Ацтектердің әскери өнері мен соғыстары

Кіріспе

Мезоамерика өркениеттерінің соғысы, ацтек соғысы. Ацтек соғысы – Мезоамериканың соңғы постклассикалық ацтек өркениеттері жүргізген әскери конвенцияларға, күштерге, қару-жараққа және стратегиялық кеңеюге байланысты мәселелерді, соның ішінде Теночтитлан, Текскоко, Тлакопан және Орталық Мексика аймағының басқа да одақтас мемлекеттеріне қатысты ацтектердің Үштік Одағының әскери тарихын қамтиды. Ацтектердің қарулы күштері көбінесе көптеген қарапайым адамдардан (yāōquīzqueh, "соғысқа барғандар") құралған, олар кең ауқымды әскери дайындықтан өткен, сондай-ақ ақсүйектерге (pīpiltin) жататын, бірақ одан да көп кәсіби сарбаздардан тұрған. Олар жауынгерлік қоғамдарға біріктіріліп, жетістіктеріне қарай дәрежеленген. Ацтек мемлекеті саяси кеңеюдің, басқа қала мемлекеттеріне үстемдік етудің және олардан салық алудың орталығы болды, ал соғыс – ацтек саясатының негізгі қозғаушы күші еді. Ацтек қоғамы да соғысқа бағытталған: әрбір ацтек еркегі ерте жасынан бастап негізгі әскери дайындықтан өтті, ал қарапайым халық (mācehualtin) үшін әлеуметтік жағдайын жақсартудың шамалы мүмкіндіктерінің бірі – әскери жетістіктер арқылы, әсіресе тұтқындарды алу (māltin, жекеше malli) болды. Сондықтан әскерге тек арнайы таңдалған ерлер ғана қабылданды. Соғыстағы тұтқындарды құрбандыққа шалу ацтектердің көптеген діни мерекелерінің маңызды бөлігі болды. Осылайша, ацтек экономикасы мен дінінің басты қозғаушы күші соғыс болды.

Ацтектер қоғамындағы соғыс

Ацтектер соғыстарында екі негізгі мақсат болды. Бірінші мақсат саяси сипатта болды: жау қала-мемлекеттерін (Алтепетль) бағындырып, салық алу және ацтектердің саяси гегемониясын кеңейту. Екінші мақсат діни және әлеуметтік-экономикалық болды: діни рәсімдерде құрбандық шалу үшін тұтқындарды алу. Осы екі мақсат ацтектердің соғыс жүргізу әдісіне де әсер етті. Көбінесе соғыс негізінен саяси мақсаттармен туды және ацтек аристократиясы Тлатоаниден кеңею арқылы экономикалық өсімді қамтамасыз етуді, ал қара халықтың табысты соғыс арқылы қоғамда өрлеу мүмкіндігін күтті. Жаңадан сайланған билеушінің бірінші қадамы әскери науқан ұйымдастыру болды, ол оның жауынгерлік қабілетін көрсету және оның билігі бұрынғы билеушісі сияқты көтеріліске қатысқандарға қатаң болатынын, сондай-ақ оның таққа отыру рәсімі үшін көптеген тұтқындарды ұсынуын көрсететін екі мақсатқа қызмет етті. Тлатоанидің таққа отыру науқаны сәтсіз аяқталса, бұл оның билігі үшін өте жаман белгі саналды және бұрынғы билеушілер бағындырған қала-мемлекеттерінің көтерілісіне және ацтек аристократиясының оның басқару қабілетіне сенімсіздік танытуына әкелуі мүмкін еді. Осы жағдай Тизокқа оқшауланды, ол бірнеше сәтсіз әскери науқаннан кейін ацтек аристократиясымен уландырылды.

Гүлдер соғысы

Ацтектердің соғысуының екінші түрі гүлдер соғысы (xōchiyāōyōtl) деп аталды. Бұл соғыс түрін салтанатты әскерлер жүргізді, олар осыған қатысты тараптар арасында алдын ала келісімге келді. Бұл әскерлердің құрамында негізінен ақсүйектер мен тәжірибелі жауынгерлер болды. Ол тікелей жау қала-мемлекетіне (altepetl) бағытталған емес, бірақ басқа мақсаттарға қызмет етті. Бұл соғыстар бәсекелестік әскерлердің күшін көрсету үшін болды; қорқыту жалпы ацтек соғысында үлкен рөл атқарды. Тағы бір жиі айтылатын мақсат – құрбандыққа арналған тұтқындарды алу, және бұл, әрине, ацтек соғыстарының маңызды бөлігі болды. Діни қызметкер Диего Дуран және Crónica X негізінде жазылған жылнамалар Тлакаэлельдің 1450-1454 жылдарғы Үлкен Мезоамерикалық ашаршылық кезінде, Моктезума I билігінде Xochiyaoyotl соғысын бастағанын айтады. Бұл дереккөздерде Тлакаэлель Тлаксала, Чолула, Хуэксоцинко және Тлилухукитепек басшыларымен барлық тараптарға құдайларды қанағаттандыру үшін құрбандыққа жеткілікті құрбандықтар ұсыну үшін салт-дәстүрлі шайқастарға қатысу туралы келіскен. Росс Хассиг (1988) xochiyaoyotl-ның төрт негізгі саяси мақсатын көрсетеді:

Бұл соғыс түрі ацтектерге әскери күш-қуатын көрсетуге мүмкіндік берді. Ацтек әскері қарсыластарынан үлкен болғандықтан, олар әдетте кіші қала-мемлекеттер болатын, және әр жақтағы жауынгерлердің саны белгіленген болғандықтан, ацтек әскері қарсыластарына қарағанда олардың жалпы күштерінің әлдеқайда аз пайызын жіберді. Гүлдер соғысында жеңіліс ацтектер үшін қарсыластарына қарағанда аз зиянды болар еді. Бұл сонымен қатар, қарсыластардың күштерін сарқылуға ұшырату мақсатын білдірді – үлкен ацтек әскері қарсыластарына қарағанда кішігірім соғысқа жиі қатыса алады, содан кейін олар нақты жаулауға дайын болғанға дейін біртіндеп шаршайды. Сонымен қатар, билеушіге басқа істермен айналысып жатқанда, жаулықты төмен қарқындылықпен сақтауға мүмкіндік берді. Негізінен, Xochiyaoyotl басқа қала-мемлекеттерге және ацтек халқына пропаганда ретінде қызмет етті, бұл ацтек билеушілеріне өздерінің күшін үнемі көрсетіп, Теночтитланға тұтқындардың үнемі келуін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Ең бастысы, гүл соғысы құрбандықтарды алу және оларды ритуалдық құрбандыққа шалу функциясын атқарды. Ацтек империясының шығысында Тлаксала қала-мемлекеті орналасқан. Тлаксакандар өздерінің мәдениеті мен тілін ацтек империясының халқымен бөліскен қуатты халық болды. Олар империямен тығыз байланысты болғанмен, ешқашан оны жаулап алған емес. Тлаксакандармен "xochiyaoyotl" деп аталатын салтанатты шайқастар өткізу туралы келісім жасалды. Гүл соғысы – ацтектер үшін құрбандықты алып, оларды өздерінің құдайы Сипе Тотекке (Тезкатлипока) құрбандыққа шалу рәсімінің бір бөлігі.

