Кіріспе
Иоганн Вольфганг фон Гётенің поэмасы "Солдат шәкірті" ("Der Zauberlehrling") – 1797 жылы Иоганн Вольфганг фон Гёте жазған өлең. Поэма 14 шумақтан тұратын баллада.
"The Sorcerer's Apprentice" ("Der Zauberlehrling") is a poem by Johann Wolfgang von Goethe written in 1797. The poem is a ballad in 14 stanzas.
Әңгіме
Өлең ескі сиқыршының шеберханасынан келіп, шәкіртіне шаруалар қалдырып кеткенімен басталады. Суды қазанмен тасып әкелуден шаршаған шәкірт, жұмыстың орнына сиқырлы сөздермен шомылдырып, толыққанды меңгермеген сиқырды қолданады. Еден тез арада суға толып, шәкірт ол сиқырды тоқтатуға білмейтіндіктен, шомылдыруды тоқтата алмайтынын түсінеді. Шәкірт балтамен шомылдыруды екіге бөледі, бірақ әр бөлігі толыққанды шомылдыруға айналып, қазанды алып, су тасып әкелуді, енді екі есе жылдамдықпен жалғастырады. Осылайша, бөлмеге су тез арада ағылып кіреді. Барлығы жоғалғандай болғанда, ескі сиқыршы оралып, сиқырды дереу бұзады. Өлең қарт сиқыршының: "Құдіретті рухтарды тек шебер ғана шақыруы керек" деген сөзімен аяқталады.
Неміс мәдениеті
Гётенің "Зәуберлехрлинг" атты шығармасы неміс тілді әлемде жақсы танымал. Оқушының жасаған қауқабын жөнге келтіру үшін сиқыршыға көмек сұрайтын сөздері, әсіресе "Die Geister, die ich rief" ("Мен шақырған рухтар") – клишеге айналды. Бұл, Гётенің "Die ich rief, die Geister, / Werd' ich nun nicht los" ("Мен шақырған рухтар / енді олардан арыла алмаймын") деген жолының қысқартылған нұсқасы. Көбінесе, өзі бағындыра алмайтын көмекшілерді немесе одақтастарды шақыратын адамды сипаттау үшін, әсіресе саясатта қолданылады.
Ұқсас оқиғалар
Кейбір нұсқалары Гёте нұсқасынан өзгеше, ал кейбіреулерінде сиқыршы шәкіртіне ашуланып, тіпті үйдің қалыс-қалыс болғаны үшін оны қуады. Басқа нұсқаларда сиқыршы шәкірттің әрекетіне көңіл көтеріп, шақырылған сиқырды толық бақылаудың қажеттігін ескертеді. Грек тіліндегі "Филопсевдес" және "Фантазия" фильмінде кездесетін сиқыршының шәкіртке деген ашуы Гётенің "Зәуберлехрлинг" шығармасында жоқ.
Филопсеудалар
Жалған сөйлеуші (Φιλοψευδής) – Лукианның шамамен 150 жылға жуық жазылған қысқаша повесі. Баяндаушы Тихиад, ауру және қарт досы Евкраттың үйіне келеді, онда олар табиғаттан тыс құбылыстардың рас екендігі туралы пікір таластырады. Евкрат және басқа бірнеше қонақ оны табиғаттан тыс құбылыстардың шын екеніне көндіру үшін әртүрлі әңгімелер айтады. Тихиад әрбір әңгімені жоққа шығара немесе қысымға алады. Евкрат Гётенің «Зауберлехрлинг» (Шәкірт) туындысына өте ұқсас оқиғаны айтады, ол оның жастық шағында болған деп есептеледі. Бұл – осы типтегі әңгіменің ең ерте белгілі нұсқасы. Бірнеше айырмашылық бар: сиқыршы – египеттік мистик, Изиданың жұбайы Панкратес. Евкрат шәкірт емес, Панкратестің сиқыр сөздерін жасырын тыңлаған серігі. Сиқырдың күшімен жандырылатын заттардың тізімінде шүбір бар болғанымен, Евкрат шын мәнінде итті қолданады. (Панкратес кейде есік құрылғысын да қолданған.)
The sorcerer is, instead, an Egyptian mystic – a priest of Isis called Pancrates. Eucrates is not an apprentice, but a companion who eavesdrops on Pancrates casting his spell. Although a broom is listed as one of the items that can be animated by the spell, Eucrates actually uses a pestle. (Pancrates also sometimes used the bar of a door.)
