Жапондық "сенпай-кохай" қарым-қатынасы

Кіріспе

Жапондық иерархиялық қарым-қатынас

Сенпай және кохай – Жапониядағы ұйымдарда, қауымдастықтарда, клубтарда, кәсіпорындарда және мектептерде кездесетін, сондай-ақ жапон мәдениетінің бүкіл әлемдегі көрінісін білдіретін бейресми иерархиялық жеке қарым-қатынасты сипаттауға қолданылатын жапон терминдері. Сенпай ([[wikt:先輩, "аға"]) және кохай ([[wikt:後輩, "іңір"]) қарым-қатынасының тамыры конфуциандыққа саяды, бірақ ол өзіне тән жапондық стильге ие болды. Сенпай термині жапондық сыпайы сөздеріндегі атау ретінде қарастырылуы мүмкін.

Тұжырымдама

Бұл қарым-қатынас өзара тәуелді, себебі сенпайға кохай қажет, сондай-ақ кохайға сенпай қажет, және ұйымға қабылдану күнімен анықталатын байланыс орнатылады. Сенпай – ұйымдағы тәжірибесі мол, жоғары дәрежелі, иерархиялық жағдайы жоғары немесе жасы үлкен мүше, ол жаңа немесе тәжірибесіз мүшеге, яғни кохайға көмек, достық және кеңес көрсетеді. Кохай ризашылық, құрмет көрсетуі және кейде жеке адалдығын танытуы тиіс. Кохай сенпайдың тәжірибесі мен ағалығын құрметтейді және оған құрметті тілде сөйлейді. Сенпай сонымен қатар дос ретінде де әрекет етеді. Бұл қарым-қатынас Шығыс мәдениетіндегі ұстаз бен шәкірт арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас, бірақ сенпай мен кохай бір ұйымда жұмыс істеуі керек. Бұл қатынас Конфуций ілімінен, сондай-ақ ежелгі Қытайдан Жапонияға келген және жапон философиясының түрлі салаларына тараған моральдық және этикалық қағидалардан бастау алады. Сенпай-кохай қарым-қатынасы – вертикальдық иерархия (әке-бала қатынасы сияқты), ол билікке, басшылық тізбегіне және үлкендерге құрмет көрсетуге баса назар аударады, ішкі бәсекелестіктің барлық түрлерін жояды және ұйымның бірлігін нығайтады. Уақыт өте келе бұл механизм тәжірибе мен білімді таратуға, таныстар санын арттыруға және ұйымдық есте сақтауды қалыптастыруға мүмкіндік берді. Бұл екі жаққа да пайдалы тәжірибе алуға мүмкіндік береді, себебі кохай сенпайдың білімінен пайда көреді, ал сенпай кохайдан жаңа тәжірибелер алып, жауапкершілік сезімін дамытады. Бұл серіктестік міндетті түрде достыққа тең емес; сенпай мен кохай дос болуы мүмкін, бірақ мұндай күту болмайды. Корей тіліндегі сеонбэ (seonbae) және хубэ (hubae) сөздері бірдей қытай таңбаларымен жазылады және ұқсас аға-іні қарым-қатынасты білдіреді. Жапон және корей терминдері бірдей қытай таңбаларымен жазылған қытайлық құрметті сөздер – сяньбэй (xianbei, 先輩) және хоубэй (houbei, 後輩) негізінде құрылған. Қытай тілінде сөйлейтін елдерде де осыған ұқсас ұғым бар, бірақ терминдер контекстке байланысты өзгереді. Бизнесте ағаларға қатысты қолданылатын термин әдетте цяньбэй (qiánbèi, 前輩), ал кішілерге қатысты – хоубэй (hòubèi, 後輩) болып табылады. Студенттер арасында еркек сенпай үшін xuézhǎng/xuéjiě (學長/姐, Тайваньда көбірек қолданылады) немесе shīxiōng/shījiě (师兄/姐, Қытай материгі), ал әйел сенпай үшін xuédì/xuémèi (學弟/妹, Тайвань) немесе shīdì/shīmèi (师弟/妹, Қытай материгі) қолданылады. Бұл студенттік терминдер Тайвань әскери және полиция жүйесінде де қолданылады, бірақ осы еңбек ету жүйесінің қатардағы шендермен қатар болуы сынға ұшырайды.

