Кіріспе

Дәрмагуптака (санскритше: धर्मगुप्तक;) – ерте Буддизмнің он сегіз немесе жиырма мектебінің бірі. Олардың Махисасака сектасынан тарағандығы айтылады. Дхармагуптакалар ертедегі Орталық Азия және Қытай буддизмінде маңызды рөл атқарды, ал олардың Пратимокшасы (бхикшулар мен бхикшунилерге арналған монахтар ережелері) бүгінгі күнге дейін Шығыс Азия елдерінде, оның ішінде Қытай, Вьетнам, Корея, Жапония және Филиппинде қолданылып келеді. Олар Тхеравада және Муласарвастивадамен қатар Винаяның сақталған үш түбірінің бірі болып табылады.

Этимология

Гуптака "сақтаушы" дегенді білдіреді, ал дхарма – "заң, әділдік, мораль" және, ең болжамдысы, Солтүстік буддизмнің заңдарының жиынтығы.

Шолу

Дхармагуптактар шраваканың (шравакаяна) және бодхисаттваның (бодхисаттвайана) жолын ерекше деп есептеді. Самаябхедпопараканачакраның аудармасы мен түсіндірмесінде мынадай мәлімет бар: «Абхидхарма Махавибхаса Шастра» бойынша, Дхармагуптактар Төрт асыл шындықты бірдей уақытта сақтау қажет деп ұстады. Васубандху Дхармагуптактардың Тхеравадамен келісіп, Сарвастивадаға қарсы, төрт асыл шындықты бірден (экабисамайя) түсінуге бейім екенін айтады. Дхармагуптактар Будданың бастапқы үйретістері жоғалып кеткендігіне байланысты Сарвастиваданың пратимокша ережелерінің құқықтығын мойындамағаны мәлім.

Он екі ахага

Дхармагуптака буддалық ілімдерді он екіге бөліп қарастырды, бұл олардың Дирга Агама, Винаясы және кейбір Махаяна сутраларында кездеседі. Осы он екі бөлім: сўтра, гея, вьякараṇa, гатха, удана, нидана, джатака, итиврттака, вайпулья, адбхутадхарма, авадана және упадеша. Кейінірек аударылған басқа мәтін, Шарипутрапарипричча, дерлік бірдей ақпаратты қамтиды. Соңғы Шарипутрапариприччадағы сәйкес бөлімдер, керісінше, Сарвастивада қара киім кигенін, ал Дхармагуптаканың терең қызыл киім кигенін көрсетеді. Дегенмен, Сун династиясының монахы Заннинг (919–1001 ж.с.) Хан Вэй кезеңіндегі қытай монахтары көбінесе қызыл шапан киетінін жазған. Дхармагуптака винаясы бойынша, монахтардың киімі 18 бөліктен аспайтын матадан тігілуі керек, ал матаның салмағы ауыр және құрылысы қатаң болуы тиіс.

Тіл

Буддистік миссионерлік жұмыстың алғашқы толқыны Гандхари тілімен, Хароштхи жазуымен және шамамен Дхармагуптака сектасымен байланысты деген консенсус қалыптасты. Біздің заманымыздың бірінші ғасырынан бастап, Гандхари тілінің санскриттің әсеріне күшті түскен түрі кеңінен тарады. Бір ғалымның пікірінше, Гандара буддалық мәтіндері көрсететін деректер "Дхармагуптака сектасы Гандарадағы индо-скифтік қолдаушыларының кезінде ерте жетістіктерге жеткен, бірақ Кушан империясының (шамамен бірінші-үшінші ғасырдың ортасы) өркендеуімен оның ықпалы азайды, себебі Кушан империясы Сарвастивада сектасына қолдау көрсетті".

