Кіріспе

Епиузия (ἐπιούσιον) – грек тіліндегі койне атауы. "Тὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον" ("Бізге бүгін біздің епиузия нанымызды бер") деген Дұғада қолданылатын грек сөзі. Бұл сөз басқа еш жерде қолданылмағандықтан, оның мағынасы нақты емес. Дәстүрлі түрде "күнделікті" деп аударылғанмен, қазіргі ғалымдардың көпшілігі бұл түсіндірмені қабылдамайды. Бұл сөз epiousios түрінде де аталады, ол оның болжамды леммасы. Жаңа өсиетте Матай 6:11 және Лұқа 11:3 тарауларында ғана кездесетін грек тіліндегі dis legomenon (нақты мәтінде екі рет кездесетін сөз) болғандықтан, оның түсіндірілуі морфологиялық талдау мен контекстке байланысты. Дәстүрлі және ең көп таралған ағылшын тіліндегі аударма – "күнделікті", бірақ көптеген ғалымдар оны қазір қабылдамайды, себебі Жаңа өсиетте "күнделікті" деп аударылған басқа барлық үзінділерде hemera (ἡμέρᾱ, 'күн') сөзі кездеседі. Басқа теориялар бойынша, "оусия" сөзінің этимологиясынан (яғни "зат" мағынасынан) өзге, ол "болу" деген мағынаны білдіретін einai (εἶναι) немесе "келу" және "кету" мағыналарын беретін ienai (ἰέναι) етістіктерінен туындауы мүмкін.

Көрінісі және бірегейлігі

Бұл сөз Жаңа Келісімнің белгілі бір үзінділеріне ең ерте куәлік ететін Ханна папирусы 1 (𝔓75) көшірмесінде кездеседі. "Пәктік дұғасында" epiousion жалғыз сын есім. Ол еркек, айыптау, жекеше түрде келіп, біліктілігі бар зат есім – ἄρτον, артон ("нан") – мен жынысы, саны және жағдайы бойынша үйлеседі. Тікелей транскрипцияда:

20 ғасырда тағы бір күмәнді мысал пайда болғандай болды. 5-ші ғасырдың бізге жеткен египеттік папирусында, онда сауда тізімі бар, бірнеше азық-түлік атауларының қасында epiousi деп жазылған сөз кездесті. Бұл оның "бүгін жетерлік", "ертең жетерлік" немесе "қажетті" мағынасында қолданылғанын көрсетеді. Алайда, көп жылдар бойы жоғалған сауда тізімін қамтитын папирус 1998 жылы Йель Бейнеке кітапханасында қайта табылды. Қайта қарау нәтижесінде, онда epiousi емес, elaiou (май) сөзі болғаны анықталды (алғашқы транскриптор А.Х. Сейс нашар транскриптор ретінде танымал болған). Сонымен қатар, құжаттың 5-ші ғасырда емес, бірінші немесе екінші ғасырдың бізге жеткен кезеңіне жататыны қайта бағаланды. Сондықтан epiousion сөзі Матай, Лұқа және Дидахеден басқа ежелгі грек әдебиетінде ешқайда қолданылмаған сияқты. Елшілердің істері 7:26 және басқа жерлерде "ертеңгі күнін" білдіретін epiousei сөзімен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, бұл абсолютті ереже емес: Жан Карминяк оны бұзатын 26 күрделі сөзді жинады. Сондай-ақ, сөзді екі әртүрлі етістіктің әйелдік қатысы ретінде талдауға болады. Қорытындылай айтқанда, қазіргі және ежелгі ғалымдар epiousion үшін бірнеше түрлі аударма ұсынды. Тіпті Киелі кітапты латын тіліне аударған ең маңызды тұлға – Иероним де осы сөзді бір контексте екі түрлі жолмен аударған. Бүгінгі күні оның нақты мағынасы туралы бірлік жоқ. Келесі бөлімде баламалы аудармалар қарастырылады:

Күнделікті

Daily ұзақ жылдар бойы epiousion сөзінің ағылшын тіліндегі ең көп тараған аудармасы болды. Бұл термин Тиндал Киелі кітабында, Король Джеймс нұсқасында және ең танымал заманауи ағылшын нұсқаларында қолданылды. Бұл epi сөзінің "үшін" және ousia сөзінің "болу" мағынасындағы талдауына негізделген; сөз "күн үшін [күн] үшін" дегенді білдіреді, онда күн түсініксіз қалды. Кейбір аудармашылар daily сөзіне ұқсас, бірақ сәл өзгеше нұсқаларды ең дұрыс деп ұсынды. Ағылшын мектеп мұғалімі Ричард Фрэнсис Уэймут оны Уэймут Жаңа өсиетінен "күндегі нан" деп аударды. Эджгар Дж. Гудспид "Америкалық аудармада" "күндік нан" дегенді қолданды. Тағы бір мүмкіндік – epiousion сөзін Шығу кітабы 16:4-те Құдайдың күн сайын маннаның бір күндік порциясын беру туралы уәдесіне сілтеу ретінде қарастыру. Бұл аят "күнге жеткілікті нан" деген еврей тіліндегі сөзді грек тіліне аударуға талпыныс болуы мүмкін. Епиусей (ἐπιούσῃ) сөзі Елшілердің істері 7:26, 16:11, 20:15, 21:18 және 23:11-де кездеседі. Бұл сөз әдетте "келесі күні немесе түні" мағынасында қолданылады. Бүгінде көптеген ғалымдар epiousion сөзін "күнделікті" деп аударуды қабылдамайды. Daily сөзінің epiousion сөзінің кез келген ұсынылған этимологиясымен байланысы нашар. Сонымен қатар, Жаңа өсиеттің ағылшын тіліндегі барлық басқа "күнделікті" жағдайлары hemera (ἡμέρα, "күн") деп аударылады, ол осы контексте қолданылмайды. Хемераға негізделген және "күнделікті" деген мағынаны білдіретін бірнеше грек сөздері бар, сондықтан epiousion сияқты ерекше сөзді қолданудың себебі жоқ.