The relationship is an interdependent one, as a senpai requires a kōhai and vice versa, and establishes a bond determined by the date of entry into an organization. Senpai refers to the member of higher experience, hierarchy, level, or age in the organization who offers assistance, friendship, and counsel to a new or inexperienced member, known as the kōhai, who must demonstrate gratitude, respect, and occasionally personal loyalty. The kōhai defers to the senpais seniority and experience, and speaks to the senpai using honorific language. The senpai acts at the same time as a friend. This relation is similar to the interpersonal relation between tutor and tutored in Eastern culture, but differs in that the senpai and kōhai must work in the same organization. The relation originates in Confucian teaching, as well as the morals and ethics that have arrived in Japan from ancient China and have spread throughout various aspects of Japanese philosophy. The senpai–kōhai relation is a vertical hierarchy (like a father–son relation) that emphasizes respect for authority, for the chain of command, and for one's elders, eliminating all forms of internal competition and reinforcing the unity of the organization. Over time this mechanism has allowed the transfer of experience and knowledge, as well as the expansion of acquaintances and the building of institutional memory. It also allows the development of beneficial experiences between both, as the kōhai benefits from the senpais knowledge and the senpai learns new experiences from the kōhai by way of developing a sense of responsibility. This comradeship does not imply friendship; a senpai and kōhai may become friends, but such is not an expectation. The Korean terms seonbae and hubae are written with the same Chinese characters and indicate a similar senior–junior relationship. Both the Japanese and Korean terms are based on the Chinese honorifics xianbei (先輩/先辈) and houbei (後輩/后辈), written in the same Chinese characters. Similar concept exists in the Chinese speaking world, though the terms vary depending on the context. In business, the terms are usually qiánbèi (前輩/前辈) for seniors and hòubèi (後輩/后辈) for juniors. For students, the term is usually xuézhǎng/xuéjiě (學長/姐, more common in Taiwan) or shīxiōng/shījiě (师兄/姐, Mainland China) for male and female senpai, respectively, and xuédì/xuémèi (學弟/妹, Taiwan) or shīdì/shīmèi (师弟/妹, Mainland China) for male and female kohai, respectively. The student terms are also used in the Taiwanese military and the police system, though the existence of this seniority system in parallel to the ranks is criticized.

Тарих

Сенпай-кохай жүйесі жапон тарихында терең тамырланған. Оның дамуына үш фактор маңызды әсер етті: конфуциандық, дәстүрлі жапон отбасы жүйесі және 1898 жылғы азаматтық кодекс. Конфуциандық 6-9 ғасырлар аралығында Қытайдан келді, бірақ Жапонияда терең әлеуметтік өзгерістерге әкелген, неоконфуциандық – Токугава сёгунатының (1603-1867) ресми іліміне айналған ойдың туындысы болды. Сол кезде жапондықтарда адалдық пен ата-анаға құрмет (朝貢) қағидалары басым болды, себебі қытай конфуциандығының үйреткені – ақсақалдарды құрметтеу және ата-бабаларға табыну жапондықтар тарапынан жақсы қабылданып, бұл әсерлер күнделікті өмірге тарады. Басқа қытайлық ықпалдар сияқты, жапондықтар да бұл идеяларды таңдап, өздеріне лайықтап алды, сондықтан конфуциандық "адалдық" феодалдық әмірге немесе императорға деген адалдық ретінде қабылданатын. Жапон отбасы жүйесі (家) конфуциандық мінез-құлық кодекстерімен реттеліп, сенпай-кохай қарым-қатынасының қалыптасуына әсер етті. Бұл отбасы жүйесінде әке, еркек басшы ретінде, отбасында абсолютті билікке ие болды, ал үлкен ұлы отбасы мүлігін мұраға алды. Әке билікке ие болды, өйткені ол білім алып, жоғары моральдық білімге ие болды деп есептелді. Жапон қоғамында жоғары тұрғандарға құрмет көрсету қасиет саналғандықтан, әйелдер мен балалар оған бағынуға тиіс болды. Мұрагерлік жүйеден басқа, әкесінің мүлкін тек үлкен ұлы ғана алатын, ал үлкен қызы мен кіші балалары одан ештеңе алмады. Сенпай-кохай жүйесіне әсер еткен соңғы фактор – 1898 жылғы азаматтық кодекс болды, ол үлкендердің артықшылықтарын күшейтіп, дәстүрлі отбасы жүйесін нығайтып, отбасы ішіндегі иерархиялық құндылықтарды нақтылады. Бұл жүйе кошусей (戸主制, "отбасы басшысы жүйесі") деп аталды, онда отбасы басшысы отбасына басшылық ету құқығына ие болды және үлкен ұлы осы лауазымға мұрагерлік етті. Бұл ережелер 1947 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Жапонияның бас иіп бергеннен кейін күшін жойды. Дегенмен, осы идеалдар келесі жылдары жапон қоғамында психологиялық ықпал ретінде сақталды.

