Кіріспе

Токизава Бакин (滝沢 馬琴), сондай-ақ Кёкутей Бакин (曲亭 馬琴, 4 шілде 1767 – 1 желтоқсан 1848) – Эдо дәуірінің жапон жазушысы. Туған есімі Такизава Окикуни (滝沢興邦), ол Кёкутей Бакин (曲亭馬琴) атты қаламдымен жазған. Өмірінің соңында Току (解) деген қаламды қолданды. Қазіргі заманғы зерттеушілер оны көбінесе Кёкутей Бакин немесе жай ғана Бакин деп атайды. Ол 19 ғасырдың басындағы жапон әдебиетінің ең басты, мүмкін, жетекші жазушысы саналады. Ол төмен ранкті самурай отбасының үшінші тірі қалған ұлы болды. Отбасында көптеген өлім-жітім болғаннан кейін, ол самурай мәртебесінен бас тартып, саудагердің жесіріне үйленді және Эдо қаласының тұрғыны болды. Ол гесаку жанрындағы, негізінен нұсқаулық тарихи романдар жазып, отбасын асырауға қабілетті болды, бірақ отбасын самурайлар қатарына қайтаруді армандады. Оның ең белгілі шығармалары – 106 кітаптан тұратын «Нансо Сатоми Хаккенден» (Нансо Сатоми кланының сегіз батыр иті туралы жырлар) және «Чинсетсу юмихаридзуки» (Жарты айдың керемет әңгімелері). Бакин өмірінде 200-ден астам туынды жариялады, олардың ішінде әдеби сын, күнделіктер және тарихи романдар бар.

Отбасы және ерте өмірі

1767 жылы 4 шілдеде Эдода (қазіргі Токио) туған Бакин, Бункуро Омон мен Такизава Окиёшидің бесінші ұлы болды. Оның екі үлкен ағасы нәресте кезінде қайтыс болды. Бакиннің әкесі Окиёси, 1751 жылға дейін шогунның вассалы Матсудайра Нобуцунаның қызметінде болған самурай еді. Бункуроның қызметінде жүргенде, Окиёси оның отбасына асырап алынып, Бункуроның асырап алған қызы Омонға үйленді. Окиёси 1760 жылы Мацудайра әулетіне қайта оралды, себебі Окиёсидің ізбасары ұрлық жасағаны үшін қызметтен босатылды. Ол көп ішетін болғанымен, классикалық қытай еңбектерін, әсіресе әскери істерге қатыстыларын оқуға берілген еді. Ол жақсы самурай болған, бірақ 1773 жылы подаграмен ауырып, 1775 жылы қайтыс болды. Оның өлімі Мацудайра кланын Такизаваның жалақысын жартысына дейін төмендетуге мәжбүр етті, бұл Бакин отбасының қарқынды құлдырауының бастауы болды. Бакиннің анасы Омон, жақсы ана және адал әйел ретінде сипатталады. Отбасы 1780 жылы аяқталған Мацудайра Нобунари қызметінен толықтай кеткенге дейін Мацудайра резиденциясында тұру мүмкіндігіне ие болды. Оның үлкен ұлы Рабун (1759-1798) Мацудайра иелігінде тумаған жалғыз бала еді және 1776 жылы ронин болғанға дейін отбасына қызмет етті. Оның кетуі Омонды және оның қалған балаларын, соның ішінде Бакин мен оның екі кіші қарындасын, Охисаны (1771 ?) және Окикуды (1774 ?) кішкентайрақ тұрғын үйге көшуге мәжбүр етті. Бакиннің ағасы Кейчу (1765-1786) қаржылық жағдайды жеңілдету үшін асырап алынды, ал Бакин тоғыз жасында отбасының басшысы деп жарияланды. Бакин үшін шешуші сәт 1790 жылы болды, ол бұрынғы самурайдың алғашқы туындысы «Цукайхаташите нибу киоген» (尽用而二分狂言) жариялау үшін көмек сұрап, өте табысты автор Санто Кёденге жүгінді. 1798 жылы Рабун дизентериядан қайтыс болды, Бакин Такизава әулетінің жалғыз ер баласы болып қалды. Ол әулетін қайта жаңғыртуға ант берді. Рабунның екі қызы нәресте кезінде аурудан қайтыс болды.