Туу рәсімдері

Ацтектер үшін жауынгерлер өмір мен мәдениеттің маңызды бөлігі болды. Ацтек ұл баласы туған кезде жауынгер екенін білдіретін екі нысан алатын. Сол қолына қалқан, оң қолына жебе салынған. Ұзаққа соқпайтын шағын рәсімнен кейін, жаңа туған баланың көбелек бауы, қалқаны мен жебесі белгілі жауынгерге көмілу үшін шайқас алаңына апарылатын. Бұл бөліктер жауынгердің бойына қадам басуын символдайтын. Әрбір қалқан мен жебе сол бала үшін жеке жасалып, оның отбасы мен құдайларын еске түсіретін. Осы туған кездегі рәсімдер ацтектер үшін жауынгерлік мәдениеттің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Ал қыз бала туғанда оның көбелек бауы көбінесе отын жағатын ошақтың астына көмілетін, бұл әйелдің болашақ өмірінің отбасында, үй шаруашылығына қарайтын боларын білдіретін.

Соғыссыз өмір

15 жасқа толғаннан бастап барлық ұлдар жауынгерлік дайындықтан өтетін болғандықтан, ацтек қоғамында тұрақты әскер болған жоқ. Сондықтан, жауынгерлер Текитал (мемлекеттік билікпен жүзеге асырылатын тауарлар мен еңбектің міндетті төлемі) арқылы науқандарға шақырылатын. Шаяндасқан уақытынан басқа, көптеген жауынгерлер фермерлер мен саудагерлер болып жұмыс істеді, кәсібін әкелерінен үйренді. Жауынгерлер ерте жиырма жасында үйленеді және ацтектердің күнделікті өмірінің маңызды бөлігі болды. Олар көбінесе отбасылық дәстүр бойынша берілетін белгілі бір кәсіппен айналысатын. Жауынгерлер төменгі санатқа жататын азаматтар еді, соғысқа шақырылғанда ғана қатысатын. Дегенмен, жауынгер болу ацтек қоғамында жоғарылауға мүмкіндік беретін жол еді, себебі жауынгерлік өмір адамның әлеуметтік статусын өзгертуге мүмкіндік жасады. Егер жауынгерлікте табысқа жетсе, оларға сыйлықтар беріліп, шайқастағы ерліктері үшін көпшілік алдында құрмет көрсетілетін; егер ол Бүкіт немесе Ягуар жауынгерінің дәрежесіне жетсе, ақсүйек санатына жататын. Әсіресе соңғы жағдайда, олар қала-мемлекет үшін толық уақытты жауынгерлер болып жұмыс істейтін, саудагерлерді және қаланың өзін қорғайтын, ацтек қоғамының полиция күшіне ұқсас болатын.

Жауынгерлердің сыртқы келбеті

Ацтек мәдениетінде сыртқы келбетке мән берілетін, ал сыртқы түрі адамның қоғамдағы орнын анықтайтын. Жауынгерлердің өзгеше келбеті болған. Олардың киімі соғыс алаңындағы жетістіктері мен жеңістеріне байланысты болатын. Ацтек жауынгерінің шені, оның қанша жау әскерін тұтқынға алғандығына қарай белгіленетін. Бір тұтқын алған жауынгер макуахуитль және әшекейсіз чималлиді алып жүретін. Оған сонымен қатар манта, жолақты сары шапан, кармин түсті белбеу және бұралаңдап байланған шапан сыйға берілетін. (Дейли, 145). Екі тұтқын алған жауынгер соғыс алаңында сандал кие алатын. Ол сондай-ақ қауырсыннан жасалған жауынгерлік киім мен конус тәрізді бас киім киетін. Қауырсынды киім мен конус тәрізді бас киімнің суреті Кодекс Мендосада ең көп кездеседі. Төрт тұтқын алған жауынгер, яғни бүркіт немесе ягуар жауынгері, басы үшін ойығы бар жагуар терісін киетін. Бұл жауынгерлердің қымбат зергерлік бұйымдары мен қарулары болар еді. Олардың шаш үлгісі де олардың мәртебесіне сәйкес ерекше болатын. Шаштары басының үстінде жиналып, екі бөлікке бөлініп, қызыл жіппен оралған. Қызыл жіпке жасыл, көк және қызыл қауырсындар бекітілген. Қалқандар қайың ағашы мен былғарыдан жасалғандықтан, олардың көптегені сақталмаған.

Беделді құрылыс

Ацтектер әдетте өз империясының аумағында қатаң аумақтық бақылауды ұстап тұрмаған, бірақ олар салған бекіністердің мысалдары бар. Осыған мысал ретінде Озтума (Oztōmān) қаласындағы нығайтылған бекіністерді айтуға болады, онда ацтектер бүлікшіл Чонталь тайпасын бақылауда ұстау үшін гарнизон салған; Атликсконың жанындағы Куаукехолан (қазіргі Хуаукечула) қаласында ацтектер өздерінің дәстүрлі жаулары – Тлаксальтека, Хололотека және Хуэксоцинка тайпаларына жақын күштерді сақтап тұру үшін гарнизон құрған; сондай-ақ Толука маңындағы Малиналкода. Соңғысында Ахвицотл Matlatzinca, Mazahua және Otomi тайпаларын қадағалау және жау Тараскан мемлекетіне жақын әскерлерді ұстап тұру үшін гарнизондар мен бекіністер салған. Осы мемлекеттің шекаралары екі тараптан да күзетілген және кем дегенде жартылай нығайтылған.

