Франческо Филельфо: Итальян Ренессансының гуманисті және ғалымы

Кіріспе

Италиялық Ренессанс гуманисі (1398–1481)

Франческо Филельфо (Franciscus Philelphus; 25 шілде 1398 – 31 шілде 1481) – итальяндық Ренессанс гуманисі және "Шеттеу туралы" философиялық диалогтың авторы.

Өмірбаян

Филельфо Анкона маркасындағы Толентино қаласында дүниеге келген. Ол Леонардо да Винчидің үшінші туысы деп есептеледі. Оның туған кезінде Петрарка мен Флоренция студенттері классикалық мәтіндер мен мәдениетті жаңғыртуды жоғары бағалай бастаған еді. Олар антикалық мәдениетке зор қызығушылықты оятты, көптеген маңызды рим авторларын қайта ашты және латын ғылымын бұрынғы дәуірлердің шектеулерінен белгілі бір деңгейде босатты. Филельфо латын әдебиеті саласында осы жұмысты жалғастыруға және әлі толыққан толыққан ашылмаған грек мәдениетін жаңғыртуға атсалысуға тағдарланған.

Венецияда

Оның грамматика, риторика және латын тіліндегі алғашқы зерттеулері гуманистік педагог Гаспарино Барциццаның басшылығымен Падуада жүргізілді. Осы оқу барысында Филельфо білімге соншалықты үлкен абыройға ие болды, сондықтан 1417 жылы он сегіз жасында оны Венецияда сөздік және моральдық философиядан сабақ беруге шақырды. Италиядағы сол дәуірдің әдет-ғұрыптарына сәйкес, ол тілді түсіндіруге және негізгі латын авторларының сұлулығын көрсетуге міндеттелді, Цицерон мен Вергилий адамгершілік ғылымның және көркем тілдің басты шеберлері деп саналды. Ол алғашқы ғалымдар мен ең көрнекті ақсүйектер қауымына кірді. 1419 жылы ол мемлекет тарапынан тағайындалды, бұл оған Константинопольдегі Венеция билігінің нотариусы және канцлері ретінде тұруға мүмкіндік берді. Бұл тағайындалу Филельфо үшін сенімді және жалпы қабілетті адам ретінде құрмет болды және оған сол кездегі барлық иеліктерден ең көп сұралған нәрсеге ие болу мүмкіндігін берді – грек тілінің ғалымдық білімі. 1420 жылдың соңында Константинопольге келгеннен кейін, Филельфо Иоанн Хризолорастың оқуын бастады, оның есімі Италияда оның ағасы Мануэль Хризолорастың атымен белгілі болды, Флоренцияда ата-бабаларының әдебиетін оқыған алғашқы грек. Ол өзінің міндетін билік байы Бенедетто Эмоның (жазғы 1421 – жазғы 1423) дипломатиялық миссиялармен бірге атқарды. 1421 жылдың соңында ол Эмоны Осман сұлтаны Мурад II-ге елшілік сапармен бірге алып барды, ал Византиялықтар талапкер Мұстафаның кандидатурасын қолдады. Бұл Джон Хризолорастың шәкірті үшін қиынға соқты. Мұрад II-нің соңғы жеңісі 1422 жылдың көктемінде Константинопольді қоршауға алды. Бұл 1422 жылы 22 тамыздағы үлкен шабуыл кезінде, оның өлімге жақындаған профессоры оған өсиет жазды. Бұл өсиеттің орындаушысы ретінде марқұмның жесірі Манфредина Дориамен бірге тағайындалды, сонымен қатар ол Хризолораның қыздарының тәрбиешісі болды. 1423 жылы шілдеде канцлерлік өкілеттігі аяқталғаннан кейін, ол император Иоанн VIII Палеологтың қызметіне кірді, ол оны дереу Венгрия королі Зигмундқа жіберді. Кетер алдында оның Иоанн Златоустың қызы Теодорамен және Манфредина Дориамен некелесуі шешілді және он алты ай бойы (қазан айының соңы 1424 ж.) Венгриядан оралған кезде аяқталды. Жаңа ұстазы Хрисококстың көмегімен ол грек тілін жақсы біліп, грек қолжазбаларының үлкен жинағын жинады. 1427 жылы ол Венеция Республикасынан шақыруды қабылдады және профессорлық мансабын қайта бастау ниетімен Италияға жөнелтілді. Филельфоның өмірбаянында сол кезден бастап, өлген күніне дейін, ол дәріс берген әртүрлі қалалар, қызмет еткен шеберлер, жазған кітаптар, сурет салған авторлар, достық қарым-қатынастар және бәсекелес ғалымдармен жүргізген соғыстар туралы мәліметтер бар. Ол өте күшті, ақыл-ойы толы, құмарлығы тез, қалаулары зор, бос, тыныштанбайтын, алтынға, ләззат пен атақ-даңққа құмар, бір жерде тыныш тұра алмайтын, өз құрдастарымен үнемі айтысып жүретін адам еді.

