Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын ақыны және полимат (1717–1806)
English poet and polymath (1717–1806)
Элизабет Картер (қалам аты Элиза; 16 желтоқсан 1717 – 19 ақпан 1806) – ағылшын ақыны, классик, жазушы, аудармашы, тіл білгісі және полимат. Элизабет Монтегюді қоршаған Блюстокинг үйірмесінің мүшесі ретінде ол Эпиктеттің 2-ғасырғы «Сөздері» атты еңбегінің алғашқы ағылшын тіліне аудармасы үшін құрметке ие болды. Ол өлеңдер де жариялады, француз және итальян тілдерінен аударма жасады, көптеген хаттар алмасты. Оның көптеген белгілі достарының арасында Элизабет Монтегю, Ханна Мор, Хестер Чапон және басқа Блюстокинг мүшелері болды. Ақын және қоғамдық қайраткер Энн Хантер мен Мэри Делани да оның жақын достары еді. Ол Сэмюэл Джонсонмен достық қарым-қатынас жасап, оның «The Rambler» журналының бірнеше нөмірін редакциялады.
Elizabeth Carter (pen name Eliza; 16 December 1717 – 19 February 1806) was an English poet, classicist, writer, translator, linguist, and polymath. As one of the Bluestocking Circle that surrounded Elizabeth Montagu, she earned respect for the first English translation of the 2nd century Discourses of Epictetus. She also published poems and translated from French and Italian, and corresponded profusely. Among her many eminent friends were Elizabeth Montagu, Hannah More, Hester Chapone and other Bluestocking members. Also close friends were Anne Hunter, a poet and socialite, and Mary Delany. She befriended Samuel Johnson, editing some editions of his periodical The Rambler.
Ерте өмір және білім
1717 жылғы 16 желтоқсанда Кент қаласындағы Дилде туған Элизабет Картер – пастор Николас Картердің үлкен баласы, Дилдің тұрақты дін қызметкері, және оның бірінші әйелі Маргарет (шамамен 1728 жылы қайтыс болған), ол Джон Суэйннің жалғыз қызы және мұрагері болды. Ол Элизабет он жасқа толғанда қайтыс болды. Оның қызыл кірпіштен салынған үйі әлі күнге дейін теңіз жағасына жақын Оңтүстік және Орта көшелердің қиылысында тұр. Николас Картер өзінің көптеген балаларын латын және грек тілдерінде оқыту жұмысын өз қолына алды. Оның үлкен қызы сабақтарды түсінуде өте жайлы болды, ол оны ешқашан оқушы ете алмайтынына көз жеткізді, бірақ бала кезіндегі нық жігерінің арқасында, ол барлық кедергілерге қарсы табанды күресті, сондықтан ол басып тастаған жоқ. Кішкентай кезінен бастап, оның мақсаты жақсы және білімді болу болды, және ол өмір бойы осы мақсатқа табандылықпен ұмтылды. Ол грамматиканы негізгі теория ретінде ешқашан толық меңгермеді, бірақ грек және латын тілдерінде жақсы білім алғаннан кейін – әсіресе грек тілінде – әдебиеттен принциптерді шығара алды. Әкесі оған еврей тілін де үйретті. Оған француз тілін үйренуге көмектесу үшін әкесі оны Кантерберидегі босқын пастор М. Ле Сурдың отбасында бір жылға оқуға жіберді, онда ол оны түсініп, еркін сөйлей білді. Кейін ол итальян, испан, неміс және португал тілдерін үйренді, ал өмірінің соңына қарай, сөздіксіз араб тілін оқып үйренді. Табиғатынан шаршағыш болғандықтан және оқуын жалғастыру үшін мүмкіндігінше ұйықтамауға бел буғандықтан, ол тамақ ұнтағын қолданды және бұл әдеттен ешқашан айырылған жоқ. Оқуға тым көп берілгендігі мен ұйқының жетіспеуі оның өмір бойына созылған қанағатсыз бас ауруына себеп болды. Оның әдебиетке деген құштарлығы ең жақсы үлгілерден туды, ал оның мәдениетті мінезі мен әдеттері жоғары қоғаммен ерте танысудан қалыптасты. Ол астрономияны және ежелгі тарих географиясын мұқият зерттеді. Ол спинет және неміс флейтасын ойнауды үйреніп, жастық шағында билеуді ұнатып, жақсы сурет салды, үй шаруашылығымен таныс болды, бау-бақша шаруашылығымен айналысып, гүл өсірді, бос уақытын немесе әлеуметтік уақытын тігінмен өткізді. Көп оқудың зиянды әсерін жою үшін, ол үнемі ұзақ серуендеп, әлеуметтік жиындарға қатысты.
