Кіріспе

Британдық романшы Ричард Мейсон (16 мамыр 1919 – 13 қазан 1997), сонымен қатар Ричард Лэйкин атты псевдониммен де жарияланған, ең белгілі туындысы – 1957 жылы жарық көрген «Сюзи Вонгтың әлемі» романы. Оның романдары көбінесе британдықтардың экзотикалық шетелдерде, әсіресе Азиядағы өмірі мен тәжірибелеріне арналған.

Жеке өмір

Манчестердің жанындағы Хейл қаласында орта таптық отбасында дүниеге келген ол 1928 жылдың қыркүйегінен 1933 жылға дейін жеке интернат-мектепте білім алды. Ол жерде ол романшы В. Х. Ауденнің басшылығымен оқыды және 14 жасында жасөспірімдерге арналған роман жазды (Ауден оны "жақсы емес" деп сынап, қазір жоғалып кеткен). Оның екінші романы "Жел оқи алмайды" (1946) шығармасының бір бөлігі Ауденнің сын-пікіріне түсінік береді: "Мен мектепте оқып жүргенде бір ер адам мен әйел туралы әңгіме жазған едім. Ағылшын тілінің мұғалімі – адам табиғатын жақсы түсінетін ақын еді, және ол соңында қызыл сиямен: "Иә, жаным, бірақ адамдар осылай тез ғашық бола бермейді ғой", – деп жазған. Менің кейіпкерлерім екінші кездесуде бір-біріне махаббатын білдірген еді". Оның кейінгі романдары мектептегі зорлық-зомбылыққа сілтеме жасайды, ал бір ойдан туған кейіпкер анасынан айырылудың ауырлығын айтады, бұл оның интернаттағы өзінің тәжірибесіне ұқсас. (Ол тоғыз жасында бітірген Малверн қаласындағы интернат Хейлден қашықтықта орналасқан еді.) Ол орта білімін Дорсетте, Сент-Мэрис мектебі мен Брайанстон мектебінде (1933–1936) алды және 1933 жылдан 1938 жылға дейін жергілікті баспасөз бен киножурналдарда мақалалар жариялады. Британдық кеңесте жұмыс істегеннен кейін, 1939 жылдан 1944 жылға дейін Корольдік әуе күштеріне қатысты. 14-ші армияға тіркелгенде, ол Үндістанда үш айлық жедел курста жапон тілін үйренді, содан кейін Үндістан мен Бирмадағы тұтқындарды сұрау үшін қолданылды. (Бұл курсты өмір бойы дос болған Уэльс фотографы Ислей Лайонспен бірге өтті.) "Жел оқи алмайды" романында Майкл Куинн кейіпкері Мумбайдағы порты көрінетін пәтерлерде осы оқудан өтеді, сол жерде 14-ші армия да орналасқан еді. RAF-қа қатысты тәжірибелері оның алғашқы, псевдониммен жазылған "The Body Fell on Berlin" (1943) романында Ричард Лейкин ретінде көрініс тапты ("Сюзи Вонг әлемі" романының неміс басылымында Лейкин орта аты ретінде пайда болады). Соғыстан кейін, 1948 жылы, ол жазушы және жеке көмекші Фелисити Энн Каммингке қашып кетіп, үйленді, ол бұрын Генри Лэндалл Лайон Янгқа үйленген еді. Камминг авангардты әдеби ортада белгілі болған, еркін мінезді әйел ретінде танымал еді. Екеуі Еуропаның көптеген елдерін аралап, Африкада екінші қол машинамен 8000 миль саяхаттады. 1958 жылы олар ажырасып, кейін ресми түрде ажырасты. 1960 жылдары ол Римдегі пәтерді қалпына келтірді, содан кейін екінші әйелі Сарет Рудлимен Уэльстегі шаруа қожалығында қой өсірді. Рудли – "Альфред Хитчкок ұсынады" телесериалының бірнеше сценарийлерін жазған тележұмысшы. Ол бұрынғы әйелдерімен де жақын қарым-қатынаста болды. 1970 жылдардың басында Мейсон Римге оралды, онда ол 1972 жылы үшінші әйелі Марго ("Мэгги") Вольфпен танысты, олармен Тео және Джессика есімді ұл мен қыз дүниеге келді. Бұл жұп қонақтарды қабылдауды ұнатты, ал Мейсон үйдің шатырындағы шеберхана мен бақта мүсін жасаумен айналысты. "Сюзиден кейін ешқандай идея келмеді. Кітап бізге мұра сияқты пайдалы болды. Біз бай емеспіз, бірақ жайлы өмір сүреміз", – деді Мейсон 1988 жылғы өте сирек берген сұхбатында. Ұзақ жылдар бойы темекі шеккен ол Италияның Рим қаласында жұтқыншақ және өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды. Ол Римдегі протестант зиратында жерленген (Перси Шеллидің қабіріне жақын), оның ескерткішінде: "Бұл гүлдерді жұлып алуға тырыспаңыз – жел оқи алмайды" деген сөздер жазылған. (Бұл өлең Басил Чемберленнің "Коллоквиалдық жапон тілінің нұсқаулығы" кітабында келтірілген және "Жел оқи алмайды" романына алғысөз ретінде де қолданылған.)