The senpai–kōhai system is deeply rooted in Japanese history. Three elements have had a significant impact on its development: Confucianism, the traditional Japanese family system, and the Civil Code of 1898. Confucianism arrived from China between the 6th and 9th centuries, but the derived line of thought that brought about deep social changes in Japan was Neo Confucianism, which became the official doctrine of the Tokugawa shogunate (1603–1867). The precepts of loyalty and filial piety as tribute (朝貢 ) dominated the Japanese at the time, as respect for elders and ancestor worship that Chinese Confucianism taught were well accepted by the Japanese, and these influences have spread throughout daily life. Like other Chinese influences, the Japanese adopted these ideas selectively and in their own manner, so that the "loyalty" in Confucianism was taken as loyalty to a feudal lord or the Emperor. The Japanese family system (家 ) was also regulated by Confucian codes of conduct and had an influence on the establishment of the senpai–kōhai relation. In this family system the father, as male head, had absolute power over the family and the eldest son inherited the family property. The father had power because he was the one to receive an education and was seen to have superior ethical knowledge. Since reverence for superiors was considered a virtue in Japanese society, the wife and children had to obey it. In addition to the hereditary system, only the eldest son could receive his father's possessions, and neither the eldest daughter nor the younger children received anything from him. The last factor influencing the senpai–kōhai system was the Civil Code of 1898, which strengthened the rules of privilege of seniority and reinforced the traditional family system, giving clear definitions of hierarchical values within the family. This was called koshusei (戸主制, "family head system"), in which the head of the household had the right to command his family and the eldest son inherited that position. These statutes were abolished in 1947, after the surrender of Japan at the end of World War II. These ideals nevertheless remained during the following years as a psychological influence in Japanese society.

Терминология

Жапон тілінде әртүрлі грамматикалық ережелерде астарлылық қағидалары көрініс табады. Жоғары дәрежедегі адамға құрметпен сөйлейтін адам құрметті тіл (敬語) қолданады, ол үш санатқа бөлінеді: (尊敬語, "қадірлі тіл"): Бұл тіл сөйлеушінің жоғары дәрежедегі адамға немесе оның іс-әрекеттеріне, заттарына, қасиеттеріне және осы адаммен байланысты адамдарға деген құрметін білдіреді. (謙譲語, "немірімді тіл"): Сонкейгодан айырмашылығы, кендзёгода сөйлеуші өзін төмендете отырып жоғары дәрежедегі адамға құрмет көрсетеді. (丁寧語, "әдепті тіл"): Бұл тіл ерекшелігі – құрмет тек сөйлесіп тұрған адамға ғана көрсетіледі, ал туралы айтылып жатқан адамға емес. "Болу" деген мағынаны білдіретін "десу" етістігінің және "масу" жұрнағымен аяқталатын етістіктердің қолданылуы – тейнейгоның мысалдары. Сонкейго мен кендзёгоның әрбір түріне тән сөздер (етістіктер, есімдер және арнайы префикстер) бар; мысалы, "істеу" деген мағынаны білдіретін қарапайым жапон етістігі – "суру", ал сонкейгода – "насару", кендзёгода – "итасу". Иерархиялық қатынастағы тағы бір қағида – құрметті жұрнақтарды қолдану. Сенпай, кохайдің жынысына қарамастан, кохайдың аты немесе тегінен кейін "кун" жұрнағымен обращается. Кохай сенпайға "сенпай" немесе "сан" жұрнағымен обращается; кохайдың сенпайға "сама" жұрнағымен обращатьсясы өте сирек, себебі бұл сөйлесіп тұрған адамға көрсетілетін ең жоғары құрметті білдіреді.