Ұйым

Ацтек әскері екі топқа бөлінді. Қарапайым халық "кальполли" (calpōlli) деп аталатын аудандарға ұйымдастырылды, оларды тиаччахуан ("жетекшілер") және кальполек ("кальпулли иелері") басқарды. Ақсүйектер кәсіби жауынгерлік қоғамдарға біріктірілді. Тлатоаниден басқа, ацтектердің соғыс басшылары – Жоғары генерал, Тлакочкалкатл ("жебенің үйінен шыққан адам") және генерал Тлакатекатл ("адам кесуші") болды. Тлакочкалкатл мен Тлакатекатл кез келген шайқасқа дейін өздерінің ізбасарларын тағайындауға міндетті болды, осылайша олар қаза болған жағдайда дереу алмастырылатын еді. Сонымен қатар, дін қызметкерлері де соғысқа қатысып, әскермен бірге құдайлардың бейнелерін алып жүретін. Әскерде он екі жасқа жуық ұлдар да болды, олар жүк тасушылар мен хабаршылар ретінде қызмет етті; бұл негізінен оқыту мақсатында жасалды. Суретте Тлакатекатл мен Тлакочкалкатл және тағы екі офицер (вероятно, дін қызметкерлері) – Хуитзнауатль және Тикочьяхуакатль бейнеленген, барлығы өздерінің tlahuiztli киімдерін киген. Кальпулли ацтек соғысының маңызды бөлігі болды. Кальпулли ацтек мәдениетінде көршілер мен жергілікті қауым үшін үлкен үй қызметін атқарды. Кальпуллиге белгілі бір жоғары дәрежелі отбасылар басшылық етіп, аумақтық функцияларды жоспарлауға, егіншілік стратегияларын үйлестіруге және азық-түлік өндірісін ұйымдастыруға, сондай-ақ империя үшін салық жинауға көмектесті. Кальпулли соғыста өте маңызды рөл атқарды. Отбасы мен мақтаныш ацтек мәдениетінің маңызды аспектілері болғандықтан, өз кальпулли үшін күресу және өз туын мақтанышпен көтеру өте маңызды болды. Кальпулли жас жігіттерді жауынгерлерге айналдыру үшін мектептер ашты. Мықты кальпуллиге ие болу маңызды болды, өйткені ол сізді басқа кальпуллилерден қорғауға көмектесті және сіздің мақтанышыңызды көрсетті.

Оқыту

Ацтектердің ресми білім беруі жас ұлдарды өз қоғамында, әсіресе жауынгер ретінде қалай жұмыс істеуге үйрету және оқыту болды. Ацтектердің салыстырмалы түрде аз тұрақты әскері болды. Тек элиталық сарбаздар, жауынгерлік қоғамдардың бір бөлігі (мысалы, Ягуар рыцарлары) және ацтек бекіністерінде орналасқан сарбаздар толық уақытты қызмет ететін. Дегенмен, ақсүйектерді қоспағанда, барлық ұлдар жауынгер болуға тәрбиеленді. Екі мектепте де шаруашылық және қолөнерге үйретілмейтін. Оннан жиырмаға дейінгі жастағы барлық ұлдар екі мектептің біріне қатысатын: Тельпочкали, немесе қарапайым халық үшін аудандық мектеп, және Кальмекака, ол ақсүйектер үшін арнайы мектеп болды. Тельпочкалиде оқушылар соғыс өнерін үйреніп, жауынгерге айналатын. Кальмекакта студенттер әскери басшылар, дін қызметкерлері, мемлекеттік шенеуніктер және т.б. болуға дайындалатын. Қарапайым халықтың ұлдары Тельпочкалиде, "жастар үйінде" тәрбиеленді. Бала он жасқа толғанда, артқы жағындағы шашы ұзартылып, ол әлі де соғыста тұтқынға алмағанын көрсететін. Он бес жасында әкесі баланың тәрбиесін Тельпочкалиге тапсыратын, ол балаға жауынгер болуға оқытатын. Тельпочкали шамамен 419-дан 559-ға дейінгі 15-20 жастағы жастардың тәрбиесіне жауапты болды. Оқушылар үйді тазалау, от жағу сияқты қарапайым міндеттерді орындауға үйретілді. Жастардың шайқасқа дайындығын тексеру үшін олар жетекшілерімен бірге науқандарға қалқан ұстаушы ретінде қатысатын. Әскери басшылар мен тәжірибелі жауынгерлер ұлдарға қару-жарақпен қалай жұмыс істеуге үйретті. Бұл әдетте қалқанды қалай ұстауға, қылышты қалай ұстауға, садақтан жебе атуға және атлаттлмен сүйреуге үйретуді қамтыды. Оқудан өткен ұлдар алғашқы жауынгерін тұтқынға алғаннан кейін ғана ер адам деп есептелді. Ақсүйектердің ұлдары Кальмекакта, "туысқандық үйінде" оқытылып, әскердегі ең тәжірибелі жауынгерлерден соғыс өнерін, сондай-ақ астрономия, күнтізбе, риторика, поэзия және дін сияқты сарайлық пәндерді тереңінен үйренетін. Кальмекактер ғибадатханаларға бағышталған құдайларға арналып салынған. Мысалы, Теночтитланның басты салтанатты кешеніндегі Кальмекак Кетцалькоатль құдайына арналған. Балалардың Кальмекаққа қашан кіретіні туралы нақты мәліметтер жоқ болғанымен, патшаның ұлдары бес жасында, ал басқа ақсүйектердің ұлдары алты мен он үш жас аралығында кіргенін көрсететін деректерге сәйкес, жастар Тельпочкалидегілерге қарағанда мұнда оқытуды ертерек бастаған сияқты. Он бес жастан бастап қару-жарақпен жұмыс істеуді үйренген жастар тәжірибелі жауынгерлермен бірге науқандарға қатыса бастады, осылайша олар әскери өмірге үйреніп, шайқасқа деген қорқыныштан құтылатын. Жиырма жасқа келгенде, жауынгер болғысы келгендер ресми түрде соғысқа аттанатын. Жастардың ата-аналары тәжірибелі жауынгерлерге азық-түлік пен сыйлықтар әкеліп, балаларына қамқор болу үшін жауынгер табуға тырысатын. Ең жақсысы, қамқоршы жасөспірімді бақылап, тұтқынға қалай түсу керектігін үйрететін. Алайда, жауынгердің ақсүйек баласына қаншалықты қамқорлық жасап, көмектескені ата-анасынан алған сыйлықтың мөлшеріне байланысты болатын. Осылайша, жоғары ақсүйектердің ұлдары төмен ақсүйектерге қарағанда соғыста көбірек жеңіске жететін.