Born in Deal, Kent, on 16 December 1717, Elizabeth Carter was the eldest child of Rev. Nicolas Carter, perpetual curate of Deal, and his first wife, Margaret (died c. 1728), who was the only daughter and heir of John Swayne of Bere Regis, Dorset. She died when Elizabeth was ten. Her redbrick family home still stands at the junction of South Street and Middle Street, close to the seafront. Nicolas Carter himself undertook the labour of educating his numerous children in the Latin and Greek languages. His eldest daughter was so slow to understand her lessons that he almost despaired of ever making her a scholar, and would have given up but for her resolute perseverance as a child, in which she struggled incessantly against all obstacles. From an early age, her ambition was to be good and learned, and she steadfastly pursued that goal through life. She could never acquire grammar as a rudimentary theory, but having attained great proficiency in the Greek and Latin languages – being especially proficient in Greek – she deduced the principles from the literature. Her father also taught her Hebrew. To assist her in acquiring French, her father sent her to board for a year with the family of M. Le Seur, a refugee minister in Canterbury, where she learnt to understand it and speak it fluently. She later applied herself to Italian, Spanish, German and Portuguese, and very late in life, learnt enough Arabic to read it without a dictionary. Being naturally heavy, and resolved to stay awake as long as possible in pursuit of her studies, she had recourse to use snuff, and never broke herself of the habit. Over application to her studies and lack of sleep brought on intense headaches, to which she remained subject through life. Her taste for literature came from the finest models available, and her refined manner and habits from an early introduction to high society. She carefully studied astronomy and the geography of ancient history. She learnt to play the spinnet and the German flute and was fond of dancing in her youth. She drew tolerably well, was acquainted with household economy, loved gardening and growing flowers, and occupied her leisure or social hours with needlework. In the hope of counteracting the bad effects of too much study, she habitually took long walks and attended social parties.
Достық қарым-қатынас
1720 жылы туған Элизабет Робинсон – Хайт қаласының жанындағы Хортонның Дрейктер әулетінің мұрагеріне үйленген 2-ші Рокби баронының үлкен қызы. Ол балалық шағының көп бөлігін сол жерде өткізді және сол кездегі көршісі Элизабет Картермен сезімдері мен қызығушылықтарының ұқсастығынан ерте танысты. Осылайша, олардың екеуінің өмірінің соңына дейін жақын достық қарым-қатынасы қалыптасты. 1742 жылы Робинсон 2-ші Сандвич графының немересі Эдвард Монтегюге тұрмысқа шықты; содан кейін Картер оны Сандлфордтағы ауылдық үйінде және Лондондағы үйінде жиі көріп тұрды. 1741 жылы ол Кэтрин Талботпен танысып, бір-бірінің қабілеттерін, ізгіліктерін және діншілдігін бағалай отырып, жақын достық орнатты. Талбот және оның анасы арқылы ол Томас Секкермен байланысқа түсті, олар бірге тұрды. Ол сол кезде Оксфорд епископы болды және 1758 жылы Кентербери архиепискобы болды.
Elizabeth Robinson, born in 1720, was the eldest daughter of Matthew Robinson, 2nd Baron Rokeby, who had married the heiress of the Drakes of Horton, near Hythe. She spent much of her childhood there and was early attracted by sympathy of feeling and similarity of pursuits to a contemporary neighbour, Elizabeth Carter. A close friendship formed, which lasted to the end of their long lives. In 1742, Robinson married Edward Montagu, grandson of the second Earl Of Sandwich; subsequently Carter often visited her at her country seat at Sandleford and her house in London. In 1741 she became acquainted with Catherine Talbot and developed a close friendship, as they appreciated each other's faculties, virtues and piety. Through Talbot and her mother, she made contact with Thomas Secker, with whom they resided. He was then Bishop of Oxford and became Archbishop of Canterbury in 1758.
