді. Кейбір әңгімелер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазылған және сол кездегі тыл жағдайына шолу ұсынады, оны әрқашан күлкілі жарықпен көрсетеді.
Фильм
Пара Хэнди оқиғалары 1954 жылы Александр Маккендрик режиссерлік еткен "Мэги" (АҚШ-та "Жоғары және құрғақ" деп қайта аталған) комедиясына түрткі болды.
Театр
1995 жылы Vital Spark Productions Шотландияда Гордон Нейш бейімдеген және Стивен Макниколл режиссерлік еткен «A Para Handy Wireless Show» қойылымын көрсетумен гастрольдік сапарға шықты. 2007 жылы Лоссимут қаласындағы «Warehouse» үш пьесадан тұратын «Пара Хандидің жаңа әңгімелері» сериясын сахналады, олар қазір DVD-де қолжетімді. 2011 жылы Eden Court & Open Book Нил Мунроның әңгімелері негізінде «Пара Хэнди – Әңгімелер төңірегіндегі саяхат» атты шотландтық гастрольдік қойылымын ұсынды. Гастроль 2011 жылдың қыркүйегінде Инвернесс қаласындағы Eden Court театрында басталды, содан кейін HMT Абердин, Глазго Корольдік театры және Эдинбург фестиваль театрына барды.
Әдеби жалғаулары
Дуннон қаласындағы бос автор Стюарт Дональд, сонымен қатар Коуал Хайленд Жиналысының басқарушысы, Vital Spark және оның экипажы туралы жаңа әңгімелерден тұратын екі томдық кітап жариялады. Ол Мунроның түпнұсқа стилін «Para Handy Sails Again» (1995) және «Para Handy All at Sea» (1996) кітаптарында адал түрде қайта жаратты, олар «Para Handy толық жаңа әңгімелері» (2001, 2011 жылы қайта басылды) деген атпен жинақталды. Өкінішке орай, Дональд жоспарлаған трилогиясының үшінші бөлімін аяқтамай, 2000 жылдың қыркүйегінде рактан қайтыс болды. Бұрын Дональд «Пара Хендидің Шотландиясы: Vital Spark-тың іздерімен» (1994, 2013 жылы қайта басылды) атты ғылыми-танымдық еңбекті де жазған, ол түпнұсқа әңгімелердің тарихын зерттейді.