His earliest studies in grammar, rhetoric and the Latin language were conducted at Padua under the Humanist educator Gasparino Barzizza. During these studies, Filelfo acquired so great a reputation for learning that in 1417, when he was eighteen, he was invited to teach eloquence and moral philosophy at Venice. According to the custom of that age in Italy, it became his duty to explain the language, and to illustrate the beauties of the principal Latin authors, with Cicero and Virgil considered the chief masters of moral science and of elegant diction. He was admitted to the society of the first scholars and the most eminent nobles. In 1419 he received an appointment from the state, which enabled him to reside as notary and chancellor to the Baile of the Venetians in Constantinople. This appointment was an honour for Filelfo as a man of trust and general ability, and gave him the opportunity of acquiring the most coveted of all possessions at that moment — a scholar's knowledge of the Greek language. Immediately after his arrival in Constantinople at the end of 1420, Filelfo placed himself under the tuition of John Chrysoloras, whose name was already well known in Italy as that of his uncle Manuel Chrysoloras, the first Greek to profess the literature of his ancestors in Florence. He assumed his charge of chancellor for the bailo Benedetto Emo (summer 1421 to summer 1423), with diplomatic missions. In late 1421, he accompanied Emo during an embassy to the Ottoman Sultan Murad II, who was the candidate supported by Venice for the succession of the late Sultan Mehmed I. In contrast, the Byzantines supported the candidacy of the pretender Mustafa. This would have been difficult for the pupil of John Chrysoloras. The final victory of Murad II resulted in the siege of Constantinople in spring 1422. It was during the great assault of 22 August 1422 that his professor, mortally ill, dictated to him his will. Nominated executor of this will with the widow of the dead, Manfredina Doria, he was also designated tutor of Chrysoloras' girls. After the completion of his term as chancellor in July 1423, he entered the service of the emperor John VIII Palaeologus who sent him immediately to Sigismond, King of Hungary. Before his departure, his marriage with Theodora, the daughter of John Chrysoloras, and Manfredina Doria, was decided, and was concluded when he returned from Hungary after sixteenth months of absence (end October 1424). With a new teacher, Chrysococes, he acquired a thorough knowledge of Greek and formed a large collection of Greek manuscripts. In 1427, he accepted an invitation from the Venetian Republic, and set sail for Italy, intending to resume his professorial career. From this time forward until the date of his death, Filelfo's biography consists of a record of the various towns in which he lectured, the masters whom he served, the books he wrote, the authors he illustrated, the friendships he contracted, and the wars he waged with rival scholars. He was a man of vast physical energy, of inexhaustible mental activity, of quick passions and violent appetites; vain, restless, greedy of gold and pleasure and fame; unable to stay quiet in one place, and perpetually engaged in quarrels with his peers.

Тосканада

Филельфо 1427 жылы отбасымен Венецияға келгенде, қала обадан көтеріңкі бос тұрған еді. Сондықтан ол Болоньяға көшті; бірақ қала саяси дау-жанжалдармен тым алаңдап, оған көңіл бөлмеді. Сөйтіп Филельфо Апеннин тауларын кесіп өтіп, Флоренцияда қоныстанды. Апта бойы ол үлкен тыңшыларға, жастар мен қарттарға грек және латын авторларының ең маңызды туындылары туралы дәріс берді, ал жексенбі күндері Дуомодағы халыққа Дантені түсіндірді. Оқушылық қызметінен бос уақытында Аристотель, Плутарх, Ксенофонт және Лисийдің шығармаларын грек тілінен аударды. Ол сонымен қатар қоғамдық өмірге де белсенді қатысты. Басында Флоренция ғалымдарымен жақсы қарым-қатынаста болғандай көрінді, бірақ ол өте мақтаншыл болғандықтан, Козимо де Медичидің достары оны көп шыдамады. Филельфо ашық және қатыгез қарсылыққа шықты; Козимо 1433 жылы Альбицци партиясымен жер аударылғанда, Флоренцияның билеушілерінен оған өлім жазасын кесуді талап етті. Козимо Флоренцияға оралғаннан кейін Филельфоның қаладағы орны тұрақсыз болды. Оның өміріне бұрын Медичидің ақылына жалданып келген бір кісі шабуыл жасағанын айтты; енді Сиена мемлекетінен шақыруды қуана қабылдады. Алайда, Сиенада ол төрт жылдан артық тұрмады. Италияда профессор ретінде оның даңқы артып, князьдар мен республикалардан үздіксіз тартымды ұсыныстар келіп түсті. Милан герцогы Филиппо Мария Висконти жасаған ең әдемі ұсынысты қабылдауға шешім қабылдады. 1440 жылы оны Ломбардия астанасында жаңа меценаты құрметпен қарсы алды.