Мансап
Картердің әдеби шығармашылыққа алғашқы талпыныстары өлең түрінде болды. Оның әкесі баспагер Эдвард Кейвпен дос болған, ол «The Gentleman’s Magazine» журналының төртінші томында Картер 16 жасында Элиза есімімен бірнеше шығармасын жариялады. Әкесімен бірге Лондонға кейде сапар шегетін ол Кейв арқылы көптеген әдеби тұлғалармен, соның ішінде 1737 жылы Лондонға қоныстанғаннан кейін көп ұзамай доктор Джонсонмен танысты. 1738 жылы ол өлеңдер жинағын анонимді түрде жариялады, онда бұрын «The Gentleman’s Magazine» журналында жарияланған өлеңдері де болды. Сол жылы әкесі Картермен некеге шығу туралы сөйлесті, бірнеше жылдан кейін тағы да әңгімелесті, бірақ ол тәуелсіздігін сақтап, бойдақ қалды. Ол бұрынғы буынның дәстүрі бойынша «Миссис» деген құрметті атауды қабылдады. Картер Де Крузастың «Месье Поптың «Адам туралы очеркі» туралы зерттеуі» (Examination of Mr Pope's "An Essay on Man", екі томдық, 1739) және Алгароттидің «Айлар үшін Ньютонизм» (Newtonianismo per le dame) еңбектерін ағылшын тіліне аударды. 1749 жылдың басында ол Эпиктеттің барлық қолда бар еңбектерін аударуды бастады, оларды Секердің түзетуіне парақ-парақтап тапсырды. 1752 жылдың желтоқсанында ол «Дискурстарды» аяқтады, бірақ оның ұсынысы бойынша кіріспе және түсіндірмелермен бірге «Энхиридионды» және «Фрагменттерді» қосты. Ол және оның басқа да бай және ықпалды достарының көмегімен 1758 жылы бұл еңбек жарияланды. Грек стоигі Эпиктеттің еңбектерінің алғашқы ағылшын тіліне аудармасы болғандықтан, оның 18 ғасырғы әйел жазушыларының қатарындағы орны осы аудармасымен бекітілді, ол оған 1000 фунт стерлинг табыс әкелді. Аударма үш рет қайта басылып, стандартты әдебиетте жоғары беделге ие болды. Ол алғашқы басылымды баспаға дайындаумен айналысып жүргенде, сонымен қатар кенже інісін Кембридж университетіне дайындады. Картер Сэмюэл Джонсонмен достық қарым-қатынас құрды және 1750 жылдары «The Rambler» журналының бірнеше нөмірін редакциялады. Джонсон: «Менің ескі досым Картер ханым грек тілінен Эпиктетті аударғандай, пудинг те жасай алады», – деп жазды.
Carter's earliest attempts at literary composition were in verse. Her father was friendly with Edward Cave, a publisher, in whose fourth volume of The Gentleman's Magazine she published several pieces under the pseudonym Eliza, when she was only 16 years old. Visiting London occasionally with her father, she was introduced by Cave to many literary persons, among them Dr Johnson, soon after his first settlement there in the year 1737. In 1738, she published an anonymous collection of her poems, including those previously printed in The Gentleman's Magazine. In the same year, her father had conversations with Carter about marriage, and again a few years later, but she remained single, wishing to stay independent. She adopted the matronly designation "Mrs." after the manner of an earlier generation. Carter rendered into English De Crousaz's Examen de l'essai de Monsieur Pope sur l'homme (Examination of Mr Pope's "An Essay on Man", two volumes, 1739) and Algarotti's Newtonianismo per le dame (Newtonianism for women). Early in the year 1749, she began translating All the Works of Epictetus, Which are Now Extant, submitting it sheet by sheet for Secker's revising. She finished the Discourses in December 1752, but at his suggestion added the Enchiridion and Fragments, with an introduction and notes. Subscriptions obtained by him and from her other wealthy and influential friends allowed the work to be published in 1758. Her position in the pantheon of 18th century women writers was ensured by her translation of Epictetus, the first English translation of the known works by the Greek Stoic philosopher, which brought her a clear profit of £1,000. The translation passed through three editions and retained a high reputation in standard literature. While occupied with bringing the first edition for the press, she was also preparing her youngest brother for the University of Cambridge. Carter befriended Samuel Johnson, editing some issues of The Rambler in the 1750s. He wrote, "My old friend Mrs. Carter could make a pudding as well as translate Epictetus from the Greek "