The formal education of the Aztecs was to train and teach young boys how to function in their society, particularly as warriors. The Aztecs had a relatively small standing army. Only the elite soldiers, part of the warrior societies (such as the Jaguar Knights), and the soldiers stationed at the few Aztec fortifications were full time. Nevertheless, every boy was trained to become a warrior with the exception of nobles. Trades such as farming and artisan skills were not taught at the two formal schools. All boys who were between the ages of ten and twenty years old would attend one of the two schools: the Telpochcalli or the neighborhood school for commoners, and the Calmecac which was the exclusive school for nobles. At the Telpochcalli, students would learn the art of warfare, and would become warriors. At the Calmecac students would be trained to become military leaders, priests, government officials, etc. The sons of commoners were trained in the Tēlpochcalli "house of youth". Once a boy reached the age of ten, a section of hair on the back of his head was grown long to indicate that he had not yet taken captives in war. At age fifteen, the father of the boy handed the responsibility of training to the telpochcalli, who would then train the boy to become a warrior. The telpochcalli was accountable for the training of approximately 419 to 559 youths between the ages of fifteen and twenty years old. While the boys were in training, they were given basic duties, such as cleaning the house and making fires. The youth were tested to determine how fit they would be for battle by accompanying their leaders on campaigns as shield bearers. War captains and veteran warriors had the role of training the boys how to handle their weapons. This generally included showing them how to hold a shield, how to hold a sword, how to shoot arrows from a bow and how to throw darts with an atlatl. Boys in training were only considered real men when they captured their first warrior. Sons of the nobles were trained at the calmecac ("lineage house") and received sophisticated training in warfare from the most experienced warriors in the army, as well as in general courtly subjects such as astronomy, calendrics, rhetorics, poetry and religion. The calmecac were attached to temples as a dedication to patron gods. For example, the calmecac in the main ceremonial complex of Tenochtitlan was dedicated to the god Quetzalcoatl. Although there is uncertainty about the exact ages that boys entered into the calmecac, according to evidence that recorded the king's sons entering at the age of five and sons of other nobles entering between the ages of six and thirteen, it seems that youth began their training here at a younger age than those in the telpochcalli did. When formal training in handling weapons began at age fifteen, youth would begin to accompany the seasoned warriors on campaigns so that they could become accustomed to military life and lose the fear of battle. At age twenty, those who wanted to become warriors officially went to war. The parents of the youth sought out veteran warriors, bringing them foods and gifts with the objective of securing a warrior to be the sponsor of their child. Ideally, the sponsor would watch over the youth and teach him how to take captives. However, the degree to which the warrior looked after and helped the noble's child depended greatly on the amount of payment received from the parents. Thus, sons of high nobility tended to succeed more often in war than those of lower nobility.

Қабаттастыру және дәрежелер

Жалпы алғанда, ацтек әскерінің шендері қазіргі батыстың “генерал” және “майор” шендеріне ұқсас болды, сондай-ақ жауынгерлерді “қатардағы әскерлер” немесе “әкімшілік қызметкерлер” сияқты санаттарға топтастыру да болды. Дегенмен, ацтек және батыс әскери жүйелерінің ұйымдастырылуы арасында параллельдер табуға болады, себебі екеуі де ұқсас функционалдық қажеттіліктерден дамыды, алайда екеуінің арасындағы айырмашылықтар ұқсастықтардан әлдеқайда артық. Ацтек әскерінің мүшелері көптеген түрлі адамдар мен институттарға адал болды, және шен тек орталықтандырылған әскери иерархиядағы лауазымға ғана негізделмеді. Осылайша, шендер мен мәртебелерді жіктеуді қазіргі батыс әскерінің классификациясымен бірдей анықтау мүмкін емес. Әскердің басым бөлігін қарапайым халық құрады; ең төменгі сатыда қару-жарақ және жабдық таситын жүк тасымалдаушылар (tlamemeh) болды, одан кейін тельпочкалидің жастары (олардың шаштарының жоғарыдан түйілгенімен анықталды), оларды сержанттары (tēlpochyahqueh – «жастар басшылары») басқарды. Содан кейін қарапайым халықтан шыққан yaoquizqueh келді. Ал соңында, тұтқынға алған қарапайым халық, яғни тламаних («тұтқын алғандар») болды. Бұлардан жоғары «жауынгерлік қоғамдардың» ақсүйектері тұрды. Олардың шені алдыңғы шайқастардағы тұтқындардың санына қарай белгіленді; тұтқындардың саны оларға қандай құрмет киімдерін (тлахуицтли деп аталады) киюге рұқсат етілетінін анықтады, сондай-ақ зергерлік бұйымдар кию, шаш үлгісін өзгерту, соғыс суреттерін салу, майданға гүлдер алып жүру, тесу және татуировка жасау сияқты белгілі бір құқықтар берді. Бұл тлахуицтлилер шен өскен сайын көріктірек бола берді, көптеген тұтқын алған ең батыл жауынгерлерге майданда ерекше көзге түсуге мүмкіндік берді. Жоғары шенді жауынгерлерді «пипильтин» деп те атады.

Жауынгерлік қоғамдар

Соғыста өте жақсы көзге түскен қара халық өкілдері ақсүйектер қатарына көтеріліп, кейбір жауынгерлік қоғамдарға (кем дегенде, Бүркіттер мен Яғуарлар) қабылданатын. Дегенмен, Кальмекак мектебінде тәрбиеленген ақсүйектердің ұлдары, шендері өскен сайын, міндетті түрде осы қоғамдардың біріне өтуі күтілді. Жауынгерлер жеткілікті деңгейде дамығанда бір қоғамнан екіншісіне ауыса алатын, бірақ бұл процестің қалай жүргені нақты белгісіз. Әр қоғамның киім-кешегі, қару-жарағы, сондай-ақ денеге бояу салу және әшекейлену әдістері ерекшеленді.

Кюэктекц

Қызыл және қара түсті тлауицтлилері мен конус пішіндес бас киімдерімен танылатын екі тұтқын жауынгер. Бұл шен Тлахтоани Ахуицотл басқарған Хуастектерге қарсы әскери науқаннан кейін енгізілді.

Папалотл

Папалотл (сөз созды мағынасында "көбелек") – үш тұтқын алған жауынгерлер еді; осы шендегілер арқаларына "көбелек" сияқты тулар тағуға құқылы болған.

Бөрік пен Ягуар жауынгерлері

Ацтек жауынгерлерін куаухоцелотл деп атаған. Куаухоцелотл сөзі "бүркіт жауынгер" куаухтли және "ягуар жауынгер" ocēlōtl сөздерінен туындаған. Ең батыл және жақсы соғысқан ацтек жауынгерлері ягуар немесе бүркіт жауынгерлеріне айналатын. Ацтек жауынгерлерінің барлығының арасында олар ең қорқынышты саналды. Ягуар және бүркіт ацтек жауынгерлері ерекше бас киімдер мен форма киетін. Ягуарлар бүкіл денесіне киген ягуар терісімен танылатын, олардың беттері ғана ягуар басының ішінде көрінетін. Ал бүркіт ацтек жауынгерлері ашық тұмсығы бар қауырсыннан жасалған бас киімдер киетін.

Отомиялар

Отомилер (Otōntin) – өзінің қатал шайқастарымен танымал Оттоми халқының атымен аталатын тағы бір жауынгерлік қоғам. Тарихи дереккөздерде "отомити" сөзінің Ацтек жауынгерлік қоғамының мүшелерін, немесе Ацтек әскерлеріне жалдамалы әскерлер немесе одақтастар ретінде жиі қосылатын этникалық топтың мүшелерін білдіретінін анықтау қиын. Осы жауынгерлік сектаның белгілі бір мүшесі – Цылакатзин болған.