Ауру таралуы

Сенпай-кохай қатынасы Жапонияда ең кең таралған жерлердің бірі – мектептер. Мысалы, орта және жоғары сыныптарда (әсіресе мектеп клубтарында) үшінші курс студенттері (ең үлкендері) сенпай ретінде үлкен беделге ие. Мектеп спорт клубтарында жаңа кохайлар доптарды жинау, ойын алаңдарын тазалау, жабдықтарға күтім жасау және тіпті үлкен оқушылардың киімдерін жуу сияқты қарапайым міндеттерді орындауға міндетті. Олар құттықтаған кезде сенпайларына иіліп немесе сәлем беруі керек, ал сенпайлар кохайларды жазалауға немесе оларға қатаң қарауға құқылы. Мұндай қарапайымдыққа негізгі себеп – команда мүшелері тек мойынсұнушы, адал болу және жаттықтырушының немесе капитанның бұйрықтарын орындау арқылы ғана жақсы ойыншы бола алады, соның нәтижесінде болашақта адал, жауапты және ынтымақтас азаматқа айналады деген сенім. Жапон мектептеріндегі қарым-қатынастар оқушылардың қабілетіне қарағанда жасына көбірек мән береді. Сенпай мен кохай арасындағы үстемдік ережелері мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас, онда мұғалімнің жасы мен тәжірибесіне құрмет көрсетілуі және күмән тудырмауы тиіс. Университеттерде сенпай-кохай қатынасы әлсіз, себебі әртүрлі жастағы студенттер бірге оқиды; студенттер үлкендерге құрмет көрсетуді негізінен әдепті тілмен көрсетеді. Дегенмен, академиялық дәрежесі мен тәжірибесіне байланысты оқытушылар арасында тік иерархиялық ережелер сақталады. Сенпай-кохай жүйесі жапондық бизнес әлемінде де кең таралған. Жапондық компаниялардағы әлеуметтік орта екі стандартпен реттеледі: үстемдік жүйесі және тұрақты жұмыспен қамту жүйесі. Қызметкерлердің мәртебесі, жалақысы және лауазымы еңбек өтіліне тікелей байланысты, ал тәжірибелі қызметкерлер әдетте жоғары лауазымдарға ие және бағыныстыларына қарағанда жоғары жалақы алады. 20-шы және 21-ші ғасырлардың тоғысында жұмыс өмір бойына кепілдендірілгендіктен, мұндай қызметкерлер жұмысынан айырылып қалу туралы алаңдамайтын. Сенпай-кохай қатынасы жапондық бизнес әлеміндегі тұлғааралық қарым-қатынастардың маңызды бөлігі болып табылады. Мысалы, кездесулерде төменгі дәрежедегі қызметкер shimoza (下座, "төменгі орын") деп аталатын есікке жақын орынға отыруы керек, ал жоғары дәрежедегі қызметкер (кейде басшы) kamiza (上座, "жоғарғы орын") деп аталатын маңызды қонақтың жанында отырады. Кездесулер кезінде көптеген қызметкерлер өз пікірлерін білдірмейді, тек жоғары тұрғандарды тыңдайды және олармен келіседі, бірақ компаниядағы жоғары дәрежелі және ықпалды қызметкерлердің алдын ала келісімімен пікір білдіруге құқылы. Жапониядан тыс жерлерде сенпай-кохай қатынасы жапондық жекпе-жек өнерін үйретуде жиі кездеседі, бірақ тарихи білімнің жетіспеуінен және Батыс сияқты мәдениеттерде Жапонияның тік әлеуметтік иерархиясының болмауынан түсініспеушіліктер туындауы мүмкін.