Стиль және тақырыптар
Картердің салауатты және жан-жақты ақылы, мәдениетті болғандықтан, жаман ештеңе тудыра алмады, бірақ оған нағыз ақынға тән қасиеттер жетіспеді: белсенді шығармашылық, ой-қиялының күші және жаңа идеяларды қалыптастыру қабілеті. Оның өлеңдерінде сандардың дұрыс келуі және ойлардың сабалап келуі байқалды. Картердің өмірбаяны Талботпен отыз жылдық хат алмасуының кең ауқымды іріктемесін және 1763–1787 жылдар аралығында миссис Агмондешам Весимен болған хат алмасуын екі томдық жинақ түрінде жариялады. Картердің хаттары дұрыс, айқын және орынды тілмен, салмақты ой-пікірмен, шайқалмас мінезбен, терең шыншылдықпен және діндарлықпен ерекшеленді. Оның көңіл көтеріңкілігі сезімдері мен пікірлерінен, сондай-ақ кейде шаттыққа толы көңіл-күйінен көрінді, бірақ оның ішінде әрқашан жасандылық, күшпен жасалғандық және асыра сілтеу сезілді. Картер діни мәселелерге қызығушылық танытты. Ол Хестер Шапонеден әсер алып, христиандық дінге қатысты жазбалар жазып, адамдық істерден жоғары тұратын Киелі кітаптың құқығын қорлады. Мәселен, «Жаңа өсиетке қарсы айтылған наразылықтар және Картер ханымның оларға берген жауаптары» Монтегю Пеннингтонның «Элизабет Картер ханымның өмірінен естеліктер» жинағында жарық көрді, онда оның Киелі кітапқа жазған түсіндірмелері мен христиан дініне қатысты наразылықтарға берген жауаптары да бар. Оның Құдайға деген терең сенімі «In Diem Natalem» және «Thoughts at Midnight» (кейде «A Night Piece» деп те аталады) өлеңдерінде де көрінеді. Уильям Пултеней, 1-ші Бат графы, оның әңгімесі мен жазбаларынан ләззат алып, Картерге 1762 жылы тағы бір өлеңдер жинағын жариялауға кеңес берді, ал Джордж Литтлтон, 1-ші Литтлтон бароны, оған поэтикалық кіріспе жазды. 1768 жылдың тамызында оның досы архиепископ Секкер, 1769 жылдың қарашасында досы Мисс Саттон және 1770 жылы ең жақсы досы Кэтрин Талбот қайтыс болды. Сол жылы Картер Талботтың «Апта күндері туралы ойлар» атты жазбаларының бір томын редакциялап, жариялады, содан кейін оның «Мақалалар мен өлеңдер» атты екі томын шығарды.
Carter's sound and comprehensive mind, cultured as it was, could produce nothing bad, but it lacked the qualifications of the true poet: active originality, power of conception, and of shaping of new concepts. Her poems demonstrated regularity of numbers and a well graduated succession of thoughts. Carter's biographer published a broad selection of her thirty year correspondence with Talbot, and her correspondence with Mrs Agmondesham Vesey in the period 1763–1787 in two quarto volumes. Carter's letters were noted for correct, perspicuous and appropriate language, soundness of judgment, moderation of spirit, deep sincerity and pervading piety. Her cheerfulness was clear from her sentiments and opinions and in occasional expressions of buoyant gaiety, in which there was always something awkward, forced, and exaggerated. Carter kept an interest in religious matters. She was influenced by Hester Chapone and wrote apologia of the Christian faith, asserting the authority of the Bible over human matters. One such, Objections against the New Testament with Mrs Carter's Answers to them, appeared in the compilation of Memoirs of the Life of Mrs Elizabeth Carter by Montagu Pennington, which included her Notes on the Bible and the Answers to Objections concerning the Christian Religion. Her deep belief in God also appears in her poems "In Diem Natalem" and "Thoughts at Midnight" (also known as "A Night Piece"). At the suggestion of William Pulteney, 1st Earl of Bath, who took delight in her conversation and writings, Carter published another volume of poems in 1762, to which George Lyttelton, 1st Baron Lyttelton contributed a poetical introduction. In August 1768, her friend Archbishop Secker died, as did her friend Miss Sutton in November 1769 and her best friend Catherine Talbot in 1770. In the same year, Carter edited and published a volume of Talbot's papers entitled Reflections on the Seven Days of the Week, and subsequently two volumes of her Essays and Poems.