Шығыс Азияда

Дхармагуптикалар буддизмді Үндістаннан тыс, Иран, Орталық Азия және Қытай сияқты аймақтарға таратуға басқа ешбір сектадан артық күш салды және олар мұнда үлкен табысқа жетті. Уордер одан әрі былай деп жазады:

Қытай буддизмінің ерте кезеңінде маңызды деп танылған және мәтіндері зерттелген үнді буддистік секталары – Дхармагуптикалар, Махисасакалар, Касьяпиялар, Сарвастивадиндер және Махасангхикалар болды. 250 және 255 жылдары аралығында, үнді монахтары діни рәсімдерге көмектесу үшін шақырылған кезде, Қытайда Дхармагуптиканың діни бағышталу тізбегі құрылды. 7-ғасырда Ицзин, Шығыс Қытайда көптеген адамдар Дхармагуптика Винаясын ұстанғанын, ал Махасангхика Винаясы бұрын Гуанчжонда (Чанъань аймағында) қолданылғанын, ал Сарвастивада Винаясы Янцзы аймағында және одан оңтүстікке қарай кең таралғанын жазды.

Гандхаран буддалық мәтіндері

Гандхара буддалық мәтіндері (қазіргі кезде сақталған ең көне буддалық қолжазбалар) осы саладағы жетекші ғалым Ричард Соломонның пікірінше, Дхармагуптака сектасына жатады. Британдық кітапхананың шиыршықтары "Нагарахара, Ауғанстандағы Дхармагуптака сектасының монастыры кітапханасында сақталған, ықтимал көп көлемді мәтіндердің кездейсоқ, бірақ лайықты үлесін" көрсетеді. Шьен жинағындағы Дхармагуптака Гандхара буддалық мәтіндерінің арасында Хароштхи жазуымен жазылған фрагмент Махаяна доктринасындағы бодхисаттвалардың маңызды тәжірибесі – алты парамитаға сілтеме жасайды.

Виная аудармасы

Біздің заманымыздың 5-ғасырының басында Кашмирлік Дхармагуптака монахы Буддайаша (佛陀耶舍) Дхармагуптака Винаясын қытай тіліне аударды. Осы аударма үшін Буддайаша Дхармагуптака Винаясын жазбаша қолжазбадан емес, толықтай жадынан айтты. Аудармадан кейін Дхармагуптака Винаясы қытай буддалық монахтығындағы басты Винаяға айналды. Дхармагуптака Винаясы, яғни монастырь ережелері, бүгінге дейін Қытайда, Вьетнамда және Кореяда қолданылады, ал монахтар мен монахындарды қадімдікке бекіту тізбегі осы күнге дейін үзіліссіз сақталып келеді. Шығыс Азия дәстүрінде Дхармагуптака Винаясы "Төрт бөлімді Виная" деп аталады, ал санскрит тіліндегі балама атауы – Катурваргика Виная. Дхармагуптака Винаясы бойынша қадімдікке бекіту тек монастырь анттары мен ұрпаққа (Виная) қатысты, ал адам ұстанатын буддалық ілімдерге (Дхарма) қайшы келмейді.

Агам жинақтары

Дирга Агам ("Ұзын баяндамалар", 長阿含經 Cháng Āhán Jīng) (T. 1) Тхеравада мектебінің Дигха Никаясына сәйкес келеді. Дхармагуптака сектасының Дирха Агамның толық нұсқасын Буддхаяшас және Чжу Фониан (竺佛念) Кейінгі Цинь династиясында, 413 жылы аударған. Бұл кітапта Тхеравадиндік Дигха Никаяның 34 суттасынан айырмашылығы 30 сутра бар. Экоттара Агам ("Кезеңді баяндамалар", 增壹阿含經 Zēngyī Āhán Jīng) (T. 125) Тхеравада мектебінің Ангуттара Никаясына сәйкес келеді. Оны 384 жылы Дхармананди қытай тіліне аударды, ал 398 жылы Гаутама Самгадева өңдеді. Кейбіреулер бұл аударманың түпнұсқа мәтіні Сарвастивадиндер немесе Махасангхикалардан шыққан деп болжайды. Алайда, А.К. Уордердің сөзіне қарағанда, Экоттара Агам монахтар үшін 250 пратимокса ережесін келтіреді, бұл тек Дхармагуптака Винаясымен ғана сәйкес келеді. Ол сондай-ақ, кейбір ілімдер Махасангхика мектебінің қағидаларына қайшы келетінін, ал олар Дхармагуптаканың қазіргі көзқарастарымен сәйкес екенін айтады. Осылайша, ол қазіргі Экоттара Агам Дхармагуптакалардың туындысы деп қорытындылайды.