Ломбардияда

Филеффоның Миландағы өмірі сол дәуірдегі Италиядағы ғалымдардың көп қырлы маңыздылығын керемет бейнелейді. Оның міндеті – әмірші меценаттарын мақтаулар мен жырлармен даралау, олардың жауларын жамандаулар мен айыптаулармен шабуылдау, туған күндерімен құттықтау өлеңдерімен шаттандыру және олардың сүйікті тақырыптарында өлеңдер жазу болатын. Ол сондай-ақ олардың сарайларындағы қызметкерлері үшін тойлық және жерлеу сөздерін жазды; шетелдік елшілер мен қонақтарды сол кездегі аса танымал риторикалық еңбектермен қарсы алды. Университет студенттеріне күнделікті дәрістер оқыды, ежелгі авторлардың ең ауыр және ең жеңіл туындыларын қарап шықты және білімнің мол ағынын құйды. Филеффо тек осы арналармен ғана емес, грек тілінен аударма жасаумен айналысып, Флоренциядағы жауларымен қағаз соғыс жүргізді. Одан бөлек, ол Италия тарихындағы маңызды оқиғалар туралы саяси жазбалар жазды; Константинополь түріктерге түскен кезде, әйелінің анасы Манфредина Дорияны босату үшін сұлтанға өзінің атынан хат жолдады. Жыл сайын шамамен 700 алтын флориннен тұратын белгілі бір жалақыдан өзге, ол жазған сөздер мен өлеңдері үшін үнемі қосымша төлемдер алды; сондықтан, ол шарапшыл болмаған немесе қарапайым өмір салтын ұстанған адам болса, айтарлықтай байлық жинаған болар еді. Бірақ ол ақшасын жұмсаған сайын, оны қайта толықтырып отырды, сән-салтанат пен жеке бақытқа құмарлықпен өмір сүрді. Осы жомарттығының салдарынан ол әрдайым кедейлікте өмір сүрді. Оның хаттары мен өлеңдері меценаттардан ақша сұрауға толы, кейбіреулері ең төменгі мақтау тілінде жазылған, ал басқалары әдеби қарақшылықтың иісін сезіндіреді. Миландық Филеффоның тұрған екінші жылында оның бірінші әйелі, грек Феодора қайтыс болды. Көп ұзамай ол тағы да үйленді, бұл жолы ол жақсы ломбардтық отбасынан шыққан жас бойжеткен, Орсина Оснаганы өзінің әйелі етіп таңдады. Ол қайтыс болғаннан кейін үшінші рет Ломбардтық Лора Магиолиниге үйленді. 1447 жылы Висконти қайтыс болғаннан кейін Филеффо қысқа ғана ойланып, адалдығын Бьянканың күйеуі Франческо Сфорцаға аударды, Висконтидің жалғыз баласы, ол 1450 жылы Милан герцогы болады. Осы жаңадан келгенге ұнау үшін ол өзінің ауыр жыр-дастаны, Сфорциадасын бастады, оның 12 800 жолы жазылды, бірақ ешқашан жарияланбады. Франческо мен Бьянканың қайтысынан кейін бірнеше жыл өткен соң (1466 және 1468 жылдары тиісінше) Филеффо ойын Римге бұрды. Ол енді жетпіс жеті жастағы қарт еді, князьдердің достығымен құрметтелді, итальян гуманистерінің ең көрнектісі ретінде танылды, папалармен жақын қарым-қатынаста болды және патшалар лавр гүлшоғырымен және рыцарьдық орденмен марапатталды. Апеннин тауларын өтіп, Флоренция арқылы 1475 жылдың екінші аптасында Римге жетті. Енді Ватиканда төртінші Сикст папа билік етіп тұрды, ал Филеффо риторика кафедрасын иеленуге шақыру алды. Бастапқыда ол Рим қаласы мен сарайына риза болды, бірақ оның қанағаттануы ашуға айналды, ал ол папаның қазынашысы Миллиардо Сикалаға қатысты уытты сатира арқылы наразылығын білдірді. Көп ұзамай Сикст өзінің ризасыздығына ұшырады, ал бір жыл өткеннен кейін ол Римді тастап кетті. Филеффо Миланға келгенде, әйелі оның жоқтығында обадан қайтыс болғанын және оны жерлегенін білді.