Евхаристиялық метафора

Бұл аударма көбінесе Евхаристиямен байланыстырылады. Өмірді қамтамасыз етуге қажетті нан – Соңғы кешкі ас дастарқанындағы қасиетті нан. Жаңа сөзді қажет еткен Евангелия авторлары, американдық католик дін қызметкері және Ватикан II-ден кейінгі дәуірдегі Киелі кітапты зерттеуші ғалым Евгений ЛаВердиерге, олар жаңа нәрсені сипаттап жатқандарын көрсетеді. Соңғы кешкі ас кезінде қасиетті нанды жеу осы жаңа ұғым үшін жаңа сөзді қажет етті. «Суперсубстанциалдық» – Матайдан алынған «эпиоусион» сөзінің көп ғасырлар бойы басым латынша аудармасы болды және шіркеу ритуалдарына әсер етті. Киприан сияқты теологтардың қасиетті нанды күнделікті жеу қажеттігі туралы пікірлерін негіздеді. Жан Карминяк және Николас Айо. Протестанттық Жаңа өсиет зерттеушісі Крейг Бломберг те бұл «ұғымдар Иса алғашқы дұғасын оқыған кезде әлі енгізілмеген, демек оның бастапқы мағынасының бөлігі болмауы мүмкін» дегенге келіседі.

Тіршілік үшін қажетті

Тағы бір түсінік – эпиозияны грек сөзі оусиямен байланыстыру, ол «болу» етістігінің де, зат есім «заттың» да мағынасын береді. Ориген бұл ерекше сөз туралы түсініктеме берген алғашқы автор болды. Грек тілінде сөйлейтін және Інжілдер жазылғаннан кейін бір жарым ғасыр өткен ол, бұл сөзді танымай, оны жаңадан жасалған сөз деп ойлады. Ориген «өмір сүруге қажетті нан» дегенді ең мүмкін мағына деп санады, оны оусияның «болу» деген аудармасымен байланыстырды. Философ Жак Маритеннің әйелі, философ Райса Маритен, 1940 жылдардағы дәуірінде осы аударма қазіргі ғалымдар тарапынан ең қабылданатынын жазды. Оның жеке қорытындысы Мопсуэстиялық Теодормен келісетінін көрсетті, яғни «бізге қажетті нан». Бұл үш мүмкін этимологиялық мағынаны қамтуға жеткілікті беймәлім болып көрінді: (1) сөзбе-сөз – «ертеңгі немесе бүгінгі нан», (2) салыстырмалы – «өмір сүру үшін бізге қажет нан» және (3) рухани/мистикалық – «біздің затымыздан артық» (яғни, жоғарырақ) нан. Жозеф Фицмайер осы жолдарды «Бізге күнделікті күнкөрісімізді бер» деп аударды. Ол оны Нақыл сөздер 30:8-дің арамей тіліндегі таргум аудармаларымен байланыстырады. «Күнделікті» сияқты, бұл аударманың да мәселесі бар, себебі оның орнына қолданылуы мүмкін белгілі грек сөздері бар еді.

Болашақ үшін

"Болашаққа" деген аударманы бүгінгі ғалымдардың көпшілігі қолдайды. Бұл аударманы алғашқы қолдаушылардың ішінде Александриялық Кирилл және Лаодикиялық Петір бар, олар epiousion сөзін "ертеңгі" мағынасындағы epienai етістігімен байланыстырған. Яһуди теологы Герберт Бассердің сөзіне қарағанда, Иероним де бұл аударманы қарастырған (бірақ кейін қабылдамаған), және Матайға түсіндірме жазғанда, Еврейлердің Ізгі хабарында осы аятта ма[х]ар ("ертеңге") деген сөз қолданылғанын атап өткен. Реймонд Э. Браун бұл ертедегі бохаир және сахид көздерінде де көрсетілгенін айтады. Басқалары ертеңгі күнді соңғы заманға, ал нанды мессиандық тойға байланысты деп есептейді. Реймонд Браун Иеміздің дұғасының басқа барлық сөздері эсхатологиялық сипатта екенін, сондықтан осы сөздің күнделікті нан туралы айтуы сәйкес келмейді деп санайды. Католик теологы Брант Питр "болашаққа" деген түсіндірмені көптеген ғалымдар ұстанатынын мойындайды, бірақ оның ежелгі христиан түсіндірушілерінің арасында қолдауы жеткіліксіз екеніне сын қояды.