Шашы қырқылғандар

"Қоңырлар" (Cuachicqueh, көпше. Cuachic, жалғыздық) ең беделді жауынгерлік қоғам болды – олардың бастары сол құлақтағы ұзын өрімнен басқа толық шағылған. Бас және беттерінің жартысы көк, екінші жартысы қызыл немесе сары түспен боялған. Олар императорлық шабуыл тобы ретінде қызмет етіп, қажет болған жағдайда арнайы міндеттерді орындаған, сондай-ақ майдан дауларында көмек көрсеткен. Бұл шенге жетіп, алтыдан астам тұтқын алған және ондаған ерлік істер жасаған болу керек. Олар майдан дауларында үнемі қатысу үшін капитандық лауазымдарынан бас тартқан. Сары tlahuiztli-лері арқылы танылатын олар, шайқаста бір қадам да артқа шегінбеуге, әйтпесе өз серіктерінен өлім жазасын алуға ант берген.

Стратегиялық барлау

Ацтек империясы соғыс немесе басқа қалалармен соғыс қаупі арқылы ұсталып тұрғандықтан, олар туралы ақпарат жинау, бір шайқасқа немесе ұзақ науқанға дайындалу үшін өте маңызды болды. Саяси бастамаларды және өзара байланыстарды орнату мен сақтау үшін әскери жетекшілер мен майдандағы жауынгерлер арасында хабар алмасу да аса маңызды болды. Осылайша, ақыл-ой және байланыс Ацтектердің соғысындағы маңызды құрамдас бөліктері болды. Бұл міндеттерді орындау үшін негізінен саудагерлер, ресми елшілер, хабаршылар және тыңшылар қолданылды.

Саудагерлер

Похтека (бірлік: pochtecatl) деп аталатын саудагерлер, ацтек империясы үшін ең бағалы ақпарат көзі болған. Олар империяның ішінде және одан тысқары, ацтектердің бақылауындағы емес топтармен сауда жасау үшін саяхаттайтындықтан, патша похтекалардан жалпы және нақты ақпарат әкеп беруді жиі сұратын. Жалпы ақпарат, мысалы, сауда жасалған аймақтардың саяси жағдайы, патшаға басып кірулерді болдырмау және жаушылықтың үлкен бүлікке ұласуын тоқтату үшін қандай шаралар қажет екенін анықтауға көмектесетін. Ацтек империясы кеңейген сайын саудагерлердің рөлі маңыздырақ бола берді. Әсіресе империядан тыс жерлердегі алыс аймақтар туралы ақпаратты уақтылы алу қиын болғандықтан, саудагерлерден алынған хабарлар мен ескертулер аса құнды болды. Көп жағдайларда, олар ацтек әскерінің сыртқы жаулыққа қарсы табысты тұруының кілті болды. Егер саудагер сауда жасағанда өлтірілсе, соғыс жарияланатын. Ацтектердің осы оқиғаға байланысты шапшаң және қатыгез жазалауы, саудагерлердің ацтек империясы үшін қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді. Ацтектер саудагерлерді жоғары құрметтеген. Оңтүстікке сапар шегетін саудагерлер тауарларын каноэмен немесе құлдар арқылы тасымалдайтын, құлдар тауардың көп бөлігін арқаларында көтеріп жүретін. Егер керуен қауіпті аумақтан өтуі мүмкін болса, ацтек сарбаздары жолшыларды жабайы жануарлар мен қарсы мәдениеттерден қорғау үшін ертіп жүретін. Ал саудагерлер өз кезегінде, жау қалаларында сауда жасағанда империяның көптеген жауларын тыңшылыққа алып, империяға әскери қызмет көрсетіп, өздеріне қорған табумен қатар империясына көмектесетін.

Елшілер

Ацтектер белгілі бір қаланы (Альтепетль) жаулап алуға шешім қабылдағаннан кейін, Теночтитланнан елші жіберіп, қаланы қорғауды ұсынды. Олар империямен сауда жасаудың қалаларға қандай пайда әкелетінін көрсетті. Ацтектер императорға алтын немесе құнды тастар сұрады, оған 20 күн уақыт берілді. Егер қала бас тартса, тағы да елшілер жіберілді. Бірақ бұл елшілердің мақсаты – қорқыту болды. Сауда туралы сөз қозғамай, олар империя қала ұсыныстан бас тартса, қандай қиратуға ұшырайтынын айтты. Оларға тағы 20 күн берілді. Егер олар қайтадан бас тартса, ацтек әскері дереу аттанды. Ескерту болған жоқ. Қалалар қиратылып, халқы тұтқынға алынды.

Елшілер

Ацтектер негізгі жолдар бойында шамамен бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан адамдардан тұратын жүйе қолданды. Олар империядан хабарды даладағы әскерлерге немесе алыс қалаларға, сондай-ақ кері бағытта жеткізді. Мысалы, патша бүлік бастаған аймаққа қарсы одақтас күштерді жұмылдыру үшін хабаршыларды жіберуі мүмкін. Сондай-ақ хабаршылар алынған қалаларға жаудың келуі және олардың азық-түлік қажеттілігі туралы хабарлады, екі қарсыласатын әскер арасында хабар алмастырып, соғыстың нәтижесі туралы Теночтитланға мәлімдеді. Хабаршылар Мезоамериканың басқа да аймақтарында қолданылғанмен, осы жүйені кең ауқымды коммуникация деңгейіне жеткізгендер ацтектер болды.

Шпиондар

Мобилизациядан бұрын, ресми тыңшылар – квимихтин (әдеби мағынасында «Тышқандар») жау территориясына ацтектерге пайдалы ақпарат жинау үшін жіберілді. Атап айтқанда, олардан өтілген жердің сипаттамасын, бекіністерді, әскер туралы мәліметтерді және олардың дайындықтарын мұқият жазып алу талап етілді. Бұл тыңшылар сондай-ақ аймақтағы наразыларды іздеп, олардан ақпарат алғандары үшін ақы төледі. Квимихтин тек түнде саяхаттап, тіпті жаудың аймағының тілін біліп, сол аймаққа тән киім киеді. Бұл жұмыстың өте қауіпті болуына байланысты (табылып қалған жағдайда қинаққа толы өлімге ұшырау және отбасының құлдыққа түсу қаупі болды), бұл тыңшылар өз еңбегі үшін лайықты сыйақы алды. Ацтектер сонымен қатар сауда тыңшыларын да пайдаланды, олар науалозотомека деп аталды. Науалозотомекалар саяхат кезінде өздерін жасыруға мәжбүр болды. Олар сирек кездесетін тауарлар мен қазыналарды іздеді. Науалозотомекалар сонымен қатар нарықтарда ақпарат жинау және осы ақпаратты поштеканың жоғары деңгейлеріне жеткізу үшін де қолданылды.

Жабдық

Ацтек мәдениеті құдайларға құрбандық шалуға негізделген. Сондықтан соғыстың мақсаты жауды өлтіру емес, тұтқындау болды. Бұл кейіннен жауды құрбандыққа шалуға мүмкіндік берді. Олардың мәдениетінің осы ерекшелігіне байланысты, қару-жарақ қарсыласты жаралау үшін, бірақ өлтірмеу үшін жасалған. Макуахуитль, тлахуитолли, яомиме, тематилат сияқты сүмбілер және басқа да қарулар жауды өлтірмей, тұтқындау үшін жаралау мақсатында жасалған.

