Кіріспе

Қылмыстық әдебиеттің қосалқы түрі

Нуар әдебиеті (немесе роман-нуар) – қылмыстық әдебиеттің қосалқы түрі.

Анықтама

Noir – бұл тақырып пен мазмұндағы айқын қараңғылықты білдіреді, көбінесе сексуалдық және зорлық-зомбылықтың аласапыран қосылысын көрсетеді. Фильм-нуар стиліндегі детективтік әңгімелер жиі бейімделгендіктен, ол қатты қайнатылған детективтік әдебиетпен байланысты және олар шатастырылып қалады, бірақ екеуі бір емес. Noir туындылары – фильмдер, романдар немесе әңгімелер – адамдар туралы, соның ішінде (немесе әсіресе) қателіктері көп және моральдық тұрғыдан күмәнді кейіпкерлер туралы экзистенциалдық пессимистік әңгімелер болып табылады. Тоналдығы көбінесе қараңғы және нигилистік болады, кейіпкерлердің ашкөздігі, құштарлығы, қызғанышы және оқшалануы оларды жоспарлары мен схемалары сөзсіз күйреп, құтқара алмайтын жағдайға түсіретін төмендеу спираліне әкеледі. Олар өтірік айтуға, ұрлық жасауға, алдауға және тіпті кісі өлтіруге барады, өйткені олардың шексіз құштарлығы оларды олардан шығу мүмкін емес торға түсіреді. Эндрю Пеппер «The Cambridge Companion to American Crime Fiction» журналында жарияланған эссесінде ноир әдебиетінің негізгі тақырыптық ортақтығын былай атады: «ақшаның жемқорлық әсері, өмірдің мәнсіздігі мен абсурдтығы, ерлік туралы алаңдаушылық және қоғамдық өмірдің бюрократизациясы, гротескке құмарлық және Фрейдтің психоанализімен сырбаздық және одан бас тарту». Эдди Дагган қатты қайнатылған және ноир әдебиеті арасындағы айырмашылықты талқылап, «психологиялық тұрақсыздық – ноир туындыларының басты кейіпкерлерінің, тіпті ноир авторларының өзінің негізгі ерекшелігі» дейді. Сол сияқты, «Akashic Books» кітапханасының негізін қалаушы Джонни Темпл «ноир әдебиеті көбінесе өмірлік жағдайлары оларды қылмысқа осал ортаға қоятын авторлар жазады» деп атап өтті.

Шығуы және кейінгі қолдаушылар

1940 жылы жарық көрген «Күйеуші қара киімде» романынан бастап, автор Корнелл Вулрич «қара» сөзі атауында кездесетін алты қара романнан тұратын серия жазды, олардың үшеуі 1940 жылдары бейімделді. «Нуар» терминін 1945 жылы Париждік Gallimard баспасы өзінің Série Noire қылмыстық әдебиет жинағының атауы ретінде қолданды. Ағылшын тілінде бұл термин алғаш рет кинематографияда – фильм нуар ретінде пайда болды. Бұл термин 1946 жылы Францияда қайта пайда болды. Фильм нуар – неміс экспрессионизмінің ықпалымен реализм мен соғыстан кейінгі көңілсіздікті бейнелейтін, қатал және нуар дәстүріндегі романдарға негізделген кинематографиялық туындыларды білдіреді. Джеймс М. Кейн американдық қатал және нуар жанрларының негізін қалаушысы саналады. Бүгінде Akashic Books баспасы нуар әңгімелер жинағының кең ауқымды сериясын ұсынады. Жанрдың белгілі еуропалық авторларына Жан-Клод Иззо және Массимо Карлотто жатады. Итальяндық баспагер Сандро Ферридің сөзіне сәйкес, «Жерорта теңізі нуары» Жерорта теңізі өмірінің екі жақтылығына назар аударуымен ерекшеленеді: Жерорта теңізі нуары жанрына жататын романдарда пессимизм басым. Авторлар мен олардың шығармалары Жерорта теңізі қалаларына қарап, қылмыспен бүлінген, қираған және бұрмаланған орындарды көреді. Бұл туындыларда әрқашан қосұстаздық кездеседі. Бір жағынан, Жерорта теңізінің өмір салты – тамаша шарап пен дәмді тағамдар, достық, бірлескен уақыт өткізу, ынтымақ, ашық аспан мен мөлдір теңіз – өмір сүру өнері дерлік кемелдікке жеткен. Екінші жағынан, зорлық-зомбылық, жемқорлық, ашкөздік және биліктің теріс пайдаланылуы. Қазіргі заманғы қатал және нуар үлгісінде жазатын романшылардың ішінде ең танымал – Джеймс Эллрой. Нуарды «қатал әдебиет мектебінің ең көп зерттелген саласы» деп атап, ол былай деп жазды: «Нуардың тартымдылығы – моральдық құлдыраудың жылдамдығы мен құштарлыққа берілуде. Нуардың әлеуметтік маңыздылығы – оның нәсіл, класс, гендер және жүйелі жемқорлық сияқты маңызды тақырыптарға негізделгендігінде. Нуардың жалпы және тұрақты тартымдылығы – ол апатты қызықты етеді».