Кіріспе

"Шотландияға қатысты немесе Шотландиядан" деген мағынаны білдіретін сын есім – Scotch. Ағылшын тілінде Scotch сөзі "Шотландияға қатысты немесе Шотландиядан" деген мағынаны білдіреді. Көптеген шотландтар бұл терминді ұнатпайды, ал кейбіреулері оны қарапайым емес деп санайды. Қазіргі Шотландияда қолданылатыны – Scottish немесе Scots, ал Scotch сөзі негізінен тағам және сусындар сияқты нақты өнімдерге ғана қолданылады, мысалы, Scotch вискиі, Scotch пирогы және Scotch сорпасы. "To scotch" етістігі сын есіммен байланысты емес. Ортаңғы ағылшын тіліндегі "scocchen" сөзі "ноқтау, кесу немесе тесу" мағынасын білдіретін "escocher" сөзінен шыққан, ал "coche" сөзі "ноқта, ойық" дегенді білдіреді.

Қолданылуы

Скотч – шотланд тілінде қолданылған ағылшын сөзі, шотландтың ерте заманғы ағылшынша (16 ғасыр) қысқартылған түрі. 17 ғасырда Англияда шотланд сөзінің орнына қолданыла бастады. Ағылшын драматургы Уильям Шекспир скотч сөзін джигті сипаттау үшін қолданған, бірақ адамдар туралы айтқанда әрқашан шотланд сөзін пайдаланған. Шотланд тілі (қазіргі шотланд тілінің ерте түрі) 18 ғасырға дейін Шотландияда басым болды, содан кейін ағылшын тіліне бейімделу сәнге айналды және скотч Англия мен Шотландияда қолданыла бастады. Роберт Бернстің 1788 жылғы хатында: «Шотландтық «Auld lang syne» тіркесі қаншалықты көркем емес пе? Менің жанымды жиі толқытқан ескі ән бар. Мен ескі шотланд әндерін өте жақсы көремін» делінген («Auld Lang Syne», robertburns.org). Бернс 1787 жылы өзі туралы: «Шотланд ақыны атағы – менің ең үлкен мақтанышым, оған лайық болу – ең жоғары амбициям» деп жазды. Алайда, 19 ғасырдың басында шотланд немесе шотланд тілі білімді шотландтар арасында жиірек қолданыла бастады, скотч ағылшын тіліне бейімделген сөз деп есептелді. 1908 жылы «The New York Times» газетінде бұл «ұзақ жылдар бойы қалыптасқан артықшылық» деп сипатталған (мақаланы қараңыз). Қазіргі Шотландияда «скотч» сөзі сирек қолданылады, тек кейбір мақалаларда айтылғандай; ол қамқорлық пен жеңіл қорлаушылық коннотацияларын алған («ақшаға қиындықпен қарайтын»). Қазіргі британ тілінде, Англияда да, Шотландияда да, Шотландияға қатысты нәрселерді атау үшін шотланд сөзі қолданылады. Шотланд тілі шотланд тілі мен шотланд заңдары үшін қолданылады, бірақ оны адамдар мен ұйымдар туралы айтқанда, әсіресе газет мақалаларында жиі естисіз. Скотч тек бірнеше нақты жағдайларда қолданылады. «Скотч терьері» бұрын осылай аталатын, бірақ қазір көбінесе шотланд терьері деп аталады. Тек Ольстерде, әсіресе Донегал графтығында (негізінен Шығыс Донегал және Инишовенде) және Тайрон графтығында (әсіресе ауылдық Батыс Тайронда) скотч термині әлі де кеңінен қолданылады. Шотландия 1696 жылы барлық балаларға міндетті білім беруді енгізген әлемдегі алғашқы елдердің бірі болды, ол әр еншіде Kirk басқаруымен жүзеге асырылды. 1872 жылы британ үкіметі мектеп жүйесін орталықтандырып, реттегенде, шотланд мектеп жүйесі бастапқыда Лондонда орналасқан «Скотч білім беру департаментіне» бағынды. 1918 жылы Шотландия ішіндегі наразылықтардың нәтижесінде департамент Эдинбургке көшіріліп, Шотландия білім беру департаменті деп аталды. Бұл қазіргі Шотландияның тілдік қалауларын көрсетеді. 1965 жылы тарихшы А.