Кіріспе
Киевтің ең ерте белгілі викинг билеушілері Аскольд және Дир (Ежелгі норвег тілінде Хаскульдр немесе Хёскульдр және Дюр немесе Дьюр; 882 жылы қайтыс болды), «Бастапқы жылнамада», Новгородтың бірінші жылнамасында және Никон жылнамасында есімдері жиі кездеседі. Олар Киевтің ең ерте белгілі билеушілері еді.
Askold and Dir (Haskuldr or Hǫskuldr and Dyr or Djur in Old Norse; died in 882), mentioned in both the Primary Chronicle, the Novgorod First Chronicle, and the Nikon Chronicle, were the earliest known rulers of Kiev.
Асколд
Сондай-ақ Оскольд, Осколд, Осколод. (Осколд, Оскольд, Осколод) Аскольд есімінің шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Ең ықтимал нұсқа оны норвегтік есім – Хаскульдер немесе Хоскульдер деп түсіндіреді. Дегенмен, Аскольд жазылуы тек скандинавиялық үлгіде өзгеруі мүмкін (Витаутас – Витольд сияқты). Киев Русі тарихының маманы, тарих ғылымдарының докторы, профессор Игорь Данилевскийдің айтуынша, есімнің скандинавиялық шығу тегі нақты және ол бұған дейін дәлелденген. -ald жұрнағы кельт есімдерінде кездеседі. Сондай-ақ, есімнің венгрлік шығу тегі туралы теория бар, бірақ оның жеткілікті негіздемесі жоқ. Г. Магнер есімнің славяндық шығу тегін қорғап, оны "skoldyryt" сөзінен – жинақтау, деп шығарды. Славяндық шығу тегі туралы теорияны қолдаушылар сөздің түбірінде oskal (күлімсіреу), sokol (сақтал), kol (тікен) және kolo (шеңбер) сөздерін көрді. Сонымен қатар, -old бөлігі volod/vlad (ие, билеуші) сөзінің қысқартылған түрі болуы мүмкін. Бұл гипотеза қазіргі заманғы тарихи грамматика деректеріне қайшы келмейді. Борис Рыбаков Аскольд пен Дир есімдерінің жылнамаларда кездесуі ертедегі жылнамашылардың бірінің қателігінен туындағанын болжайды. Дәл айтқанда, түпнұсқа мәтінде Киев князі Асколдыр немесе тіпті Осколдыр туралы сөз болған. Кеңес және посткеңес тарихнамасы, оның жақтастары скандинавтардың Русь мемлекетін құрудағы рөлін жоққа шығарады немесе скандинавтардың (нормандардың) Рустің әлеуметтік-саяси өміріне қатысуын мүлдем жоққа шығарады; Киев Русінің құрылуы туралы "нормандық теорияны" қабылдамайды және оны жоққа шығаруға тырысады. Анти-норманист тарихшылар Аскольд есімінің скандинавиялық (Ескі норвегиялық) шығу тегін жоққа шығарды. Анти-норманизмге көптеген ұғымдар мен гипотезалар кіреді, олардың ортақ ерекшелігі – скандинавтардың ежелгі Русьтің қалыптасуының саяси және экономикалық процестеріне тигізген әсерінің маңыздылығын жоққа шығару және баламалы нормандық гипотезаларды ілгерілету. Кейбір ортағасырлық көздер, соның ішінде Киев синопсисі (1674), Оскольдтің князь Кидің жергілікті әулетінің соңғы өкілі болғанын хабарлайды. Осы жылнамалық деректерге сүйене отырып, Алексей Шахматов князь Оскольдтың славяндық шығу тегі фактісін күмәнсіз деп есептеді. 20 ғасырдың зерттеушілері арасында бұл пікірді профессор Михаил Тихомиров және профессор Рыбаков та бөлісті. Князьдің славяндық шығу тегін растау үшін Оскольд есімін Оскил өзенінің атынан шығарылғанын айтты, сондықтан оның пікірінше, "Аскольд" емес, "Оскольд" дегенді қолдану дұрыс, өйткені ол Ежелгі Русь жылнамаларында кездеседі (немесе "Осколод" – XV ғасырдағы Никифоров жылнамасында, XVI ғасырдағы Супрасль жылнамасында немесе Мацей Стрижковскийдің ортағасырлық поляк жылнамасында көрсетілгендей). Тарихшы және археолог Л. С. Клейннің сөзіне қарағанда, "нормандық теория", "норманизм" ешқашан ғылыми ұғым ретінде қалыптаспаған, ал анти-норманизм бар, бірақ ол негізінен төмендікке кешенге негізделген идеологиялық платформа. Анти-норманизм Ресейге тән.
