Кіріспе

Жылқы шебері – бірнеше еуропалық елдегі ресми лауазым. Бұл лауазым Еуропаның көптеген елдері монархия болған кезде жиі кездесетін, ал қазіргі күні маңыздылығы әртүрлі.

(Ежелгі Рим)

Рим республикасындағы түпнұсқалық Ат шебері (Magister Equitum) Рим диктаторы тағайындаған және босатылған лауазым болды, және диктатордың өзінің қызметімен бірге тоқтатылды, әдетте ерте және орта республика кезеңінде алты айлық мерзімге. Магистр Эквитум диктатордың басты лейтенанты болып қызмет етті. Диктатор Магистер Эквитумды тағайындайтын, егер сенат кеңесі (senatus consultum) белгілі бір адамды тағайындауды қажет етсе, онда ол осы кеңес шешіміне бағынуға міндетті болды. Диктаторға көмектесу үшін Магистер Эквитумсыз билік жүргізе алмайтындықтан, егер бірінші Магистер Эквитум диктатордың өкілеттігі кезінде қайтыс болса немесе қызметтен босатылса, оның орнына басқа біреу тағайындалуға тиіс болды. Магистер Эквитумға империумның бір түрі берілді, бірақ ол претор дәрежесімен тең болды, сондықтан Диктатордың империумына бағынышты болды және оның өкілеттігі консулдың өкілеттігінен аспады. Диктатордың қатысуынсыз, Магистер Эквитум оның өкілі ретінде әрекет етіп, Диктатордың өкілеттіктерімен бірдей өкілеттіктерді жүзеге асырды. Көбінесе, бірақ әрдайым емес, Магистер Эквитум бұрын претор лауазымын атқарған болуы қажеттілік тудыратын. Сәйкесінше, Магистер Эквитум претордың белгілерін таңды: [[тога және алты ликтордың сүйемелдеуі. Ең танымал Ат шебері – Марк Антоний, ол Юлий Цезардың алғашқы диктатурасы кезінде қызмет етті, бұл апатты нәтижелерге әкелді. Осының салдарынан Цезарь Маркус Эмилиус Лепидті тағайындады, ол Рим қаласын және Хиспания Цитериорды табысты басқарған тәжірибесімен белгілі болды, және Цезарь Солтүстік Африкада жаңадан басталган Азамат соғысын басуға кеткенде Антонийдің орнына Римде билік жүргізуді тапсырды. Августтың конституциялық реформаларынан кейін Диктатор лауазымы, Магистер Эквитум лауазымымен бірге, қолданыстан шықты. Магистер эквитум атағы кейінгі империя кезеңінде қайта жаңғыртылды, сол кезде Константин I оны Магистер Педитум ("Жаяу әскер шебері") қатарындағы жоғары әскери шендердің бірі ретінде бекітті. Ақырында екі лауазым біріктіріліп, Магистер Милитум ("Әскер шебері") лауазымы құрылды. Констебль атағы латын тілінен алынған comes stabuli немесе конюшнялардың графы деген мағынаны білдіреді және ұқсас тарихқа ие.

Тарихи рөлі

Ұлыбританиядағы Ат шебері бір кездері монархтың үйінің маңызды лауазымды адамы болған, бірақ бүгінде бұл қызмет көбінесе рәсімдік сипатта. Ат шебері – сарайдың үшінші дәрежелі тұлғасы, ол әрқашан министрліктің мүшесі болды (1782 жылға дейін кабинеттік шен), пэр және құпия кеңесші. Монархтың жылқыларымен және бұрынғы аңшылық иттерімен, сондай-ақ ат қораларымен, керуенжайлармен, тұқымдықтармен, құс үйлерімен және бұрынғы иттер үйлерімен байланысты барлық мәселелер оның қарауында болады. Патшалық аттар мен тұқымдықтарды басқару бас немесе Корольдің атбасшысына жүктеледі, бұрын ол "Ат мырзасы" деп аталған. Клерк-маршал департаменттің есептерін Жасыл мата кеңесіне ұсынар алдында қадағалап отыратын және тек мемлекеттік іс-шараларда ғана монархты күтіп тұратын. Корольдік атбасшыдан басқа, жеті тұрақты атбасшы, сондай-ақ қосымша және құрметті атбасшылар болды, олардың бірі әрқашан монархты сүйемелдеп, патшалық керуенмен бірге жүретін. Олар әрқашан әскер офицерлері болды, және олардың әрқайсысы тақтайшалар мен күйеу жігіттер сияқты бірдей уақытқа кезекшілік ететін. Ат шеберінің ведомствосында номиналды түрде бірнеше құрметті беттер бар, оларды Лорд-чемберленнің ведомствосындағы әртүрлі беттермен шатастыруға болмайды. Олар – он екіден он алты жасқа дейінгі жастар, оларды монарх жеке таңдайды, олар мемлекеттік рәсімдерде оған немесе оған қызмет ету үшін. Король III Чарльзтың тәж кию рәсімінде олар Корольдік пойызды тасымалдауда Корольдік жесірге көмектесті.