Ж.П. Тейлор «Англия тарихына кіріспе» алғы сөзінде: «Шотландияның кейбір тұрғындары енді өздерін шотландтар деп атайды және олардың істері шотландтық. Оларға мұндай құқық бар. Ағылшын тілінде екеуін де «скотч» деп атаймыз, біз «les français» деп француздарды, ал «Deutschland» деп Германияны атаймыз. Мен ағылшын болғандықтан, осылай атаймын» деп жазды. «Шотланд» – Шотландияның барлық деңгейдегі қоғамында қазіргі таңдағы артықшылықты қолданыс, бірақ «скотч» сөзі шотланд тілінің әртүрлі түрлерінде шотланд және ағылшын (ойын), скотч скрипкасы (ішімділік), скотч милясы және эль (өлшемдер) сияқты терминдерде қолданыла береді (Александр Уоррак M.A. құрастырған шотланд диалекті сөздігін қараңыз, 1911 ж., «Waverley Books» баспасында қайта басылды, 2000 ж.). «Скотч» сөзінің қолданылуы «ақталып», шибболетке айналғандығын көрсететін басқа да белгілер бар. Бернстің ізінен туған 19 ғасырдың басында жарық көрген сөздіктердің алғашқы нұсқаларында «Төмендіктердің скотч диалектісінің сөздігі» деген атаулар болды, ал қазіргі жер атаулары «шотланд» деп жазылған, мысалы, Скотстарвит және Скотскалдер бұрын «скотч» деп жазылған. Скотч Корнер Англиядағы жер атауы ретінде сақталған. Сэр Уолтер Скотт Эдинбургте адвокаттық тәжірибесін бастаған кезеңін еске түсіріп жатып, заңды төрт рет «шотланд заңы» деп, бір рет «шотланд заңы» деп атады. 1840 жылдары басқа жазушылар «шотланд заңы» деген сөз тіркесін қолданды, ал бұл қолданыс қазір бүкіл әлемде стандартты (бірақ толық емес). 19 ғасырдағы шотланд заң есебінде «скотч» сөзі адамдарға қатысты жиі қолданылған, бірақ ғасырдың басында және одан кейін, ағылшын судьяларынан басқа, ешқандай мысалдар табылған жоқ. 1978 жылы пан-европалық Voyage тобының «Scotch Machine» әні Ұлыбританияда «Scots Machine» деп шығарылды. 1937 жылғы «Шаялы дауыл» фильмінде шотландтықтар мен скотч арасындағы пікір-таластың тақырыбы жиі кездеседі. Бір сахнада Викки (Вивьен Ли) коктейль дайындап жатыр. Ол Фрэнкке (Рекс Харрисон) әкесі, Парламентке «Каледония лигасының» мүшесі ретінде сайланатын Provost Gow (Сесил Паркер) «бірінші скотч парламентінің премьер-министрі болғысы келеді» деп түсіндіреді. «Шотланд, Викки, шотланд!» – әкесі мақтанышпен түзетіп алады. «Жарайды, онда өзіңе шотланд және сода дайында!» – деп ол есіктен шығып кетеді. Тағы бір сахнада Gow-дың «Каледония лигасының» шақырушысы оған: «Мен мұндай нәрсені отыз жылдан бері көмедім!» дейді, содан кейін Provost оны қатты сөккенімен жауап береді. «I Love a Lassie» әніндегі хордың мәтінінде, музыкалық зал әртісі және әншісі сэр Гарри Лаудер «Мен бір қызды жақсы көремін, әдемі жоталы қызды, Мэри, менің скотч көгілдірімді гүлімді» деп айтады. Роберт Луис Стивенсонның 1887 жылғы «Естеліктер мен портреттер» жинағының барлық басылымдарында скотч сөзі әрі аттас, әрі есімдік ретінде қолданылады. Джон Кеннет Гэлбрейттың «The Scotch» кітабының алғашқы басылымы Ұлыбританияда екі түрлі атаумен жарық көрді: «Made to Last» және «The Non-potable Scotch: A Memoir of the Clansmen in Canada». Оны Сэмюэл Х. Брайант суреттеген. Гэлбрейттың Оңтүстік Онтариодағы Элгин округіндегі балалық шағы туралы естеліктері 1963 жылы қосылды. Ол оны өзінің ең жақсы туындысы деп есептеді.