Filelfo's life at Milan curiously illustrates the multifarious importance of the scholars of that age in Italy. It was his duty to celebrate his princely patrons in panegyrics and epics, to abuse their enemies in libels and invectives, to salute them with encomiastic odes on their birthdays, and to compose poems on their favorite themes. For their courtiers he wrote epithalamial and funeral orations; ambassadors and visitors from foreign states he greeted with the rhetorical lucubrations then so much in vogue. The students of the university he taught in daily lectures, passing in review the weightiest and lightest authors of antiquity, and pouring forth a flood of miscellaneous erudition. Not satisfied with these outlets for his mental energy, Filelfo went on translating from the Greek, and prosecuted a paper warfare with his enemies in Florence. He wrote, moreover, political pamphlets on the great events of Italian history; and when Constantinople was taken by the Turks, he procured the liberation of his wife's mother, Manfredina Doria, by a message addressed in his own name to the sultan. In addition to a fixed stipend of some 700 golden florins yearly, he was continually in receipt of special payments for the orations and poems he produced; so that, had he been a man of frugal habits or of moderate economy, he might have amassed a considerable fortune. As it was, he spent his money as fast as he received it, living in a style of splendour and self indulgence. In consequence of this prodigality, he was always poor. His letters and his poems abound in demands for money from patrons, some of them couched in language of the lowest adulation, and others savouring of literary brigandage. During the second year of his Milanese residence Filelfo lost his first wife, the Greek Theodora. He soon married again; and this time he chose for his bride a young lady of good Lombard family, called Orsina Osnaga. When she died he took in wedlock for the third time a woman of Lombard birth, Laura Magiolini. On the death of Visconti in 1447, Filelfo, after a short hesitation, transferred his allegiance to Francesco Sforza, husband of Bianca, Visconti's only child, who would become Duke of Milan in 1450. In order to curry favor with this parvenu, he began his ponderous epic, the Sforziad, of which 12,800 lines were written, but which was never published. Some years after the deaths of Francesco and Bianca (1466 and 1468, respectively), Filelfo turned his thoughts towards Rome. He was now an old man of seventy seven years, honored with the friendship of princes, recognised as the most distinguished of Italian humanists, courted by pontiffs, and decorated with the laurel wreath and the order of knighthood by kings. Crossing the Apennines and passing through Florence, he reached Rome in the second week of 1475. Pope Sixtus IV now ruled in the Vatican, and Filelfo had received an invitation to occupy the chair of rhetoric with good emoluments. At first he was pleased with the city and court of Rome; but his satisfaction turned to discontent, and he gave vent to his ill humour in a venomous satire on the pope's treasurer, Milliardo Cicala. Sixtus himself soon fell under the ban of his displeasure; and when a year had passed he left Rome never to return. Filelfo reached Milan to find that his wife had died of the plague in his absence, and was already buried.

Тосканаға қайта оралу

Ол біраз уақыттан бері өзінің қабілеттерін көрсетіп, Флоренциядағы даңқын арттыруды қалаған. Жылдар өтіп, оның Медичи әулетімен арадағы келіспеушіліктер жазылды; ал Лоренцо Медичиге қарсы Пацци қастандығы кезінде ол Рим Папасы Сикстусқа Италияның қауіпсіздігіне қауіп келтіретін мұндай қастандыққа қатысқаны үшін ашулы хаттар жіберді. Лоренцо оны Флоренцияда грек тілін оқытуға шақырды, сондықтан Филельфо 1481 жылы сонда келді. Ол келгеннен кейін екі апта өткен соң дизентериядан қайтыс болды және сексен үш жасында Аннунциата шіркеуіне жерленді. Филельфоның грек хаттарының толық жинағы (Codex Trevulzianus негізінде) алғаш рет 1892 жылы Парижде Эмиль Легранның француз тіліне аудармасымен, түсіндірмелерімен және талқылауларымен бірге жарық көрді (C. xii. "Шығыс тілдері мектебі" басылымдары).