Кіріспе

Тиімділік сұраныстың артуына әкеледі. Экономикада Джевонс парадоксы (/dʒ/ɛ/v/ə/n/z/; кейде Джевонс эффектісі) технологиялық прогресс ресурстың пайдалану тиімділігін арттырғанда (әрбір пайдалануға қажетті мөлшерді азайта отырып), бірақ пайдалану құнының төмендеуі сұраныстың артуына себеп болады, нәтижесінде ресурс пайдалану азаюдың орнына көбейеді. Үкіметтер әдетте тиімділік артудың ресурс тұтынуды төмендететінін есептейді, ал парадокс туындау мүмкіндігін ескермейді. 1865 жылы ағылшын экономисі Уильям Стэнли Джевонс көмірді тиімді пайдалануды арттыратын технологиялық жетістіктердің көптеген салаларда көмір тұтынудың өсуіне әкелгенін байқады. Ол, жалпы қабылдауға қарсы болса да, отын тұтынуды азайту үшін технологиялық прогреске сенуге болмайды деп мәлімдеді. Бұл мәселені қазіргі заманғы экономистер энергия тиімділігін арттырудан туындайтын тұтынудың кері әсерін зерттей отырып қайта қарастырды. Берілген пайдалану үшін қажетті мөлшерді азайтудан басқа, тиімділіктің жақсаруы ресурсты пайдаланудың салыстырмалы құнын төмендетеді, бұл сұранысты арттырады. Бұл тиімділіктің жақсаруынан туындайтын пайдаланудың азаюын ішінара тежеуі мүмкін. Сонымен қатар, тиімділіктің артуы нақты табысты арттырады және экономикалық өсімді жылдамдатады, бұл ресурстарға сұранысты одан әрі арттырады. Джевонс парадоксы сұраныстың артуының әсері басым болғанда пайда болады, ал тиімділіктің жақсаруы ресурс пайдалану қарқынын арттырады. Пайдалану құнын арттыратын (мысалы, шығарылым мен сауда немесе жасыл салықтар) сақтау саясаты кері әсерді бақылау үшін қолданылуы мүмкін.

Тарих

Джевонс парадоксын алғаш рет ағылшын экономисі Уильям Стэнли Джевонс 1865 жылғы «Көмір мәселесі» атты кітабында сипаттады. Джевонс Англияның көмір тұтынуы Джеймс Уатттың Уатт бу машинасына енгізгеннен кейін күрт өскенін байқады, бұл Томас Ньюкоменнің алдыңғы дизайнымен салыстырғанда көмірмен жұмыс істейтін бу машинасының тиімділігін едәуір арттырды. Уатттың жаңалықтары көмірді арзан қуат көзіне айналдырып, оның көптеген салаларда қолданылуын кеңейтті. Бұл өз кезегінде көмірдің жалпы тұтынуын арттырды, тіпті нақты қолдану үшін қажетті көмір мөлшері азайғанмен де. Джевонс отын тиімділігінің жақсаруы отын тұтынуын арттырады (азайтады емес) деп мәлімдеді: «Отынды үнемді пайдалану тұтынудың азаюымен тең деп есептеу – бұл идеялардың шатасуы. Керісінше, шындық сондай». Джевонс парадоксы әлеуметтік гидрологияда да кездеседі, су қоймасының әсері деп аталатын қауіпсіз даму парадоксында, су тапшылығының қаупін азайту мақсатымен су қоймасын салу керісінше, осы қауіпті күшейтеді, себебі судың қосымша болуы дамуға және осыған байланысты су тұтынудың артуына әкеледі.

