Кайкавский диалект: Южнославянский супердиалект немежду собой

Кіріспе

Оңтүстік славян супердиалектісі немесе тілі

Kajkavian /k//aɪ/'/k//ɑː//v//i//ə//n//, // /'/k//æ//v// / (Kajkavian атауы: kajkavščina; Shtokavian сөйлеуі: kajkavski, атауы: kajkavica немесе kajkavština) – Оңтүстік славян супердиалектісі немесе тілі, негізінен Орталық Хорватия және Горски Котар аймақтарында хорваттар қолданады. Kajkavian – Оңтүстік славян диалектілер континуумінің бір бөлігі, ол Chakavian, Shtokavian және словен тілінің супердиалектілері арасындағы көпірлік тіл болып табылады. Kajkavian тілінің серб-хорват тілінің диалектісі ме, әлде дербес тіл ме деген пікірлер әртүрлі. Ол Chakavian немесе Shtokavian тілдерімен толыққанды түсіністікке ие емес, бірақ словен тіліне көбірек ұқсас. Ол Prekmurje словен тілімен және словеннің Төменгі Штирия аймағындағы Prlekija аймағының диалектілерімен фонетика және лексика жағынан толық өзара түсіністікке және ауысуға ие. "Kajkavian" термині мен диалектінің анықтамасы – қазіргі заманның туындысы. Атауы сұрау есімдігі "kaj" ("не?") сөзінен шыққан. Серб-хорват тілінің басқа супердиалектілері де өз атауларын сұрау есімдігінің өрнегінен алады. Дегенмен, есімдіктер жалпы бағытты ғана көрсетеді және тиісті диалекттерді анықтауға арналған емес. Кейбір Kajkavian диалектілерінде "ča" сұрау есімдігі қолданылады, ол әдетте Chakavian тілінде қолданылады. Керісінше, кейбір Chakavian диалектілері (әсіресе Истриядағы Бузет диалектісі) "kaj" есімдігін қолданады. Бұл диалекттердегі атаулар – тек сол диалекттегі ең көп қолданылатын есімдіктерді көрсетеді. Хорватияның ең солтүстік аймақтарынан тыс, Kajkavian Австрияның Бургенланд аймағында, сондай-ақ Венгрияда Австрия және Хорватия шекарасының бойындағы және Румыниядағы бірнеше анклавтарда қолданылады.

Зерттеу тарихы

Тілдік зерттеулер 19 ғасырда басталды, бірақ зерттеудің өзі көбінесе тілдік емес немесе ескірген қорытындылармен аяқталды. Бұл Еуропа және Оңтүстік славян жерлерінде ұлттық қайта жандану дәуірі болғандықтан, зерттеулер ұлттық наративтермен басқарылды. Осы аяқта словен филологтары Франц Миклошич пен Йерней Копитар словен және кајкав тілдерінің бірлігі туралы идеяны нығайтуға тырысты және кајкав тілінде сөйлейтіндер словендер деп мәлімдеді. Ал Йозеф Добровский екі топтың арасында тілдік және ұлттық бірлікті, бірақ хорват этнонимімен дәлелдеді. Кајкав тілінің алғашқы қазіргі заманғы диалектілік зерттеулері 19 ғасырдың соңында басталды. Украиналық филолог А. М. Лукьяненко 1905 жылы орыс тілінде кајкав тіліне арналған алғашқы толық монография жазды (атауы «Кајкавское нарѣчiе (Kajkavskoe narečie)» – «Кајкав диалектісі»). Кајкав диалектілері әртүрлі критерийлер бойынша жіктеледі: мысалы, серб филологы Александр Белич (1927) протославян тілінің /tj/ және /dj/ фонемаларының өзгеруіне сәйкес кајкав диалектін үш субдиалектіге бөлді: шығыс, солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс. Бірақ кейінгі зерттеулер Беличтің бұл жіктемесін растамады. Қазіргі кајкав диалектологиясы хорват филологы Стьепан Ившичтің «Jezik Hrvata kajkavaca» («Кајкав хорваттарының тілі», 1936) еңбегімен басталады, онда акценттік ерекшеліктер ерекше атап көрсетілді. Кајкав тілінде фонетика, фонология және морфология салаларындағы үлкен әртүрлілікке байланысты кајкав диалектілік атласында көптеген субдиалектілер кездеседі: Ившич анықтаған төрт субдиалектіден бастап, хорват тіл білімі маманы Брозович ұсынған алтыға дейін (бұрынғы қабылданған жіктеме), тіпті хорват тіл білімі маманы Мийо Лончаричтің (1995) монографиясына сәйкес он бесеуге дейін. Дәстүрлі алты субдиалектіге жіктеме: заго́рско-меджимурски, крижевачко-подравски, туропольско-посавски, пригорски (орталық чакав тіліне жақын), доньосутлански (көшпенді чакавина-икав тілі, кајкав тіліне айналған), және горански (сонымен қатар, шығыс бөлігінде кајкав тіліне жақын, ал батыс бөлігінде словен тіліне жақын).