Қашықтықтан қару

Ахтлатл: (әлдебасқа, "құбырсыз") Бұл қару ацтек құдайы Опочтлиді бейнелеуге арналған. Ацтектердің жебе тастау құралы (испандар estólica деп атаған) – "tlacochtli" деп аталатын кішкентай жебелерді қолмен тастауға қарағанда күштірек және алысқа лақтыратын қару. Ацтектер бұл қаруды тек патшалар мен әскердегі ең жақсы жауынгерлерге ғана лайықты деп есептеген және көбінесе құдайлардың қаруы ретінде бейнеленген. Теотиуакан қабырғаларында осы тиімді қаруды қолданатын жауынгерлердің суреттері сақталған. Әскердің алдыңғы қатарындағы жауынгерлер ахтлатл және үш-бес tlacochtli алып жүреді, оларды жебелер мен тас-шақырлардың шабуылынан кейін, жақын шайқасқа түспес бұрын лақтыратын. Ахтлатл аты "найза тастаушы" дегенді білдіреді, сондықтан ол найзаны да лақтыра алатын. Атлатл – аң аударудағы маңызды жетістік. Атлатл қолдарды ұзартады, арқасында найзаны күштірек, жылдам және алысқа лақтыруға мүмкіндік береді. Атлатл лақтыру жылдамдығын 10 есеге арттырады және әсер күшін 100 есеге жоғарылатады. Tlacochtli: Атлатлдан атылатын "жебелер" – бұл көбінесе 2 метрге жуық ұзындықтағы үлкен жебелер. Олардың ұштары обсидиан, балық сүйектері немесе мыспен қапталған. Tlahhuītōlli: Тепозан ағашынан жасалған, шамамен 2 метрлік, жануарлардың сіңірлерімен байланған ацтек соғыс садағы. Ацтек әскеріндегі садақшылар Tequihua деп аталды. Mīcomītl: Ацтектерде жебе сақтауға арналған, әдетте жануар терісінен жасалған, шамамен жиырма жебе сыятын қалта. Yāōmītl: Түйірленген обсидиан, шерт, кремень немесе сүйек ұштары бар соғыс жебелері. Көбінесе түйеқұс немесе үйрек қауырсындарымен қапталады. Tēmātlatl: Магуэй талшығынан жасалған қысқы. Ацтектер бұл қаруды қолмен пішінделген саздан жасалған, обсидиан сынықтарымен немесе ұсақ тастармен толтырылған, жұмыртқа пішіндес тастармен немесе қысқы ретінде пайдаланған. Берналь Диас дель Кастильоның айтуынша, ацтектердің қысқысымен лақтырған тастардың күші соншалық, тіпті жақсы қаруланған испан сарбаздары да жарақат алған. Tlacalhuazcuahuitl: Улы жебелерді пайдаланатын, қуыс қамыстан жасалған үрлеме қару. Бұл қару үшін қолданылатын жебелер өткірленген ағаштан жасалып, пахтамен қапталады және көбінесе Мексиканың орталық аймақтарындағы орманды жерлерде кездесетін ағаш бақаларының терісінен алынған нейротоксикалық сөлмен сіңдіріледі. Бұл қару көбінесе соғыс емес, аң аулау үшін қолданылған.

Ahtlatl: (perhaps lit. "non sling") This weapon was meant to represent the Aztec God Opochtli. The Aztec dart thrower (known by the Spanish as estólica) was a weapon used to hurl small darts called "tlacochtli" with greater force and from greater range than they could be thrown by hand. This weapon was considered by the Aztecs to be suited only for royalty and the most elite warriors in the army, and was usually depicted as being the weapon of the Gods. Murals at Teotihuacan show warriors using this effective weapon and it is characteristic of the Mesoamerican cultures of central Mexico. Warriors at the front lines of the army would carry the ahtlatl and about three to five tlacochtli, and would launch them after the waves of arrows and sling projectiles as they advanced into battle before engaging into melee combat. The ahtlatl could also throw spears as its name implies "spear thrower". The atlatl is a piece of equipment which was a major advancement for hunting. The atlatl practically lengthens your arms, allowing the ability to throw a spear harder, faster, and further. The atlatl creates more than 10 times the speed of a throw, and over 100 times more impact. Tlacochtli: The "darts" launched from an Atlatl, not so much darts but more like big arrows about 5.9 feet (2 m) long. Tipped with obsidian, fish bones, or copper heads. Tlahhuītōlli: The Aztec war bow, constructed in a self bow fashion from the wood of the tepozan tree, about 5 feet (2 m) long and stringed with animal sinew. Archers in the Aztec army were designated as Tequihua. Mīcomītl: The Aztec arrow quiver, usually made out of animal hide, it could hold about twenty arrows. Yāōmītl: War arrows with barbed obsidian, chert, flint, or bone points. Typically fletched with turkey or duck feathers. Tēmātlatl: A sling made from maguey fiber. The Aztecs used oval shaped rocks or hand molded clay balls filled with obsidian flakes or pebbles as projectiles for this weapon. Bernal Diaz del Castillo noted that the hail of stones flung by Aztec slingers was so furious that even well armored Spanish soldiers were wounded. Tlacalhuazcuahuitl: A blowgun consisting of a hollow reed using poisoned darts for ammunition. The darts used for this weapon were made out of sharpened wood fletched with cotton and usually doused in the neurotoxic secretions from the skin of tree frogs found in jungle areas of central Mexico. This was used primarily for hunting rather than warfare.

