Кіріспе
Моабтықтардың құдайы, Киелі кітапта еске алынған Кемош (моаб тілі: 𐤊𐤌𐤔 Kamōš; Kəmōš) – темір дәуірінде болған ежелгі семит құдайы. Кемош – Моаб мемлекетінің басты құдайы және моабтықтардың, сол себепті олар "Кемош халқы" деп аталған, қамқоршысы. Кемош туралы мәліметтер негізінен моабтық жазбаларында және еврей Киелі кітабында кездеседі.
Chemosh (Moabite: 𐤊𐤌𐤔 Kamōš; Kəmōš) is an ancient Semitic deity whose existence is recorded during the Iron Age. Chemosh was the supreme deity of the Canaanite state of Moab and the patron god of its population, the Moabites, who in consequence were called the "People of Chemosh". Chemosh is primarily attested from Moabite inscriptions and the Hebrew Bible.
Атауы
Кемош есімі моаб тілінде 𐤊𐤌𐤔 деп куәландырылған, ол былай деп айтылды. Кемош есімінің шығу тегі әлі белгісіз, және ол Еблалық құдайдың атымен, немесе Угариттік құдай есімімен, немесе Месопотамия құдайының «бұқа» деген мағынаны білдіретін эпитетімен байланысты ма, әлі анық емес. Бір гипотеза бойынша, есімдер және , және және бірдей болған, есімнің алғашқы екі түрі B түбірінен жасалған есімдік қатысушы болуы мүмкін, ал соңғы екі түрі D түбірінен жасалған сөздік қатысушы болуы мүмкін, екеуі де «жеңімпаз» және «бағындырушы» дегенді білдіреді, сондықтан олар аккад тіліндегі / және / терминдерімен байланысты, «жоғары тұрғанға немесе құдайға бағыну» және «иілу» мағыналарын береді, сондай-ақ Оңтүстік Арабиядағы ежелгі термин 𐩠𐩫𐩣𐩪, «ұшыру» дегенді білдіреді. Кемош Еврей Библиясында כְּמוֹשׁ (дауысталған: ) деген атпен айтылады. Еврей түрі кейіннен Библия аудармаларында /k//iː//m//ɒ//ʃ/ деп латыншаға аударылды, ал құдай есімінің моабтық айтылуын көрсететін нақты айтылуы Септуагинтада Χαμως және Вульгатада Chamos деп дәлірек жазылған.
The name of Chemosh is of yet uncertain origin, and it is unclear whether it was related to the name of the Eblaite deity , or the Ugaritic divine name , or an epithet of the Mesopotamian god which might have meant "bull",
According to one hypothesis which assumes that the names and , and and were the same, the first two variants of the name might have been type substantival participles of B stem and the latter two variants might have been type verbal adjectives of D stem, both meaning "conqueror" and "subduer," thus being related to the Akkadian terms / and / , meaning "to submit to an overlord or to a deity" and "to bend," as well as to the Old South Arabian term 𐩠𐩫𐩣𐩪 , meaning "to crush." Chemosh is mentioned in the Hebrew Bible under the name כְּמוֹשׁ (, vocalized as: ). The Hebrew form was itself later Romanised as (vocalized as: '/k//iː//m//ɒ//ʃ/) in translations of the Bible, while the accurate pronunciation of the name of the god, reflecting the Moabite pronunciation , is more accurately recorded in the Septuagint as Χαμως and the Vulgate as Chamos.
Шығу тегі
Моабтық құдай Кемоштың шығу тегі белгісіз, бірақ ол, мүмкін, Эбла қаласынан таралған қола дәуірінің құдайымен бірдей болған шығар, оның бар екені шамамен 2000 жыл бұрын расталған, соның салдарынан Кемош ежелгі семит құдайы болуы мүмкін. Еблайлық Камиштің б.з.д. 23 ғасырында және моабтық Кемоштың б.з.д. 9 ғасырында айғақталғандығы арасындағы маңызды үзіліс, б.з.д. 21-ші ғасырдан 15-ші ғасырға дейінгі аморлық есімдерде осы екі құдайдың ешқайсысына сілтеме жоқ екендігі, Камиш пен Кемоштың арасындағы теңестіруді өте күмәнді етеді.
