Кіріспе

Дискурстық психология (ДП) – сөйлеу, мәтін және бейнелердегі психологиялық тақырыптарға назар аударатын дискурс талдауының бір түрі. Басты психологияның дискурсты адамдардың ойларын, ниеттерін, ынталарын және т.б. білдірудің "көрінісі" ретінде қарастыруына қарсы, ДП негізін қалаушылар оны "құрылыс алаңы" ретінде бейнелеуді ұсынды, онда барлық осы алдын ала және тәуелсіз ойлау және т.б. туралы түсініктер лингвистикалық материалдардан құрастырылады, тақырыпталады және түрлі, тікелей емес жолдармен басқарылады. Мұнда психологиялық зерттеу ақыл-ойының ішкі өміріне емес, адамдардың жазбаша және ауызша тәжірибелеріне деген міндеттемелерді білдіреді, олардың ішінде адамдар "ақыл-ойының ішкі өмірі" сияқты ұғымдарды ашық немесе жасырын түрде қолданады. Сондықтан дискурсивті психология психологиялық құбылыстарды өзара әрекеттесуде құрылатын, зерделеніп, түсінілетін нәрселер ретінде қарастырады. Мысалы, бағалау белгілі бір фразалар мен идиомаларды қолдану арқылы жасалуы мүмкін, оған алушы жауап береді (мысалы, мақтау ретінде) және оны нақты ұстанымның білдірілуі ретінде қарастырады. Дискурсивті психологияда психологиялық мәселелердің өзара әрекеттесуге қалайда "сиып" шығуына назар аударылмайды; керісінше, өзара әрекеттесу – психологиялық мәселелердің өміршең болатын негізгі орны. Ол философиялық тұрғыдан дәстүрлі когнитивистік тілге қатысты көзқарасқа қарсы. Психологияда тақырыптардың қалай тұжырымдалғанын және қарастырылғанын сынау үшін табиғи түрде пайда болатын әңгімелерді зерттеу қолданылады.

Тарих

Қазіргі кезде "дискурсивті психология" деп аталатын саланың бастауларын 1980 жылдардың соңына дейін, Лофбороу университетінің жаңа құрылған Дискурс және Риторика тобының (DARG) құрамында өткен бірлескен зерттеулер мен талдау сессияларына дейін табуға болады. Маңызды кезең – 1987 жылы Джонатан Поттер мен Маргарет Ветрельдің "Дискурс және әлеуметтік психология: Көзқарастар мен мінез-құлықтан асып түсу" атты классикалық еңбегінің жарық көргені. Чарльз Антаки Times Higher Education Supplement басылымында осы кітаптың әсерін былай сипаттады:

Поттер мен Ветрель бізге әлеуметтік психологияда жұмыс істеудің жаңаша жолын ұсынды. Кітаптың түсініктілігі дәстүрлі әлеуметтік психологиямен келіспейтін, бірақ ұсынылған басқа баламаларға қызығушылық танытпайтын (немесе олардан қыңырсыған) көптеген адамдарға ықпал етуге қабілетті екенін көрсетеді. Ол әлеуметтік психологияны зертхананың тоқырауынан және дәстүрлі ментализмінен құтқаруы мүмкін. Бұл саланың өзі 1990 жылдардың басында Дерек Эдвардс пен Лофбороу университетінің Поттері тарапынан ДП деп аталды. Кейіннен оны Чарльз Антаки, Малкольм Эшмор, Фредерик Аттенборо, Бетан Бенвелл, Стив Браун, Карли Батлер, Дерек Эдвардс, Алекса Хепберн, Эрик Лориер, Хедвиг те Молдер, Сью Спир, Лиз Стоко, Кристиан Тилеага, Салли Виггинс және Сью Уилкинсон сияқты көптеген ғалымдар дамытып, кеңейтті (бірақ тек олармен шектелмейді). Дискурсивті психология Гилберт Райл мен кейінгі Людвиг Витгенштейннің ой-сана философиясына, Майкл Биллингтің риторикалық тәсіліне, Гарольд Гарфинкельдің этнометодологиясына, Харви Сакстың әңгімелесу талдауына және Майк Малкай, Стив Вулгар және Бруно Латур сияқты ғалымдардың ғылыми білімнің әлеуметтануына сүйенеді. "Дискурсивті психология" термині осы талдау түрінде тек әдістемелік өзгеріс ғана емес, сонымен қатар, біршама радикалды теориялық қайта қарастыру жүріп жатқанын көрсету үшін жасалды.

Зерттеу

Дискурсивті психология табиғи және эксперименттік жолмен құрылған адамдардың өзара әрекеттесуін зерттейді, бұл жад, жеке тұлға және көзқарас сияқты әлеуметтік және когнитивтік психология тақырыптарын түсінудің жаңа тәсілдерін ұсынады. Дискурсивті психология бағытты психология ұсынатын адам психикасы туралы көзқарасқа қарамастан, Эдвардс пен Поттердің жұмысы бастапқыда психологияның дискурсты қалай қарағанына наразылық тудырды. Көптеген психологиялық зерттеулерде адамдардың (қатысушылардың) айтқан сөздері олардың санасына терезе ретінде (мөлдірлігі әртүрлі дәрежеде) қарастырылады. Сөйлеу адамдардың ой-санасының сипаттамасы ретінде қарастырылады (және тәжірибелік психология мен протоколдық талдауда қолданылады). Ал дискурсивті психология сөйлеуді әлеуметтік әрекет ретінде қарастырады; яғни, біз әлеуметтік мағынасы бар әлемде нәрсені жасау үшін және осы процесте не істейтінімізді айтамыз. Осылайша, қандай сұрақтар қоюдың мағынасы да өзгереді.