Мансап

Мейсонның "Берлиндегі дене" атты тұңғыш романы соғыс жылдарындағы құпия қылмысқа толы оқиға болды. Бұрын Шотландия Ярда қызмет еткен барлау офицері Джаспер Дойл Англияның Фенмаллхэм әуежайына жіберіледі, онда RAF бомбалаушылары оккупацияланған Еуропа мен Германияға миссияларға аттанады. Берлинге жасалған бомбалау шабуылы кезінде түсірілген фотосуреттерді қарап тұрғанда, ол күдікті түрде денеге ұқсайтын нәрсені байқайды, ол өте ұқыпты түрде жасырылған сияқты көрінеді. Романның оқиғасы және кейіпкерлері өте нақты бейнеленген. Оның екінші романы "Жел оқи алмайды" 1944 жылдың ақпан және мамыр айлары аралығында Үндістанда жазылды, кейде күндізгі жұмыстан кейін температура 100 градустан асып кететін. Роман жапон тілін үйренудегі соғыс жылдарындағы тәжірибесіне негізделген және 1948 жылы Джон Льюэллин Рис жүлдесін жеңіп алды. ("Питер" кейіпкері оның досы Лайонсқа ұқсас, ал Майкл Куинн кейіпкері – оның өзі). Мейсон Дирк Богардтың қатысуымен 1958 жылғы фильмнің сценарийін де өте жақсы жазды. "Сюзи Вонг әлемі" романында кейін дамытылған мәдени шекараларды басып өтетін махаббат тақырыбы осы жерде алғаш рет көрінеді. Фильм түсірілген Делидегі Қызыл форт, романның Мумбайдағы түсірілімінен өзгеше, бірақ көрнекі қызығушылық тудырады және қала мен үнді өмірінің бай суреті арқылы романды толықтырады. Роман мен фильм жеткілікті деңгейде сәтті болғандықтан, Мейсон өзін жазу және саяхаттауға, соның ішінде Кариб теңізі мен Полинезияға сапарлар жасауға толықтай арнады. "Жел оқи алмайды" романынан кейін тағы бір құпия роман "Ангел сақшы болсын" (1947, Ричард Лейкин ретінде де жазылған) жарық көрді. Мейсонның ең тартымды романдарының бірі, ол жаңа құрылған күйеу жұбайы детективтер тобының жоғалған адамның тағдырын анықтауға тырысатын қызықты оқиғаларын баяндайды. Мейсонның келесі романы "Көлбеу мен шың", Ямайкада орын алады, 1958 жылы "Шығушы жаз" (басқаша атауы "Жамайкадағы дауыл") деп бейімделді. Осы кезеңде Мейсон фильмдер түсіріп, бірнеше сценарий жазды. В. П. Липскомбпен бірге ол Невил Шуттің "Алиса сияқты қала" романының 1956 жылғы фильм нұсқасының сценарийін жазды. Келесі кітабына шабыт іздеу үшін ол Гонконгта таба алатынына сенді. "Мен кітап жазу үшін біраз білім жинауым керек деп ойладым, және менің ішкі дауысым Гонконг – материалды бірден таба алатын орын деді, сондықтан мен билет сатып алдым", - деді ол сұхбат берушіге. Мейсонның Гонконгтағы байқауларынан алған әсері оған ең танымал кітабын – "Сюзи Вонг әлемі" (1957) романын жазуға түрткі болды, ол суретшінің Гонконгтық әйелмен туған сезімі туралы әңгімелейді. Роман