Linguistic investigation began during the 19th century, although the research itself often ended in non linguistic or outdated conclusions. Since that was the age of national revivals across Europe as well as the South Slavic lands, the research was steered by national narratives. Within that framework, Slovene philologists such as Franz Miklosich and Jernej Kopitar attempted to reinforce the idea of Slovene and Kajkavian unity and asserted that Kajkavian speakers are Slovenes. On the other hand, Josef Dobrovský also claimed linguistic and national unity between the two groups but under the Croatian ethnonym. The first modern dialectal investigations of Kajkavian started at the end of the 19th century. The Ukrainian philologist A. M. Lukjanenko wrote the first comprehensive monograph on Kajkavian (titled Кайкавское нарѣчiе (Kajkavskoe narečie) meaning The Kajkavian dialect) in Russian in 1905. Kajkavian dialects have been classified along various criteria: for instance Serbian philologist Aleksandar Belić divided (1927) the Kajkavian dialect according to the reflexes of Proto Slavic phonemes /tj/ and /dj/ into three subdialects: eastern, northwestern and southwestern. However, later investigations did not corroborate Belić's division. Contemporary Kajkavian dialectology begins with Croatian philologist Stjepan Ivšić's work "Jezik Hrvata kajkavaca" (The Language of Kajkavian Croats, 1936), which highlighted accentual characteristics. Due to the great diversity within Kajkavian primarily in phonetics, phonology, and morphology, the Kajkavian dialect atlas features a large number of subdialects: from four identified by Ivšić to six proposed by Croatian linguist Brozović (formerly the accepted division) all the way up to fifteen according to a monograph by Croatian linguist Mijo Lončarić (1995). The traditional division in six sub dialects includes: zagorsko međimurski, križevačko podravski, turopoljsko posavski, prigorski (transitional to Central Chakavian), donjosutlanski (migratory transitional Chakavina ikavian which became Kajkavian), and goranski (also transitional which is more Kajkavian in lesser Eastern part, while more Slovene in main Western part).

Пайдалану аймағы

Кашкав тілі негізінен Солтүстік және Солтүстік-Батыс Хорватияда таралған. Кашкав тілінде сөйлейтін аймақтың шығыс және оңтүстік шетіндегі аралас Кашкав қалалары – Питомача, Чазма, Кутина, Поповача, Сунья, Петринья, Мартинска Вес, Озалж, Огулин, Фужине және Чабар, сондай-ақ Бжеловар, Сисак, Глина, Донья Дубрава және Нови Загреб сияқты жаңа Штокав анклавтары бар. Ең оңтүстік Кашкав ауылдары – Ясеновацтағы Крапье; және Павушек, Дворище және Хорватско село Зринска Горасында (Р. Фюреш және А. Йембрих: Kajkavski u povijesnom i sadašnjem obzorju, 548 б., Забок, 2006 ж.). Солтүстік Хорватиядағы ірі қалалар – Загреб, Копривница, Крапина, Крижевци, Вараждин, Чаковец тарихи түрде Кашкав тілдес аймақта орналасқан. Қазіргі кезде Кашкав тілінде негізінен Хрватско Загорье таулы аймағы мен Медзимурье жазығында, сондай-ақ иммигранттар мен Штокав тілінің ықпалы аз болған Солтүстік-Батыс Хорватияның көршілес аймақтарында сөйленеді. Ең ерекше Кашкав диалектісі (Беднюнски) Хорватияның солтүстігіндегі Бедняда таралған. Бүгінде көптеген солтүстік хорват қалалары стандартты тілдің әсерінен және Штокав тілдес адамдардың көші-қонынан кейін жартылай Штокавиан тіліне ауысқан. Штокав аумақтарынан Загребке көшіп келген басқа оңтүстік-шығыс халқы көбінесе ассимиляциялану үшін Кашкав тілінің сирек кездесетін элементтерін қабылдайды, атап айтқанда "što" орнына "kaj" сөзін қолдану және болашақ алдыңғы шақтың (futur drugi) кеңінен қолданылуын, бірақ шетелдік шығыс акценттері мен Кашкав-Чакав архаизмдері мен синтаксисін ескермеу салдарынан олар толық бейімделе алмайды.

Кавказдық медиа

XX ғасырдағы Югославия кезінде Kajkavian көбінесе жеке қарым-қатынас, поэзия және фольклормен шектелген. 1990-шы жылдардан бастау алған өңірлік демократиялану мен мәдени жаңаруға байланысты Kajkavian өзінің бұрынғы жартылай қоғамдық статусын, негізінен Загорье және Вараждин округтерінде, сондай-ақ жергілікті қалаларда қайта қалпына келтірді, қазіргі таңда бірнеше қоғамдық БАҚ бар. Мысалы: 1967 жылдан бері Загребтегі «Kajkavsko Spravišče» қауымдастығы жариялаған, жүзге жуық бөлімшеден тұратын 35 жылдық томдық «Kaj» тоқсандық журналы. 1997 жылдан бері Крапинада Kajkavian мәдениетіне арналған күзгі апталық шаралар, Kajkavian тіліндегі кәсіби симпозиумдар, нәтижесінде бес жинақ жарық көрді. Чаковецтегі Matica Hrvatska баспасынан шығатын «Hrvatski sjever» («Хорватияның солтүстігі») жылдық журналы, он екі томдық, оның бір бөлігі Kajkavian тілінде жазылған. Крапинадағы Kajkavian радиосы – Kajkavian тіліндегі тұрақты радио бағдарламасы. Вараждиндегі жергілікті телеарна, Загребтегі «Sljeme» радио бағдарламасы және Солтүстік-Батыс Хорватиядағы Вараждин, Чаковец, Самобор және басқа да жергілікті газеттер сияқты, уақытша Kajkavian мазмұнын ұсынатын шағын БАҚ да бар.