ДП-әрекет: мысал

ДП-ні Эдвардстың скрипттерді формулировкалау туралы зерттеуінен мысалмен түсіндіруге болады. Дәстүрлі әлеуметтік психология скрипттерді іс-әрекетті басқаратын, санада кодталған үлгілер ретінде қарастырады. Дискурсивті психология стандартталған қалыпты іс-әрекетті көрсету үшін сипаттаманың қалай құрылатындығының негізгі мәселесіне назар аударады. Жұбайларға кеңес беру сеансынан келесі мысалды қарастырайық (мұндағы транскрипция белгілерін Гейл Джефферсон жасаған). Кеңесші: "Осы жерге көшуге дейін некең қалай болды?" - деп сұрайды. Шамамен жарты секундтық үнсіздіктен кейін, бірлесіп кеңес алатын Конни: "Мен үшін, бастапқыда да, қазірге дейін, некем берік болды. Берік - біз де басқалар сияқты дауласатынбыз, бірақ мен үшін ешқандай үлкен мәселе болған жоқ". Дискурсивті психологтарды қызықтыратын нәрсе - Коннидің өзінің және серігінің дауларын, баршаның дерлік кездесетін қалыпты даулар ретінде бейнелеуі. Дау-дамай некедегі проблема ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ Конни оларды "берік" некеге тән ерекшелік ретінде "скрипт арқылы" формулировкалайды. Осы сияқты өзара әрекеттесулерде іс-әрекет пен өзара қарым-қатынас реттелгендей болып өтеді. Дискурсивті психология тиісті іс-әрекеттерге қызмет ету үшін әлемді құруға арналған жергілікті деңгейде ұйымдастырылған тәжірибелерге назар аударады (осы жағдайда кеңес беруде кім кінәлі және кім өзгертуі керек деген мәселені шешу). Дискурсивті психологиялық тұрғысынан қарағанда, скрипттер жауапкершіліктің практикалық және моральдық әлемінің ажырамас бөлігі болып табылады.

ПТ қолдану: ауызша және мәтіндік тәсілдер

Соңғы жылдары дискурсивті психологияның бір саласы назарын сөйлесу қарым-қатынасына шоғырландырды. Осының нәтижесінде, ол әңгімелесуді талдау принциптері мен тәжірибесіне көп жүйкеленді (бірақ сонымен бірге оның дамуына да үлес қосты). Зерттеу жұмысында нақты өмірлік жағдайлардан алынған материалдар пайдаланылды, мысалы, қарым-қатынас кеңестері, балаларды қорғау желілері, көршілік даулар және отбасылық кештемелер. Онда мынадай сұрақтар қойылды: қарым-қатынас кеңесіне келген тарап проблеманы екінші тарап шешуі керек нәрсе ретінде қалай құрастырады? Балаларды қорғау желісінде жұмыс істейтін қызметкер жылап тұрған адамды тыныштандыру және әлеуметтік қызметкерлердің балаға көмек көрсетуі үшін жеткілікті дәлелдер жинау сияқты қарама-қайшы тапсырмаларды қалай шешеді? Әке немесе ана баласына тамақ жеуді сұрауы, бұйрықтан және қорқытудан қандай жағынан өзгеше? Соңғы DP-ға бағытталған зерттеулер өзара әрекеттесудегі сөйлеуді негізгі дерек ретінде қарастырса да, мәтіндерді агенттік, ниет, күмән, кінә, сенім, көзқарас сияқты мәселелерді белсенді түрде әдеби/баяндамалық тұрғыдан басқару орындары ретінде қарастыратын DP-ға қатысты зерттеулердің тағы бір саласын табу қиын емес. Осы мәтілдік тәсілдің негізін қалаған зерттеулердің бірі – Дерек Эдвардс пен Кэти Макмилланның «Кім ханшайымды өлтірді? Британ баспасөзіндегі сипаттама және кінәлау». Онда ұсынылған және дәлелденген «жалпы қолданылатын дискурстық талдау тәсілі» медиа мәтіндерін зерттеуде өте пайдалы болып шықты. Дәстүрлі DP зерттеулері әртүрлі сөйлеу деректерінде біздің бай және кең таралған психологиялық лексикамыздың қолданылуын зерттейді, ал мәтілдік DP-ның жаңа түрі авторлардың осы лексиканы өзін (немесе басқаларын) жеке тұлғалар және/немесе үлкен ұжымдардың мүшелері ретінде (қалыпты/қалыпты емес), (саналы/санасыз), (ақылды/ақылсыз) көрсету үшін қалай қолданатынын көрсетеді. Бұл тәсіл әлеуметтік желілерді, SMS-хабарларды, фотохабарламалар қолданбаларын, блогтар/видеоблогтарды, YouTube, интерактивті веб-сайттарды (мысалы, Facebook) пайдаланудың өсуімен қатар ерекше өнімді болып табылады: бұрын көптеген адамдар үшін психологиялық терминдерді ашық түрде қолдануға, жауапкершілікпен өзара әрекеттесуге және риторикалық мақсатта шақыруға мүмкіндіктер болған емес.