тез арада жақсы пікірлерге ие болды және бестселлерге айналды. Мысалы, The Times Literary Supplement оны "өте оқымды" деп атап, "әдемі шеберлікпен және ақылмен жазылған" деді. Сонымен қатар, ол ағылшын тіліне "Suzie Wong" (тартымды шығыс азиялық әйел) деген біршама даулы сөз тіркесін енгізді. Роман 1958 жылы Уильям Шатнер мен Франс Нюеннің қатысуымен Бродвей пьесасына, сондай-ақ 1960 жылы Уильям Холден мен Нэнси Кванның қатысуымен "Сюзи Вонг әлемі" атты фильмге бейімделді. Бұл Кванның кинодағы тұңғыш рөлі болды. Мейсон романның алғашқы нұсқасын Гонконгта 1956 жылы үш айдың ішінде жазды, бірақ Англияға оралғаннан кейін ол материалға тым жақын болғандықтан оны дұрыс бағалай алмайтынын сезіп, қолжазбаны шкафқа салып қойды. Осы нұсқаны артына тастап, ол романды бір жыл ішінде қайта жазды. Романның негізгі оқиғасы Нам Кок атты қонақ үйдің борделінде өтеді, ол Мейсонның досының ұсынысы бойынша тұрған Лүк Квок қонақ үйіне негізделген. (Қонақ үйдің орнында қазірде ешқандай ұқсастығы жоқ, заманауи бетон және шыныдан жасалған құрылыс тұр). Романның үлкен табысы Мейсонның барлық романдарында көрінетін терең психологиялық түсінікке, шеберлікке және әсерлі сипаттамаға, сондай-ақ құрметті британдық суретші мен Гонконгтық әйел арасындағы қарым-қатынастағы қиындықтарды зерттейтін махаббат оқиғасының ашылуына байланысты. (Роман оқиғаларының алдындағы кезеңде Қытай қақтығыстарға толы азаматтық соғысқа және жапондықтардың басып кіруіне ұшырады). Психологиялық қысым, негізінен консервативті Сюзиге әсер етеді, және оның сүйіктісі Роберт Ломакс үшін әлеуметтік салдарлар ерекше жақсы көрсетілген. Алайда Мейсон романның толық әлеуетін ашпағанын және Гонконгтағы өмірді толығырақ зерттеген болса, одан да күшті шығар еді деп ойлады. Фильм романнан бірнеше жағынан ерекшеленеді (мысалы, Ломакс американдыққа айналды, маңызды кейіпкерлердің бірі мүлдем алынып тасталды, ал Сюзидің заң жүйесімен және денсаулығымен күресі орын алмайды). Дегенмен, түсірілім орнында түсірілген фильм көрнекі қызығушылық тудырады және өзінің жеке драмалық құндылығына ие. Мейсон өзі фильмді жақсы бағалады, бірақ Холденнің ойыншылық шеберлігіне риза болмады, оның ойынша ол Ломаксқа емес, "американдық банкирге" ұқсады. Мейсонның 1962 жылғы "Қызғылт ағаш" атты тыңшылық романы Үндістан мен Непалда орын алды. 1961 жылы Саретттің көмегімен, Эльбадағы шығармашылық оқшаулықта жазылған, ол оның соңғы романы болды. Осы сәттен бастап ол өзінің жарияланымдары мен фильмдерінен түскен гонорарға сүйеніп өмір сүрді және Римдегі суретші Роберт Куктан мүсін жасауды үйренді.