Тоғыз өмір сүретін муза
Картер Ричард Сэмюэлдің «Ұлыбританияның тоғыз тірі музасы» (1779) атты шығармасының гравировкаланған (1777) және суретпен бейнеленген (1778) нұсқаларында бейнеленді, бірақ суреттер соншалықты идеалданғандықтан, ол өзін немесе жұмыстағы басқа ешкімді тануға шағымданды. Сэмюэл оны дайындаған кезде тірі жаннан суреттеме жасаған жоқ. Фанни Берни Босвеллдің «Сэмюэл Джонсонның өмірі» еңбегінде 1780 жылы Картерді «шын мәнінде көркем әйел» деп ойлағанын айтады; «Мен әйелдер арасында осындай әдемі қартты көрген емеспін; оның бүкіл беті жақсылық, ізгілік және мейірімділікпен сәулеленеді». Дегенмен, драматургтің қарындасы Бетси Шеридан бес жылдан кейін күнделігінде оны «кейбір жағдайда тоқпақ және сырт келбеті ерекше көзге түспейтін» деп сипаттады.
Carter appeared in the engraved (1777) and painted (1778) versions of Richard Samuel's The Nine Living Muses of Great Britain (1779), but the figures were so idealised that she complained she could not identify herself or anyone else in the work. Samuel had not done any sittings from life when preparing for it. Fanny Burney is quoted in Boswell's Life of Samuel Johnson as saying in 1780 she thought Carter "a really noble looking woman; I never saw age so graceful in the female sex yet; her whole face seems to beam with goodness, piety, and philanthropy." However, Betsy Sheridan, sister of the playwright, described her five years later in her diary as "rather fat and not very striking in appearance".
Кейінгі жылдар және өлім
1796 жылы Картер қауіпті ауруға шалдықты, одан ол толыққанды айықпады. Дегенмен, ол кедейлерді аралауға, қайырымдылық мекемелерін құруға және оларды қолдауға белсенділік танытты. 1800 жылы оның адал досы Монтегю ханым 80 жасында дүние салды. Олардың 1755–1799 жылдардағы хат алмасуы Картер ханымның немере інісі Пеннингтон арқылы оның қайтысынан кейін жарияланды. Картер, өзінің білімді әрі зиялы әйелдер замандастары сияқты, ұзақ өмір сүрді. Естімейтін болуы оның сөйлесу қабілетін азайтты. 1806 жылдың 19 ақпанында, ұзаққа созылған әлсіздіктен кейін, Картер Лондонның Кларджс-стриттегі тұрғын үйінде қайтыс болды.
In 1796, Carter had a dangerous illness, from which she never thoroughly recovered. She continued, however, to exert herself in visiting the poor and in establishing and maintaining charitable institutions. In 1800, her faithful friend Mrs Montagu died at the age of 80. Their correspondence of 1755–1799 was published after Mrs Carter's death by her nephew, Mr Pennington. Like her bluestocking contemporaries, Carter lived a long life. Increasing deafness reduced her conversational abilities. On 19 February 1806, after a long period of increasing weakness, Carter died at her lodgings in Clarges Street, London.
Табысы мен мұрасы
Романшы Сэмюэл Ричардсон Картердің "Даналыққа ода" поэмасын өзінің "Кларисса" романының мәтініне (1747–1848) қосты, бірақ оны оған жатқызбады. Кейіннен ол Gentleman's Magazine журналында түзетілген күйде жарияланды және Картер Ричардсоннан кешірім алды. Вирджиния Вулф оны феминистік идеялардың алға басушысы ретінде қарастырып, "Елиза Картердің бекем рухына құрмет көрсетуге" шақырды – ерте тұрып, грек тілін үйрену үшін төсегіне қоңырау байлаған батыл қарт әйел.
The novelist Samuel Richardson included Carter's poem "Ode to Wisdom" in the text of his novel Clarissa (1747–1848), but without ascribing it to her. It was later published in a corrected form in the Gentleman's Magazine and Carter received an apology from Richardson. Virginia Woolf saw her as a feminist precursor – urging "homage to the robust shade of Eliza Carter – the valiant old woman who tied a bell to her bedstead in order that she might wake early and learn Greek."