Қару-жарақтар

Макуахуитл: (әдетте "қол ағашы" немесе "қолдағы ағаш" деп аударылады) Бұл қару ацтек құдайы Тескатлипоканы бейнелейтін болған. Астыңғы жағына өткір обсидиан пышақтары орнатылған ағаш қылыш (көрінісі мен құрылысы жағынан қазіргі крикет таяғына ұқсас). Бұл элиталық жасақтың стандартты қаруы болған. Испан тілінде таино сөзі "макана" деп те аталады. Дәстүр бойынша, мұндай қарумен соққанда аттың басы кесіліп түседі. Куахуитл: (әдетте "ағаш" деп аударылады) Қатты ағаштан (көбінесе еменнен) жасалған таяқ, пішіні агав жапырақтарын еске түсіреді. Тепозтопилли: Ағаштан жасалған, кең басы бар, жиектері өткір обсидиан пышақтарымен жиектелген сүңгі. Квахололли: Дұғана сияқты қару, тұтқасы ағаштан жасалған, ал басы тас, мыс немесе қоладан жасалған шар немесе домалақ болған. Tlāximaltepōztli: Бұл қару ацтек құдайы Тепозтекатлды бейнелеуге арналған. Негізінен, томахокқа ұқсас балта, оның басы тас, мыс немесе қоладан жасалған, екі жақты дизайнға ие, бір жағында өткір пышақ жиегі, ал екінші жағында - доғал шығыңқылық бар. Макуахуицоктли: Шамамен 1.64 фут (0 метр) ұзындығы бар, төрт жағында түймелері және үшкір ұшы бар дубина. Испан тілінде "тильма" деп аталады. Тлахуизтли: Сыртқы киімдерімен ерекшеленетін беделді жауынгерлер мен жауынгерлік қоғамдардың мүшелерінің киімдері. Бұл киімдер жауынгерлерді соғыстағы ерліктері, дәрежесі, одақтастығы және дін қызметкерлері немесе аристократия сияқты әлеуметтік статусы бойынша анықтауға мүмкіндік берген. Әдетте, артқы жағында жарығы бар, бір бөлік киім ретінде жасалған, жауынгердің бүкіл денесін және көп бөлігін жауып, қосымша қорғаныс қамтамасыз еткен. Жануар терісінен, былғарыдан және мақтадан жасалған тлахуизтли, ичкахуипиллидің тиімділігін арттырған. Куакалалатли: Ацтектердің қатты ағаштан ойылған соғыс шлемі. Пішіні айқайлайтын маймылдар, жыртқыш мысықтар, құстар, койоттар немесе ацтек құдайлары сияқты әртүрлі жануарларды бейнелейді. Бұл шлемдер жауынгердің басын жақ астына дейін қорғаған, дизайны жауынгерге жануардың ашық жауынан көруге мүмкіндік берген және киген адамның тлахуизтлиіне сәйкес безендірілген. Памитл: Бастықтар мен беделді жауынгерлік қоғамдардың мүшелері арқаларында тағайындалған белгілер. Жапондық сашимоноға ұқсас. Бұл белгілер көбінесе кигендеріне тән болған және жауынгерді алыстан тану үшін жасалған. Бұл тулар офицерлерге өз бөлімшелерінің қозғалысын үйлестіруге мүмкіндік берген.

Mācuahuitl: (lit. "hand wood", or "wood at hand") This weapon was supposed to represent the Aztec God Tezcatlipoca. Essentially a wooden sword with sharp obsidian blades embedded into its sides (similar in appearance and build to a modern cricket bat). This was the standard armament of the elite cadres. Also known in Spanish by the Taino word "macana". A blow from such a weapon was reputedly capable of decapitating a horse. Cuahuitl: (Lit. "wood") A baton made out of hardwood (more than likely oak), reminiscent of the agave plant's leaves in its shape. Tepoztōpīlli: Wooden spear with a broad head edged with sharp obsidian blades. Quauholōlli: A mace like weapon, the handle was made out of wood topped with a wooden, rock, or copper ball or sphere. Tlāximaltepōztli: This weapon was meant to represent the Aztec God Tepoztecatl. Basically an axe, comparable to a tomahawk, the head of which was made out of either stone, copper or bronze and had a two side design, one side had a sharp bladed edge while the other one a blunt protrusion. Mācuāhuitzōctli: A club about 1.64 feet (0 m) long, with a knob on each of its four sides and a pointed tip. known in Spanish as tilma. Tlahuiztli: The distinctively decorated suits of prestigious warriors and members of warrior societies. These suits served as a way to identify warriors according to their achievements in battle as well as rank, alliance, and social status like priesthood or nobility. Usually made to work as a single piece of clothing with an opening in the back, they covered the entire torso and most of the extremities of a warrior, and offered added protection to the wearer. Made with elements of animal hide, leather, and cotton, the tlahuiztli was most effective by enhancing the Ichcahuipilli. Cuacalalatli: The Aztec war helmet, carved out of hardwood. Shaped to represent different animals like howler monkeys, predatory cats, birds, coyotes, or Aztec deities. These helmets protected most of a warriors head down to the jawline, the design allowed the warrior to see through the animal's open jaw and they were decorated according to the wearer's tlahuiztli. Pāmitl: The identifying emblems that officers and members of prestigious warrior societies wore on their backs. Similar to the Japanese sashimono. These were frequently unique to their wearers, and were meant to identify the warrior at a distance. These banners allowed officers to coordinate the movement of their units.

Ұрыстар мен шайқастар

Соғысқа бару туралы шешім қабылданғаннан кейін, бірнеше күн немесе апталар бұрын әскерді жұмылдыру туралы хабарлар алаңдарда жарияланды. Әскер дайын болғаннан және барлық одақтас қалалар ескертіліп, науқанға қатысуға келісім бергеннен кейін шеру басталды. Әдетте, алғашқы шеруге дін қызметкерлері бейнелерді алып шықты, келесі күні Tlacochcalcatl және Tlacateccatl бастаған ақсүйектер шеру тартты. Үшінші күні әскердің басым бөлігі жолға шықты, бірінші болып Теночкалар, одан кейін одақтас басқа қалалардың жауынгерлері (Тепанекалар және Текскокалар) және соңынан басқа қалалардың одақтас күштері шықты. Осы бағынышты қалалардың кейбіреулері де армия олардың қалаларынан өтіп бара жатқанда біртіндеп қосылды. Мексиканың орталық аймағындағы тиімді жол жүйесінің арқасында армия күніне шамамен 19–32 километр жол жүрді. Ацтек әскерінің саны бірнеше мың жауынгерден ондаған, тіпті жүз мыңдаған жауынгерге дейін кең ауқымды болды. Коистлахуаканға қарсы соғыста ацтек әскері 200 000 жауынгер мен 100 000 жүк тасушыдан тұрды. Басқа дереккөздерде 700 000-ға дейін ацтек әскері болғаны айтылады. 1506 жылы 400 000 ацтек әскері микстектер мемлекеті Тутутепекті жаулап алды.