Басқа да оқиғалар
Осыған ұқсас тақырыптар (мысалы, сиырлы күш немесе оны шақырушының жеткіліксіз білімінен туындаған технологияға қарсы болуы) көптеген дәстүрлер мен өнер туындыларында кездеседі. Салыстырмалы мифолог Патрис Лажойе бритондық Талиэсин жырлары мен Александр Афанасьев жинаған орыс ертегісі "Le savoir magique" арасындағы параллельдік туралы айтады, екеуі де ATU 325 ретінде жіктеледі. Жозеф Джейкобс өзінің "Ағылшын ертегілерінде" көрсеткендей, Джозеф Тюнисон (1849–1916) римдік ақын Вергилийге қатысты бірнеше апокрифтік ортағасырлық әңгімелерді талдады, оның ішінде Вергилий зұлым күшті шақырып, қуған оқиғасы бар. Зерттеушілер бұл оқиғаның түрінің идиш фольклорында кең таралғанын мойындайды. 17 ғасыр француз жазушысы Евстась ле Нобль де осы оқиға түрінің әдеби нұсқасын "Магияшының шәкірті" (L'apprenti magicien) деген атпен жазды.
Әңгімеге арналған мәдени және халықтық мәдениет
1940 жылы Диснейдің "Фантазия" анимациялық фильмі Гёте өлеңінен алынған әңгімені және 1897 жылы Пауль Дуканың симфониялық поэмасын, батыс классикалық музыкасына негізделген сегіз анимациялық қысқа фильмнің бірінде танымал етті. "Солдат шәкірті" деген атауды сақтаған шығармада Микки-Мысы шәкіртті ойнайды, ал әңгіме Гётенің түпнұсқасына жақын, бірақ сиқыршы (Ен Сид, немесе Диснейдің керісінше жазылған аты) шәкіртіне қатаң және ашулы болады, оны құтқарып қалғанда. "Фантазия" Гёте әңгімесін бүкіл әлемге таныстырды. Бұл бөлім өте танымал болғандықтан, "Фантазия 2000" жалғасында өз бастапқы түрінде қайта көрсетілді. 1988 жылы шыққан "Кім Роджер Раббитті кінәлады" фильмінде төрт анимациялық сыпырғыш қысқа ғана эпизодта пайда болады, олар киностудияны тазалап, ал адам бақылаушысы Дуканың композициясының саксофонмен орындалуын тыңдайды. Әдеби бейімдеулерге бірнеше көркем және ғылыми-популярлық кітаптар кіреді, соның ішінде Ханс Хайнц Эверстің "Солдат шәкірті" (1910) романы және Кристофер Булистің "Солдат шәкірті" (1995) романы, ол "Доктор Хью" телесериалына негізделген. Осы тақырыптағы ғылыми-популярлық кітаптарға Эльспет Хакслидің "Солдат шәкірті: Африка арқылы саяхат" (1948) және Тахир Шахтың "Солдат шәкірті" (1998) саяхат кітабы жатады. Карл Маркс пен Фридрих Энгельс Гёте өлеңіне "Коммунистік манифест" (1848) еңбегінде сілтеме жасайды, қазіргі буржуазиялық қоғамды "өз сиқырымен шақырған, енді бақылап ұстай алмайтын әлемнің күштеріне" теңейді. "Солдат шәкірті" - Альфред Хичкок таныстырған 1962 жылғы эпизод, онда Брэндон де Вильде психикалық проблемалары бар Хьюго рөлінде, мейірімді сиқыршының сиқырлы таяғын қалайтынын көрсетеді. Өлеңдегі оқиға "Бір кездері" әкият драмасының бірнеше эпизодында, әсіресе "Сабақшы" (2014) эпизодында көрсетіледі. Дукас шығармасының вариациясы кейбір сахналарда ойналады. Шәкірттің өзі қайта-қайта пайда болатын кейіпкер, ал сиқыршы Мерлин екені көрсетіледі. "Солдат шәкірті" (2010) фильмінде Гёте өлеңінің (және "Фантазия" нұсқасының) негізінде бір көрініс бар. "Жоғары құпия шәкірт" – 1991 жылғы 1 ақпанда көрсетілген "Tiny Toon Adventures" эпизодының бөлігі, бұл оқиғаның заманауи нұсқасы, онда Бастер Банни Багс Баннидің мультфильмдік декорациялық машинасымен ойнап, қиын жағдайға түседі. "Фантазия" нұсқасы "Kingdom Hearts" (2002) видео ойын сериясында пайда болады, онда сиқыршы Йен Сид кейіпкерлерге кеңесші болып, Миккиге, Сораға және Рикуға әлемді бұрынғы досы Ксеханорттың жоспарынан қорғау үшін қажетті Keyblade дағдыларын үйретеді. Серияда "Фантазия" нұсқасына негізделген әлем де бар, ол Йен Сидтің үйі ретінде көрсетіледі. "Magic: The Gathering" жинағындағы "Элдрейн тағындағы сиқыршының сыпырғышы" картасы оқиғаға және сыпырғыштың көбейту қабілетіне сілтеме жасайды.