Темір дәуірі
Б.з.б. IX ғасырда Кемош Моаб қанахаттығының басты құдайы болды, оның құлшынысы моабиттіктерге тән еді. Кемошқа табыну тек моабиттіктерге ғана тән болған сияқты, ал оның аты сол кездегі Солтүстік Арабия жазуларында кездеспейді. Осы кезеңнің өзінде Кемош Солтүстік Арабия құдайы ʿAṯtar-дың моабиттік бейімделуімен сәйкестендірілді, ол өзі Венера планетасының семит құдайы ʿAṯtar-дың бір түрі, біріктірілген нысанында. ʿAštar-дың астралдық рөлі Ай құдайы Šaggar-мен бірге Деир Алла жазуында айтылуымен расталады, оның тақырыбы негізінен Күн құдайы Šamāš, осылайша Күн, Ай және Венерадан тұратын үштік құрайды, Оңтүстік Арабиядағыға ұқсас, және Моабта Оңтүстік Арабия діни ықпалын көрсетеді. Б.з.б. 9-ғасырда Моаб қанахаттығы Омри мен Ахав патшаларының билігі кезінде Израиль қанахаттығына бағындырылды. Моаб патшасы Меша (Моша) б.з.б. 9-ғасырда Ахав тұсында моабиттік таққа отырды. Ол өзінің жазуларында (Меша стеласын қоса) израильдіктер Моабты бағындыра алды, себебі Кемош өз халқына, яғни моабиттіктерге ашуланған еді. Меша көп ұзамай израильдіктердің үстемдігіне қарсы көтеріліп, оларға қарсы кеңею саясатын бастады, оны Кемошқа арналған қасиетті соғыс ретінде жүзеге асырды. Меша ғадиттердің Атарот қаласын (ʿAṭārōt) басып алып, Кемошқа және Моаб халқына берген уәдесін орындау үшін қаланың барлық тұрғындарын өлтірді. Атаротты басып алғаннан кейін Меша Небо қаласын жаулап алғанда, қаладағы барлық израильдік тұрғындарын ʿAštar Chemosh-қа құрбан етті, мүмкін ʿAštar дұшпандарға қарсы қарғыс айтуда шақырылған кек алушы құдай болғандықтан, және ол Яхве киелі орнының барлық қошадарын Небодағы Кемош киелі орнына әкеліп, оларды Кемошқа құрбан етті. Меша жеңіс стеласында Моаб астанасы Хайбанның бекінісінде Кемошқа арналған биік орын салғанын және ол құдайға израильдіктерге қарсы әскери жорығында жеңіске жеткені үшін алғыс айтқанын жазды.
Кейінгі кезеңдер
Моабтық патшалық құлағаннан кейін де Кемосқа табыну жалғасты, және оның есімі Мысыр мен Вавилонде тұратын моавтық текті адамдардың есімдерінде құдай атының бөлігі ретінде қолданылды. Ал-Карактан табылған арамей жазбасында б.з.д. III ғасырында Кемос есімдері кездеседі. Моабтағы эллинистік және римдік үстемдік кезеңдерінде Кемос грек соғыс құдайы Ареспен теңестірілді, сол себепті грек-римдік деректерде Раббат-Моав қаласы Ареополис, Арсополис және Арсаполис деп аталды, бәрі де "Арес қаласы" деген мағынаны білдіреді.
Киелі кітап
Кемош еврей Киелі кітабында еске алынады, онда ол бір кезде амондықтардың құдайы деп жаңылыс айтылады, бірақ кейіннен ол дұрыс аталады לִכְמוֹשׁ֙ אֱלֹהֵ֣י מוֹאָ֔ב (,), ал кейіннен שִׁקֻּ֣ץ מוֹאָ֔ב (,) деп аталады. Киелі кітапта айтылғандай, Израиль патшасы Сүлеймен шетелдік әйелдері үшін Астарта, Кемош және Милкомға табынуды Шығыс Иерусалимге әкелді, ал кейін Яһуда патшасы Жосия өз патшалығының дінін реформалау кезінде осы құдайлардың қасиетті орындарын жойды. Киелі кітаптың Патшалар кітабында Моаб патшасы Меша (моаб тілінде) соғыста қиын жағдайға түскенде өз ұлын қала қабырғасында Кемошқа құрбандыққа шалғандығы айтылады, содан кейін Кемош Мешаға Израиль мемлекетін бірден жоюға көмектескені үшін сыйақы берді. Меша өз ұлын Кемошқа құрбандыққа шалғаны туралы мәлімдеме әлі күнге дейін расталмаған және моаб жазуларында да кездеспейді. Б.з.б. VI ғасырындағы пайғамбар Еремия Кемош, оның діни қызметкерлері мен билеушілері де жер аударылатынын жариялады.
Функциялар
Кемош әскери рөл атқарған, сол себепті моавтық патша Меша оны "Моав жауларын бағындырушы" деп атап, Кемошқа өзінің әскери жеңістерін жатқызды. Кемош 𐤏𐤔𐤕𐤓 деп белгіленген, ал ол – Венера планетасының араб құдайы болғандықтан, Кемош астрологиялық мәні де болған болуы мүмкін. Моавтың қамқоршы құдайы ретінде моавтықтар Кемоштан ашуланса, олардың бағынып кететініне, ал оның қанағаттанғандығы олардың тәуелсіздігі мен соғыстағы жеңісіне кепілдік беретініне сенген. Оның аты Месопотамияның жер асты құдайы Нергалдың атауымен бірдей болуы мүмкін деген болжамға сүйене отырып, моавтық құдай Кемош та хтондық сипатқа ие болған болуы мүмкін.