Жазушы ретінде өмір

Цукайташите нибу киоген (尽用而二分狂言) 1791 жылы "Даиэ Санжин, Киоденнің шәкірті" деген атпен жарық көрді. Бұл алғашқы кітапта Бакиннің алдағы туындыларының көпшілігіне тән нұсқаулық үлгі болды. Бұл таңдауы оған тиімді болды, себебі 1790 жылы Кансей реформалары қабылданып, әдебиет және оған қатысты заңдар өзгерді. Бакин Шикитей Санба, Джиппенша Икку және оның досы, меценаты Санто Кёден сияқты өріс серіктеріне тағайындалған жазалардан қауырсынып қалды. Бакин өз жазбаларындағы кез келген даулы мәселелерге қатыспауды жөн көрді. Кёденнің өзі ұялуы оған терең әсер етті. Ол Бакиннен өзіне екі жұмыстың мерзімі жақындағандықтан, олар үшін жазуын өтінді. Бұл екі туынды – Тацуномияко намагуса хачиноки және Дзицуго кё осана кошаку – Бакин жазып, Кёден көшірген соң басылымға жіберілді. 1818 жылы кітап сатудан түскен табыспен екінші үй сатып алып, Такизава әулеті ресми түрде қайта құрылды. 1820 жылы Бакиннің ұлы Сохаку лорд Мацумаэ Акихиро тарапынан клан дәрігері болып тағайындалды, осылайша оның әлеуметтік статусы ресми түрде самурай болып бекітілді және Бакин отбасының болашағы қамтамасыз етілді деп ойлады. 1804 жылы басталган Бунка Бунсей мәдени жаңаруы көркем әдебиетке күш берді және 1830 жылы жаңару аяқталғанға дейін өнер гүлденді. Сериалды ұзақ туындылар, тарихи романдардың арасында ғана емес, кеңінен таралды. Осы кезеңде Бакин табысты және танымал туындыларын жариялауын жалғастырды. Олар ғылыми мақалалар мен журналдарды қамтыды, бірақ оның ең көп таралған көркем туындысы тарихи роман болып қалды. Сонымен қатар, ол өзінің ең танымал туындысы – Нансо сатоми хаккенденді жасауға кірісті. Бұл туынды 106 томнан тұрады, оны әлемдегі ең ұзақ романдардың біріне айналдырды және оны аяқтауға 28 жыл кетті (1814–1842). Оның көптеген туындылары сияқты, Хаккенден де самурайлық тақырыптарға, соның ішінде адалдық пен отбасылық ар-ұяққа, сондай-ақ конфуциандық және буддалық философияға назар аударды. Оның жұмысы кезінде Бакин қоғамдық өмірден шеттеді және өріс серіктерінен алшақтады, бұл оның қайтыс болғаны туралы әңгімелерге себеп болды. Апатқа қарай, осы көлемді жұмыстың барысында Бакин көру қабілетін жоғалтып, әйелі мен жалғыз ұлының қазасын бастан кешірді.

Өлу және қайтыс болу

Жазу кезінде Бакин балаларының жақсы тұрмысқа шығуына да қамқорлық жасады. Ою 1815 жылы үйленіп, ұл туды. Осаки 1823 жылы Йошида Шинрокуға (1787-1837) үйленді, ал оның жаңа күйеуі Сеймон есімімен отбасылық бизнесті басқара бастады. Сохаку ұзаққа созылған аурудан кейін клан дәрігері міндеттерін орындай алмады. 1827 жылы Отетсу есімді жас әйелге үйленді. Кейін ол Омичи деп аталды және қайын атасының өмірінде маңызды рөл атқарды. Омичи үш бала туды: ұлы Таро (1828 ?), қызы Оцуги (1830 ?), оны Осаки мен Сеймон асырап алды, және қызы Осачи (1833 ?). Туындының соңғы бөліктері келініне диктантпен жазылды. 1818 жылдан бастап денсаулығы нашарлай бастаған Бакиннің хал жағдайы 1830 жылдары одан да нашарлады. Ол жарияланымдарын жалғастырды, бірақ бұрынғыдан әлдеқайда баяу қарқында. Әйелінің жиі ауыруы, ұлының мүгедектігі, Бакиннің ревматизмі мен көру қабілетінің нашарлауы оны шаршата түсті. 1825 және 1835 жылдар аралығында ол жұмысын жалғастыруға мүмкіндік беретін күш сезімдерін басынан өткерді. Мори Огай сияқты авторлар Бакиннің әдістемесін қытай әдебиетін бейімдеу арқылы батыс туындыларын Жапонияға әкелу үшін пайдаланды. Утагава Кунисада II «Нансо Сатоми Хаккенден» кейіпкерлерін бейнелейтін және кабукидің жетекші актерлерін көрсететін 50 суреттен тұратын укиё-э сериясын жасады. Бұл гравюралар 1850 жылдардың басында Цутая Кичизо баспасынан шықты. Крис Дрейк аударған үзінділер Харуо Ширане (Колумбия университетінің баспасы, 2002) редакторы болған «Ертедегі заманауи жапон әдебиеті: Антология, 1600-1900» кітабына енгізілген. «Сегіз иттің жылнамасы» көптеген рет бейімделді, мысалы, «The Hakkenden» аниме OVA-сында. Оның «Чинсетсу Юмихаридзуки» («Жаңа айдың керемет әңгімелері») шығармасын Юкио Мисима кабуки сахнасы үшін бейімдеді. Кёкутей Бакин 2022 жылдың жазында «Fate/Grand Order» ойынында ойналатын 5★ Rider кластық қызметкер ретінде пайда болды. Алайда, Бакиннің бұл нұсқасы – оның қызы, ол әкесінің нағыз есімін және күштерін пайдаланады.