Себеп

Экономистердің байқағанынша, автомобильдердің отын тиімділігі жоғарылағанда тұтынушылар көбірек саяхаттайды, бұл отынға деген сұраныстың "қайта өсуіне" алып келеді. Ресурсты (мысалы, отынды) пайдалану тиімділігінің артуы, сол ресурсты пайдалану құнының төмендеуіне себеп болады, егер бұл құн оның мүмкіндіктері (мысалы, саяхат) арқылы өлшенсе. Жалпы айтқанда, тауар немесе қызметтің құны (немесе бағасы) төмендесе, сұраныс көлемі артады (сұраныс заңы). Саяхат құны төмендегенде, тұтынушылар көбірек саяхаттайды, осылайша отынға деген сұраныс артады. Бұл сұраныстың өсуі кері эффект деп аталады, және ол бастапқы отын тұтынуының төмендеуін толығымен немесе толық емес жабуы мүмкін. Джевонс парадоксы кері эффект 100%-дан асса, бастапқы тиімділік артықтарын басып кеткенде пайда болады. Толық бәсекелестік нарығында, егер отын бағасы тұрақты болса, бірақ тиімділік екі есеге артса, саяхаттың нақты бағасы екі есеге төмендейді (саяхатқа екі есе көп қаражат жұмсауға болады). Егер жауап ретінде саяхат көлемі екі еседен артық артса (яғни сұраныс бағаға сезімтал болса), отын тұтынуы артады және Джевонс парадоксы орын алады. Егер сұраныс бағаға сезімтал болмаса, саяхат көлемі екі еседен кем артады, ал отын тұтынуы төмендейді. Дегенмен, тауарлар мен қызметтер көбінесе бірнеше түрлі ресурстарды (мысалы, отын, еңбек, жабдықтар) пайдаланады, және бағаға әсер ететін факторлар тек ресурстардың құны ғана емес. Бұл факторлар кері эффектіні азайтуға бейім, Джевонс парадоксының пайда болу ықтималдығын төмендетіп. 1992 жылы экономист Гарри Сандерс энергия тиімділігін арттыру энергия тұтынуды арттырады (азайтудың орнына) деген гипотезаны Хаззум-Брукс постулаты деп атады, және бұл гипотезаның неоклассикалық өсу теориясымен (капитал жинақталуының, технологиялық прогрестің және ұзақ мерзімді экономикалық өсудің негізгі экономикалық теориясы) толығымен қолдалатынын айтты. Сандерс Хаззум-Брукс постулатының неоклассикалық өсу моделінде кең ауқымды болжамдар бойынша пайда болатынын көрсетті. Сандерстің пікірінше, энергия тиімділігін арттыру энергия тұтынуды екі жолмен арттырады. Біріншіден, энергия тиімділігін арттыру энергияны пайдалануды салыстырмалы түрде арзан қылып, оны көбірек пайдалануға ынталандырады (тікелей кері эффект). Екіншіден, энергия тиімділігін арттыру нақты табысты арттырады және экономикалық өсімді күшейтеді, бұл бүкіл экономиканың энергия тұтынуын арттырады. Микроэкономикалық деңгейде (жеке нарықты қарастырғанда), тіпті кері эффектінің болуына қарамастан, энергия тиімділігін арттыру көбінесе энергия тұтынуды азайтады. Яғни, кері эффект әдетте 100%-дан кем болады. Алайда, макроэкономикалық деңгейде тиімді (осылайша салыстырмалы түрде арзан) энергия экономикалық өсімді жылдамдатады, бұл бүкіл экономикада энергия тұтынуды арттырады. Сандерс микроэкономикалық және макроэкономикалық әсерлерді ескере отырып, энергия тиімділігін арттыратын технологиялық прогресс жалпы энергия тұтынуды арттырады деп мәлімдеді. Мысалы, тиімді бу машинасы тауарлар мен адамдарды арзан тасымалдауға мүмкіндік берді, бұл өнеркәсіптік революцияға үлкен үлес қосты. Дегенмен, егер Хаззум-Брукс постулаты дұрыс болса, отын тиімділігін арттыру, өздігінен, табиғи отынның сарқылуын тежемейді. Алайда, басқа экологиялық экономистер Джевонс парадоксы кейбір жағдайларда пайда болғанымен, оның кең таралған қолданылуына нақты дәлелдер шектеулі деп санайды. Джевонс парадоксы кейде энергияны үнемдеудің бекерлік екенін, мысалы, мұнайды тиімді пайдалану сұраныстың артуына алып келеді және мұнайдың шыңына жетуді немесе оның салдарына баяулатуға көмектеспейді деп дәлелдеу үшін қолданылады. Бұл аргумент көбінесе экологиялық саясатты қабылдамау немесе отын тиімділігін арттыруға қарсы қолданылады (мысалы, егер автомобильдер тиімдірек болса, бұл жай ғана көлік жүргізуді көбейтуге әкеледі). Бұл аргументке қарсы бірнеше пікірлер айтылды. Біріншіден, дамыған елдердегі мұнай сияқты қалыптасқан нарықта тікелей кері эффект әдетте шағын болады, сондықтан отын тиімділігін арттыру көбінесе ресурстарды пайдалануды азайтады, басқа жағдайлар өзгермейді. Екіншіден, егер тиімділіктің артуы тұтас пайдаланылатын отын мөлшерін азайта алмаса да, тиімділіктің артуымен байланысты басқа да пайдалар бар. Мысалы, отын тиімділігін арттыру шикі мұнайдың азаюымен байланысты бағаның өсуін, тапшылығын және әлемдік экономикадағы бұзылыстарды жеңілдетуге көмектеседі. Үшіншіден, экологиялық экономистер отын тиімділігін арттыру және отынды пайдалану құнын тұрақты немесе жоғары ұстауға бағытталған шаралар (мысалы, отын салығы) отын тұтынуды азайтатынын көрсетті.

Ауыл шаруашылығы

Белгілі бір аумақта егін түлімін, мысалы, бидайды арттыру, сол жалпы түлімді алу үшін қажетті жер мөлшерін азайтады. Дегенмен, тиімділіктің жоғарылауы бидай өсіруді пайдалырақ ете алады және фермерлерді жерді бидай егісіне аударуға ынталандырып, нәтижесінде жер пайдалану көлемін арттыруы мүмкін.