One place the senpai–kōhai relation applies to its greatest extent in Japan is in schools. For example, in junior and senior high schools (especially in school clubs) third year students (who are the oldest) demonstrate great power as senpai. It is common in school sports clubs for new kōhai to have to perform basic tasks such as retrieving balls, cleaning playing fields, taking care of equipment, and even wash elder students' clothes. They must also bow to or salute their senpai when congratulated, and senpai may punish kōhai or treat them severely. The main reason for these humble actions is that it is believed that team members can become good players only if they are submissive, obedient, and follow the orders of the trainer or captain, and thus become a humble, responsible, and cooperative citizen in the future. Relations in Japanese schools also place a stronger emphasis on the age than on the abilities of students. The rules of superiority between a senpai and a kōhai are analogous to the teacher–student relation, in which the age and experience of the teacher must be respected and never questioned. The senpai–kōhai relation is weaker in universities, as students of a variety of ages attend the same classes; students show respect to older members primarily through polite language Vertical seniority rules nevertheless prevail between teachers based on academic rank and experience. The senpai–kōhai system also prevails in Japanese businesses. The social environment in Japanese businesses is regulated by two standards: the system of superiority and the system of permanent employment. The status, salary, and position of employees depend heavily of seniority, and veteran employees generally take the highest positions and receive higher salaries than their subordinates. Until the turn of the 20th and 21st centuries, employment was guaranteed for life and thus such employees did not have to worry about losing their positions. The senpai–kōhai relation is a cornerstone in interpersonal relations within the Japanese business world; for example, at meetings the lower level employee should sit in the seat closest to the door, called shimoza (下座, "lower seat"), while the senior employee (sometimes the boss) sits next to some important guest in a position called kamiza (上座, "upper seat"). During meetings, most employees do not give their opinions, but simply listen and concur with their superiors, although they can express opinions with the prior consent of the employees of greater rank and influence in the company. Outside Japan, the senpai–kōhai relation is often found in the teaching of Japanese martial arts, though misunderstandings arise due to lack of historical knowledge, and as the vertical social hierarchy of Japan does not exist in cultures such as those in the West.

Мәселелер

Сенпай-кохай қарым-қатынасының жапон қоғамындағы терең тамырларына қарамастан, 20-шы ғасырдың соңынан бері академиялық және бизнес ұйымдарында өзгерістер болып өтті. Кохайлар енді сенпайларының тәжірибесіне бұрынғыдай құрмет көрсетпейді, қарым-қатынас сыртымдақ сипатқа ие болды, ал жас факторының маңызы азайды. Студенттік құрам жапондық студенттермен, олар өмірінің көп бөлігін шетелде өткізіп, Жапонияға оралған, сондай-ақ жапондық иерархиялық жүйеге бейімделмеген шетелдік студенттермен толықты. 1990 жылдардың басындағы экономикалық көпіршіктің жарылуы жоғары деңгейдегі жұмыссыздыққа, тіпті жоғары лауазымды қызметкерлердің жұмыстан босатылуына әкелді. Осыдан кейін компаниялар қызметкерлердің жасын немесе компаниядағы еңбек өтілін емес, біліктілігін бағалай бастады, нәтижесінде көптеген тәжірибелі қызметкерлер үміттерді орындай алмағандықтан лауазымдарынан айырылды. Бірте-бірте көптеген компаниялар жалақы және жоғарылау жүйесін қайта құруға мәжбүр болды, осылайша еңбек өтілі жапон қоғамындағы ықпалын жоғалтты. Сенпай-кохай жүйесіне қатысты көзқарастар дәстүрлерді құрметтеуден және жақсы қарым-қатынастың пайдасынан бастап, мәжбүрлі келісімге және тіпті қарсылыққа дейін жетеді. Жүйені сынаушылар оны еріксіз және әділетсіз деп санайды, сенпайлар көбінесе қысым көрсетіп, студенттердің ұялшақтығына немесе топтан ерекшеленуден қорқуына себеп болады. Мысалы, кейбір кохайлар сенпайларынан жақсы нәтиже көрсетсе, сенпайларының беделі түсетінінен қорқады және осы үшін кешірім сұрауға мәжбүр болады. Кейбір жағдайларда бұл қарым-қатынас зорлық-зомбылыққа және қорлауға ұшырауы мүмкін. Көптеген жапондықтар, тіпті оны сынаушылар да, сенпай-кохай жүйесін қоғамның ажырамас бөлігі деп қабылдайды, одан бас тарту сөзсіз жағымсыз әлеуметтік салдарға әкеледі.