Ғибадатханалар
Моабтағы Кемостың басты киелі орны, Моабтың маңызды қаласы Кириотта болған болуы мүмкін. Кириот қазіргі уақытта темір дәуірінің I-II кезеңіне жататын Моаб ескерткіштері, оның ішінде қыш сынықтары табылған биік төбеде орналасқан. Моаб патшасы Мешаның жазуында (, ) деген белгінің бар екені айтылған. Меша жеңіс стеласында Моаб астанасы Ḏайбанның қамалында Кемосқа арналған биік орын салғанын, осылайша израильдіктерге қарсы әскери жорықта жеңіс үшін құдайға алғыс айтқанын жазған. Сондықтан, жазуда Кемош (, ) деп аталған. Меша сондай-ақ жерін қайта жаңартқанын мәлімдеді, оның аты "Жоғарғы орындар үйі" деген мағынаны білдіреді және еврей Библиясы сияқты израильдік мәтіндерде Бамот Баал (בָּמֹ֣ות בַּ֔עַל ,) деп аталады, бұл орында жеті құрбандық тастағы бар киелі орын болғанын көрсетеді. Алайда, бұл киелі орнының қалдықтары әлі табылған жоқ және Кемосқа табыну осы жерде болған-болмағаны белгісіз.
Гипостаздар
Кемош семиттердің жоғары құдайы 𐤀𐤋 есімді жеке есімде теңестірілді, ол "Кемош - ʾĒl" дегенді білдіреді.
Аштар - Кемош
Кемош Солтүстік Арабия құдайы ʿAṯtar-дың моавтық бейімделуі болған 𐤏𐤔𐤕𐤓-мен сәйкестендірілді, ол өзі Венера планетасының семит құдайлығының бір түрі, ʿAṯtar, 𐤏𐤔𐤕𐤓𐤊𐤌𐤔 біріктірілген түрінде. ʿAštar-дың астральдық рөлі оның Ай құдайы Šaggar-мен бірге Деир Алла жазуында айтылуымен расталады, оның тақырыбы негізінен Күн құдайы Шамаш, осылайша Оңтүстік Арабияда расталғанға ұқсас Күн, Ай және Венераның үштігін құрайды және Моабта Оңтүстік Арабияның діни ықпалын көрсетеді. XIX ғасырдың аяғындағы ертедегі зерттеулерде Аштар Кемош Кемоштан бөлек, тәуелсіз құдай деп қате қарастырылды және ханаандық 𐤏𐤔𐤕𐤓𐤕 құдайының бір түрі ретінде анықталды, бірақ құдайдың атындағы еркек түрі ʿAštar Кемош еркек құдай екенін көрсетеді.
Иконография
Кемош, Балуа тас тақтасында Моаб патшасына патша таяғын ұстап бергені бейнеленген еркек құдай болған болуы мүмкін. Шиханнан табылған моабтық тас тақтада шендит киіп, найза ұстаған еркек тұлға да Кемош бейнесі болуы мүмкін. Кемош, эллинистік дәуірдегі моабтық монеталарда екі шамның арасында тұрған қарулы тұлға ретінде де бейнеленген болуы мүмкін.
Адам құрбандығы
Моабылықтар Кемоштан жағдайдың қиын тұсында оның қанағаттануын алу үшін адам құрбандығын ұсыну қажет деп есептеді, бұл Моабылық патша Моша жасаған құрбандықтарда көрінеді. Кемошқа жасалатын құрбандықтардың бір түрі – Моабылық патшалардың әскери жағдайда берген уәдесін орындағаны үшін оған алғыс айту болды. Яғни, Моабылықтардың соғыста жеңісі үшін, осы соғыста жеңілген жау халқы Кемош атынан өлтірілді. Бұл туралы 9 ғасырда Мешаның ізраилдіктердің жерін басып алу саясатын бастағаны және Кемошқа берген уәдесін орындау үшін Гадтық Атарот қаласының барлық тұрғындарын өлтіргені куәландырылған. Соғыста жеңілген жау халқы да Кемошқа тікелей құрбандыққа шалынды, мысалы, Атаротты басып алғаннан кейін Меша Небо қаласын басып алғанда, қаладағы барлық ізраилдік халқын Аштар Кемошқа құрбан етті, бұл Аштардың дұшпандарға қарсы лағып айтуларда шақырылған кек алушы құдай рөлімен байланысты болуы мүмкін. Еврей Киелі кітабында Мешаның қала қабырғасында Кемошқа өз ұлын құрбандыққа шалғаны айтылады, содан кейін Кемош Мешаға сыйлық ретінде Израиль патшалығын бірден жоя бастады. Меша өз ұлын Кемошқа құрбандыққа шалғаны туралы мәлімдеме әзірге расталмады және моабылық жазуларда да кездеспейді.
Жануарлар құрбандығы
Небоны бағындырғаннан кейін Мешах, өзінің ізраилдік жауының құдайы Яхвенің қасиетті орнынан барлық қозыларды Небоға әкелді. Оларды Кемош қасиетті орнына жеткізіп, Кемошқа құрбандық етті.
Қасиетті орынның құрылысы
Моаб патшалары Кемосқа оның құрметіне ие болғаннан кейін, оған алғыс айту үшін киелі орындар салды. Бұл туралы Мешаның жеңіс стеласында жазылғандай, ол Моаб астанасы Дайбанның бекінісінде Кемосқа арналған биік жер салып, Израильдіктерге қарсы әскери жорығында жеңіске жеткізгені үшін құдайға алғыс айтты.