Жауынгерлік

Ұрыстар (кейде науатль тілінде метафоралық дифразизм ātl tlachinolli – сөздерінше, «су от») әдетте таңертең басталатын, бірақ кейде күндіздің ортасында да болатын. Соғыс басталғанын көрсету және әскердің түрлі бөлімдері арасындағы шабуылдарды үйлестіру үшін түтін сигналдары қолданылды. Шабуылға берілетін сигналды домбыралар (тепоназтли) және трубашы соққан шұңғыл қабықтан жасалған керней (кикицтли) хабарлады. Әдетте, шайқас оқ-дәрі атумен басталатын. Әскердің көп бөлігі садақ немесе сырға қаруланған қарапайым халықтан құралды. Содан кейін жауынгерлер жақын арадағы шайқасқа түсті, осы кезеңде атлатл қолданылды – бұл снаряд қаруы садақ пен сырға қарағанда қысқа қашықтықта тиімдірек және өте қауіпті болды. Жақын шайқасқа бірінші болып Куачикке және Отонтин қоғамдарының ең белгілі жауынгерлері кірді, одан кейін Бүркіттер мен Ягуарлар, соңынан қарапайым халық пен тәжірибесіз жастар келді. Жақын шайқасқа дейін реттілік сақталды және ацтектер жауды қоршауға немесе арттан шабуыл жасауға тырысты, бірақ шайқас басталғаннан кейін қатарлар жеке қолға түйіскен шайқасқа айналды. Соғысқа алғаш рет қатысқан жастарға ацтектердің жеңісіне көз жеткізілгенше соғысуға рұқсат берілмейтін. Жеңіске жеткен соң, олар қашқан жаудан тұтқындарды алуға тырысты. Әсіресе гүлдер соғысы кезінде ацтек жауынгерлері жауларын өлтірудің орнына тұтқындауға тырысқан, кейде олардың тізе буынын кесіп немесе басқаша жақсылықтан айыруға ұмтылған. Бұл ацтектердің испандықтардан жеңілгенін түсіндіру үшін аргумент ретінде пайдаланылды, бірақ көптеген тарихшылар бұл аргументті қабылдамады, өйткені дереккөздер ацтектердің мүмкіндік болғанда испандық қарсыластарын өлтіргенін және жаңа қарсыластарына қарсы күрестік стратегияларын тез бейімдегенін нақты көрсетеді. Ацтектердің басқа да тактикалық маневрлеріне жалған шегінулер мен тұзақтар кірді, онда ацтек әскерлерінің шағын бөлігі шабуыл жасап, кейін шегініп, жауды көптеген жауынгерлер тығырылған тұзаққа түсірді. Егер қорғаныс жасаған жау қаласына қашса, шайқас онда жалғасты, бірақ әдетте мақсат қаланы жою емес, жаулап алу болды. Қала жаулап алынса, басты храмға от қойылып, ацтектердің жеңісі туралы барлық тарапқа хабар берілді. Егер жау әлі де қарсылық көрсетсе, қаланың қалған бөлігі де өртелуі мүмкін еді, бірақ мұндай жағдай сирек кездесетін.

Battles (sometimes called in Nahuatl by the metaphorical diphrasism ātl tlachinolli literally "water fire") usually started at dawn but sometimes during the middle of the day — smoke signals were used to show that a battle was beginning and to coordinate attacks between different divisions of the army. The signal to attack was given by the drums (Teponaztli) and the conch shell trumpet (quiquiztli) blown by the trumpeter. Usually, the battle began with projectile fire — the bulk of the army was composed of commoners often armed with bows or slings. Then the warriors advanced into melee combat and during this phase, the atlatl was used — this missile weapon was more effective over shorter distances than slings and bows, and much more lethal. The first warriors to enter into melee were the most distinguished warriors of the Cuachicque and the Otontin societies; then came the Eagles and Jaguars, and lastly the commoners and unpracticed youths. Until entering into melee order rank was maintained and the Aztecs would try to surround or outflank the enemy, but once the melee began the ranks dissolved into a fray of individual hand to hand fighting. Youths participating in battle for the first time would usually not be allowed to fight before the Aztec victory was ensured, after which they would try to capture prisoners from the fleeing enemy. It is said that, particularly during flower wars, Aztec warriors would try to capture rather than kill their foes, sometimes striving to cut a hamstring or otherwise incapacitate their opponents. This has been used as an argument to explain the defeat of the Aztecs by the Spanish but this argument has been rejected by many historians — since sources clearly state that Aztecs did kill their Spanish opponents whenever they had the chance, and quickly adapted their combat strategies to their new opponents. Other Aztec tactical maneuvers included feigned retreats and ambushes where small portions of Aztec forces would attack and then fall back and lure the enemy into a trap where many more warriors were hidden in the terrain. If a defending enemy retreated into their city the battle was continued there — but normally the objective was to conquer a city rather than destroy it. Once the city was conquered the main temple would be set on fire signaling far and wide, to all concerned, the Aztec victory. If enemies still refused to surrender the rest of the city could be burned as well, but this was uncommon.

Гладиаторлық жекпе-жек

Кейбір тұтқындар Тонатиухқа құрбандық ретінде ритуалдық жекпе-жекте өлтірілді (әйгілі жауынгер Тлахуиколь сияқты). Осы рәсімде құрбанды үлкен ойылған дөңгелек "тасқа" (темалакатл) байлап, жалған қару берілді. Тұтқын, кейде бір қолы артына байланған немесе қасақана жарақаттанған күйде, төрт немесе жеті толық қаруланған яғуар және бүркіт әскерлеріне қарсы күресіп, қаза табады деп күтілді. Ол құлағанда дін қызметкері оның ішегін дереу шығарып алатын, бірақ тұтқын аман қалса, оған бостандық берілетін еді.

Өлім және жерлеу

Ацтектер үшін өлім, құрбандықтан бастап жерлеуге дейін, мәдениеттің маңызды бөлігі болды. Бұл цикл мен мәдени ерекшелікте жауынгерлер ерекше орын алды. Жауынгер соғыста немесе құрбандыққа шалынып қаза тапса, міндетті түрде салтанатты рәсімдер өткізілетін. Тұтқынға алынған жауынгерлер күн құдайына құрбандыққа шалынса, кейде құрбандықты өзі жауынгер жасаған. Егер жауынгер шайқаста қаза тапса, оның денесі қала-мемлекетінде емес, тікелей майданда өртелетін. Майдан даласында қаза тапқан жауынгердің жебесі алынып, күн құдайының белгісімен безендіріліп, өртелетін. Бұл қызық, себебі мексика әскерлерінде жебелер көбінесе қолданылмайтын қару болды. Ацтектерде жауынгерлердің өлгеннен кейінгі өміріне бала туғанда қайтыс болған әйелдердің де баратын жері бар деп сенген. Қаза тапқан жауынгерлерді жоқтау ұзақ және қасиетті рәсім болды. Жоқтаушылар сексен күн бойы жуынбай, күтім жасамайтын, себебі осылайша қаза тапқан жауынгердің жаны Күннің аспанына жетеді деп сенген. Әйелдер күйеулерін жоқтауда ерекше рөл атқарды. Олар қайда барса да, марқұм күйеулерінің сырт киімдерін (шапандарын) алып жүретін. Сондай-ақ, шаштарын жіберіп, барабан соғылысына үн қосып, жоқтау айтатын. Ұлдары да өлген әкелерін жоқтап қайғыратын. Олар әкелерінің әшекейлерін және құлаққаптарын сақтаған шағын қораптарды алып жүретін. Егер бүркіт жауынгер қаза тапса, оның жерлеуі бүркіт жауынгерлер залында өтетін. Олардың денесі кремацияланып, залға қойылатын. Олардың күлдерімен бірге әшекейлер, ягуардан жасалған ыдыстар мен алтын бұйымдар да жерленетін.