Әбдіхарма

Шәрипұт Абхидхарма Шәстра (舍利弗阿毘曇論 Шелфифу Апитан Лун) (Т. 1548) – Дхармагуптака сектасынан шыққан деп саналатын толық абхидхарма мәтіні. Бұл мәтіннің толық нұсқасы тек қытай тілінде сақталған. Санскрит үзінділері Ауғанстанның Бамиян қаласында табылды және қазір Шойен жинағының (MS 2375/08) құрамында. Бұл қолжазбалар Махасангхика Локоттаравада сектасының монастырь кітапханасына жатқан деп есептеледі.

Қосымша питтакалар

Дхармагуптака Трипиттакада басқа мектептерде кездеспейтін екі қосымша бөлім болған дегенді айтады. Олардың арасында Бодхисаттва Питака және Мантра Питака (咒藏 Zhòu Zàng), сондай-ақ кейде Дхарани Питака деп те аталады.

Абинишкрамана сүресі

Дхармагуптака Будданың өмірбаяны барлық классикалық Будда өмірбаяндарының ең толықсы болып табылады және «Абинишкрамана Сутра» деп аталады. Бұл мәтіннің әртүрлі қытай тіліне аудармалары біздің эрамыздың 3-ші және 6-шы ғасырлары аралығында жасалған.

Кушан дәуірі

Дхармагуптака мектебінің кейбір мүшелері Махаяна сутраларын қашан қабылдағаны белгісіз, бірақ Мањушримулакалпа Кушан империясының Канишкасы (127-151 жж.) Үндістанның солтүстік-батысында Праджнапарамита ілімдерін орнатуға төрағалық еткенін жазды. Таранатта осы аймақта Канишка тұсында 500 бодхисаттва Джаландхра монастырында өткен кеңеске қатысқанын айтты, бұл осы кезеңде солтүстік-батыста Махаянаның институционалдық күші болғанын көрсетеді.

Ұграпарипрячха сүресі

Ян Наттьер қолжетімді мәтіндік деректер Махаяна Уграпариприкча Сутрасының алғашқы тарихында Дхармагуптака қауымдастықтарында тарағанын көрсетеді деп жазады, бірақ кейінірек жасалған аударма мәтіннің кейіннен Сарвастивадиндер арасында да тарағанын көрсетеді. Уграпариприкчада буддалық канонның төрт бөлігінен құралған жіктелуі туралы айтылады, оның ішінде Бодхисаттва Питакы бар, ал Дхармагуптакалардың канонында осындай жинақ болғаны мәлім. Наттьер Уграпариприкчада бейнеленген қауымдастықтың типін одан әрі сипаттайды:

Ратнарасвиакарана сүресі

Махаяна Ратнарасивиакарана Сутрасы, Махаратнакута Сутрасының бір бөлігі, кейбір ғалымдар Буддаға және Сангхаға садақа беруге қатысты ерекше ережелеріне байланысты Дхармагуптака мектебінде пайда болған немесе оған қатысты болуы мүмкін деп есептейді.

Праджнапарамита сўтрлары

Джозеф Уолсердің пікірінше, Паñcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra (25,000 жол) және Śatasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra (100,000 жол) Дхармагуптака сектасымен байланысты екенін көрсететін дәлелдер бар, ал Аṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra (8000 жол) осыған қатысты емес. Керісінше, Гуан Синг Аṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra (8000 жол) ішінде Будданың берген көзқарасын Махасангхикалардың көзқарасы деп санайды.

Буддаяшалар

Аудармашы Буддхаяшас – Дхармагуптака монахы, ол Махаяна ілімдерін ұстанғандығымен белгілі, және ол Хинаяна мен Махаяна трактаттарын үйренген деп жазылған. Ол Дхармагуптака Винаясын, Дирға Агаманы және Махаяна мәтіндерін, соның ішінде Акасагарбха Бодхисаттва Сутрасын (虛空藏菩薩經 Xūkōngzàng Púsà Jīng) аударды. Буддхаяшас Дхармагуптака Винаясының аудармасына жазған кіріспесінде Дхармагуптакалар Махаяна Трипитакасын қабылдағанын айтады. Асанга Махаяна сутраларын Бодхисаттвапиткаға жататын деп жіктейді, ол бодхисаттваларға арналған ілімдер жинағы ретінде белгіленген.