There are several versions of the origin of the name Askold. The most likely version interprets it as the Norse name Haskuldr or Höskuldr. However, the spelling Askold may only be a change in the Scandinavian manner (similar to Vytautas – Vitold)." According to Doctor of Historical Sciences, professor Igor Danilevsky, who is a specialist on the history of Kievan Rus, the Scandinavian origin of the name is certain and it has long been proved. The suffix ald is found in Celtic names. There is also a theory of the Hungarian origin of the name, which has no sufficient grounds. G. Magner defended the theory of the Slavic origin of the name, deriving it from the word "skoldyryt" – to accumulate. Other supporters of the theory of Slavic origin saw in the word the roots oskal (grin), sokol (falcon), kol (spike) and kolo (circle). It is also possible that the part old is a contraction of volod/ vlad (lord, ruler). This hypothesis does not contradict the data of modern historical grammar. Boris Rybakov expressed a conjecture that the appearance of the names of Askold and Dir in the annals is a consequence of an error of one of the early chroniclers. Allegedly, in fact, in the original text it was about one Kievan prince Askoldyr or more precisely Oskoldyr. Soviet and post Soviet historiography, whose supporters deny the role of the Scandinavians in the creation of the Rus' state or deny at all any participation of the Scandinavians (Normans) in the socio political life of Rus'; reject and seek to refute the "Norman theory" of the creation of the Kievan Rus'. Anti Normanist historians denied the Scandinavian (Old Norse) origin of the name Askold. Anti Normanism includes a wide range of concepts and hypotheses, the common features of which are the denial of the essentiality of the influence of the Scandinavians on the political and economic processes of the formation of ancient Rus' and the advancement of alternative Norman hypotheses. A number of late medieval sources, among them the Kievan Synopsis (1674), report that Oskold was the last representative of the local dynasty of Prince Kyi. Referring to these annalistic evidences, Aleksey Shakhmatov considered the fact of the Slavic origin of Prince Oskold beyond doubt. Among the researchers of the 20th century this idea was shared by professor Mikhail Tikhomirov, and professor Rybakov, in confirmation of the Slavic origin of the prince, the name Oskold derived from the name of the river Oskil, and therefore in his opinion it would be correct to use not "Askold", but exactly "Oskold", as it is found in the Old Rus' chronicles (or "Oskolod" – as indicated in the Nikiforov Chronicle of the XV century, Suprasl Chronicle of the XVI century or medieval Polish chronicle of Maciej Stryjkowski). According to the historian and archaeologist L. S. Klein, the "Norman theory", "Normanism" never existed as a scientific concept, while Anti Normanism exists, but is primarily an ideological platform based on an inferiority complex. Anti Normanism is distinctive for Russia.
