Кіріспе

Голландиялық ақын және жазушы (1899–1940)

Хендрик Марсман (30 қыркүйек 1899, Зейст қаласында – 21 маусым 1940, Бискай шығанағында) – голландиялық ақын және жазушы. Ол Ұлыбританияға қашып бара жатқанда, жүріп бара жатқан кемесі «Беренисе» (кеме, 1919) немесе машина бөлімінде қазалы жарылыс болды, немесе неміс теңіз асты қайығы «Беренисені» басқа кеме деп қате түсініп, торпедалады.

Өмірбаян

Марсман заңгерлік мамандықты оқып, Утрехт қаласында заңгерлік тәжірибе жүргізді, бірақ 1933 жылдан кейін Еуропаға саяхаттап, өзін әдебиетке арнады. Неміс экспрессионистерінің ықпалымен Марсман шамамен 1920 жылы ритмикалық еркін өлеңмен әдебиетке дебют жасады, ол өзінің агрессивті тәуелсіздігімен көзге түсті. Голландия әдеби мұражайының сайтындағы Хендрик Марсманның өмірбаянында Шарли Туроп 1929 жылы әйелі Риен Барендрегтке үйленер алдында Марсманмен қарым-қатынаста болған әйелдердің бірі ретінде есімдері тізілген. "Verzen" (1923; "Өлеңдер") жинағы ақын "витализм" деп атаған антигуманистік, зиялылыққа қарсы бүлікшілдік көзқарасты білдіреді. 1925 жылы "De Vrije bladen" ("Еркін жапырақтар") журналының редакторы ретінде ол жас буынның ең белгілі сыншысы болды. Оның келесі өлеңдер жинағы 1927 жылы "Paradise Regained" (Ағылшын тілінде "Қайтадан табылган жұмақ") деген атпен жарық көрді және үлкен көркемдік жетістік деп мойындалды. 1934 жылы өлім идеясы басым болған "Porta Nigra" атты тағы бір цикл жарық көрді. Оның соңғы өлеңдер кітабы "Tempel en kruis" (1940; "Ғибадатхана мен крест"), ақынның өмірі мен дамуының автобиографиялық баяны, гуманистік идеалдарды қайта бекітеді. 1940 жылдың 18 маусымында Францияның Бордо қаласында генерал-консул Аристид де Соуза Мендестен Португалия визасын алғаннан кейін Марсман Англияға бағытталған кемеге отырды. Үш күннен кейін кеме Англия жолындағы арнада жарылып суға батып, ол мерт болды. Оның әйелі жалғыз жолаушы ретінде аман қалды. Оның поэзиясы виталистік және экспрессионистік, ал өлімнен қорқу, өмірдегі жеңілістің метафорасы ретінде, жиі кездесетін тақырып. Оның "Herinnering aan Holland" ("Голландияны еске алу"): "Denkend aan Holland zie ik breede rivieren traag door oneindig laagland gaan" ("Голландия туралы ойлағанда, мен аяқсыз жазық дала арқылы баяу ағатын кең өзендерді көремін"). 2000 жылы голланд халқы осы өлеңді "Ғасырдың голланд өлеңі" деп таңдады.

Өлім

Хендрик Марсман 1940 жылғы 21 маусымда таңертең Бискай шығанағында суға батқан "S.S. Berenice" кемесінде қаза тапты. Кеме Бордодан жолға шығып, Солтүстік теңізде батып кеткен. "S. S. Berenice" кемесінің қалай батқаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Хендрик Марсман туралы мұрағатты сақтайтын Нидерландтың Ұлттық кітапханасының мәліметінше, оқиға былай болған: егжей-тегжейлі баяндама минуттармен берілген, бірақ дау-дамайға мүмкіндік бар: U қайығы тұманға байланысты, кездейсоқ түрде "S. S. Berenice" кемесін "Шамплен" кемесімен шатастырып, шабуыл жасаған болуы мүмкін. "U 65-тің [кемелік журналына] сәйкес, олар 5.45-те Champlain (28.124 тонна) деп танылған үлкен бу кемесін көрген, ол 7.35-ке дейін бақыланған, бірақ тұманға байланысты байланыс үзілген. Біраз уақыттан кейін кеме қайтадан көрініп, сағат 8.17-де үш торпедамен шабуылға ұшыраған. Одақтас елдердің деректеріне сәйкес, "Шамплен" 17 маусымда сағат 09.30-да Ла-Пальис маңында магниттік минаға шалып, батқан. Бұл деректерді ескере отырып, U 65 торпедалық шабуыл туралы баяндамасында "Шампленді" өзінің жемісі деп мәлімдейді, бірақ күні, уақыты және орны "Беренице" кемесінің жоғалуымен сәйкес келеді. Жаап Гюдегебуренің Марсманның өмірбаянында жазғанынша, голланд тарихшылары "Беренице" U65 торпедасынан зардап шекпегенін анықтауға 45 жыл жұмсаған. Бір күннен кейін жасалған шабуыл "Беренице" кемесінде болған жарылыспен шатастырылған. Өмірбаянға қатысты дереккөз – 1986 жылғы тарихшы Карел Беземердің "Екінші дүниежүзілік соғыста голланд сауда флотының тарихы" (Geschiedenis van de Nederlandse koopvaardij in de Tweede Wereldoorlog) еңбегі. Голландияда "Беренице" кемесіне жасалған шабуыл туралы аңыз әлі де тірі. Апаттан жалғыз аман қалған жолаушы – Марсманның әйелі Риен Барендрегт. Ол жарылыс кезінде палубада таңғы ас дайындап, құтқару жилеті кигендіктен аман қалған. Ол кеменің ("Нетти") капитаны Гренхофқа күйеуі туралы "Ол енді ұстай алмады" дегенді айтқан. Голландтың "Трау" газетінде "Нетти" кемесі туралы жарияланған мақала "Marsman kon niet meer op ms 'Nettie' wachten" ("Марсман 'Нетти' кемесін күте алмай қалды") деген мағына беретін тақырыппен жарық көрген. Сол мақалада (голланд тілінде) жарылыстан кейін ешқандай қолжазба немесе дене табылмаған. "Vrees" ("Қорқыныш"), "Zinkend ship" ("Батып бара жатқан кеме"), "De Overtocht" ("Кемемен өту") сияқты өлеңдерде Хенрик Марсманның өлім сәтін болжағандай және "dat de dood het einde niet is" ("өлім соңғысы емес") деген қорқынышын көруге болады. "Verzet" ("Қарсылық") өлеңінде Марсман өлім аузында жатқан адамның соңғы сәттерін бейнелейді, ол соңғы күшін діни қызметкердің алдына тіккен айқышқа қарсы соққы беруге жұмсайды және "Mijn zonden gaan mee in Mijn graf" ("Менің күнәларым қабіріммен бірге кетеді") деп айқайлайды. Интернетте жарияланған өмірбаянында (голланд тілінде) Марсманның қалай қаза тапқанын болжағандай сезім тудыратын алты өлең аталады. Бұл жерде "Maannacht" ("Ай түні") өлеңінен бір шумақ ғана иллюстрация ретінде қолданылған. Пол Ф. Винсент: "Гернринринг ан Голландия" атты аударма. Утрехт, Bucheliuspers, 2007 жыл. ISBN жоқ. Джеймс Дики: Зодиак. Гардэн-Сити, Нью-Йорк, Даблдей, 1976 жыл. (Х. Марсманның "Зодиак" өлеңі бойынша). ISBN жоқ. H. Marsman: "Поэзия". In: The literary review, 5-том (1961), 2-сан, 193-бет.