Аскольд пен Дирдің шығу тегі
Кейбір тарихшылар, кейінгі және сенімсіз деректерге сүйене отырып, Аскольд пен Дирді "Киевичи" әулетінің өкілі, аңыз Кидің тікелей мұрагерлері деп жариялауға тырысады. Бұл "княздық әулеттің" болуы туралы мәлімет XV ғасыр поляк тарихшысы Ян Длугоштан келген, ол жылнамадағы Киев князьдері Аскольд пен Дирдің Игорь (Бастауыш жылнама бойынша Олег) қолынан қаза тапқанын, олардың Кидің ұрпақтары екенін жазған. Длугоштің бұл хабары Дмитрий Иловайскийдің (фактыларды өте еркін пайдаланған) және Михайло Грушевскийдің (IV ғасырда жеке украин этносының болғанын дәлелдеуге тырысқан) еңбектерінде қолданылды; Алексей Шахматов та оларды тарихи реконструкцияларында сілтеді. Дегенмен, бұл көзқарас мамандар тарапынан сирек қолдау табады. Қалай болғанда да, Бастауыш жылнама Аскольд пен Дирдің оқиғасынан шамамен 250 жыл кейін жазылған. Новгородтың бірінші жылнамасының Синодтық жазуының немесе "Ескі нұсқасының" басы жоқ. Сақталған мәтін 1016 жылы сөйлемнің ортасынан басталады. 1016 жылға дейінгі Синодтық жазудың жоғалған мазмұны белгісіз, және оны болжау ғана мүмкін. Бастауыш жылнаманың Лаврентий кодексі Аскольд пен Дирді Константинопольге (норвег Миклагард, славян Царград) баруға Рюрик рұхсат бергенін айтады. Днепрмен саяхаттап, олар Киевке келді және хазарларға салық төлеп келген поляктарды басып алды.
Фактілер мен жазбалар
860 жылы маусымда Константинопольға Русь шабуыл жасағанда, гректер "көкіден түскен найзағайдай" таңғалып қалды, бұл туралы патриарх Фотий осы оқиғаға арналған атақты сөзінде айтқан. Славян жылнамалары бұл жорыққа Аскольд пен Дир есімдерін байланыстырып көрсеткенмен (және оны 866 жылға жатқызғанмен), бұл байланыс күмәнді болып қалады. Фотийдің өзі, христиандығы қабылданған және Византиямен достық қарым-қатынаста болған Русь еліне епископ жібергенін мәлімдегенімен, көптеген тарихшылар Аскольдтың кейіннен дінге өтуі туралы пікірді құпия деп санайды. Рурик пен оның туыстарының, Аскольд пен Дирдің, Олег пен Игорьдің есімдері Киевтегі халық әңгімелерінде кейінгі былиналардың батырлары сияқты сақталған болуы мүмкін. Бастапқы жылнаманың авторының алдындағы мәселе – осы шашыраңқы қалдықтардан тарихи оқиғаның сипаттамасын жасау еді. Рурик пен оның туыстары, сондай-ақ Аскольд пен Дир нақты тұлғалар болған-болмағанына қатысты күмәндер тууы мүмкін, бірақ Олег пен Игорь гректермен жасалған шарттарда есімдерімен аталғандықтан, олардың бар екендігіне сенуге болады. Сондықтан Аскольд пен Дирдің өмір сүргеніне күмәнмен қарау керек, өйткені бұл екі билеуші жартылай аңызға толы тұлғалар еді, ал Рурик туралы күмән одан да артық, себебі ол тарихта аңыз болып саналады. Киевтегі әңгіме бойынша, Аскольдтың жерленген орны Угорская Гора (Мажар төбесі) деп белгіленген, онда Киевтің Ольгасы кейіннен Әйгіс Николай және Әйгіс Иренаға арналған екі шіркеу салдырды. Бүгінде Днепрдің тік жағалауындағы бұл орын Аскольдтың қабірі деп аталатын ескерткішпен белгіленген.
Негізгі дереккөздер
(ред. Дэвид Дж. Бернбаум (Гарвардтың ерте украин әдебиеті кітапханасы, 10-том, 1–3-бөлімдер) – Осы 2003 жылғы Островский және басқалардың басылымында бес негізгі қолжазбаның салыстырмалы түсіндірмесі, сондай-ақ жаңа парадозис ("ұсынылған ең жақсы оқылымы") бар. – 2002/2003 жылғы Островский және басқалардың басылымының 2014 жылғы жетілдірілген цифрлық нұсқасы.)