Қазіргі заманғы рөлі

Қазіргі Ат қожайыны – Лорд де Моли. Бүгінде Ат қожайынының қызметі көбінесе рәсімдік сипатта болады және мемлекеттік шаралардан басқа, әсіресе Ең Көк Жұлдыз (Сөйверен) атқа мінген кезде, сирек кездеседі. Корольдік экуэри Корольдік керуеннің (мүйізді) көлікпен қамтамасыз етілуін күнделікті бақылайды, ол көліктер мен ат арбаларын қамтиды. Пойызбен саяхатты Корольдік саяхат кеңсесі ұйымдастырады, сондай-ақ әуе көлігін де үйлестіреді. Рәсімдік шараларда ғана көрінетін Құрметті беттер мен экуарилер номиналды түрде Ат қожайынының билігінде болған. Біріншілері қазір Жеке қоржылдықтың сақтаушысының бақылауында. Екіншілері іс жүзінде тәуелсіз және функционалдық тұрғыдан Жеке хатшы кеңсесіне жақын. Қазір Ең Көк Жұлдызға (Сөйверенге) үш экуэри және көптеген қосымша экуарилер бар: әдетте, Корольдік үймен байланысы бар зейнеткер офицерлер. Қосымша экуарилерге өте сирек немесе ешқашан да қызмет тағайындалмайды, бірақ экуарилер күнделікті Ең Көк Жұлдызға (Сөйверенге) қызмет етеді. Бірнеше жыл бойы аға экуэри сонымен қатар Ұй шаруашылығының бас қожайынының орынбасары лауазымын да атқарды. Тұрақты экуэри – үш қарулы күштен кезекпен алынатын майор немесе оған тең дәрежедегі офицер. Көптеген бұрынғы экуарилер жоғары лауазымдарға жеткен. Уақытша экуэри – Колдстрим гвардиясының капитаны, ол жартылай штат бойынша қызмет етеді. Қызметке қажеттілік болмаған жағдайда, оған қосымша полк немесе штабтық міндеттер жүктеледі. Корольдік отбасының жоғары лауазымды мүшелерінің де бір-екі экуариі бар.

Францияның ұлы королі

Францияда жылқының бастығы, Францияның Ұлы сүйегі (Grand Écuyer, немесе көбінесе Monsieur le grand) деп аталатын, 1595 жылдан бастап Франция Тажының жеті Ұлы шенеунігінің бірі болды. Патшалық тұрақтарын қадағалаумен қатар, ол монархтың сүйегін, сондай-ақ сарайдың діни рәсімдеріне, тәж кигізу рәсімдеріне және т.б. бөлінген қаражатты да басқарды. Монарх қайтыс болған кезде ол патшалық тұрақтарындағы барлық жылқы мен олардың жабдықтарына ие болды. Ол жеке өзі "Ұлы тұраққа" (grande écurie) бақылау жасады. Бұл шенеунікіден ерекше және оған тәуелсіз бірінші сүйегі (Premier Ecuyer) болды, ол монарх жеке пайдаланатын жылқыларға (La petite écurie) жауапты болды және ол атқа мінген кезде оған қызмет ететін. Жылқы бастығының лауазымы Людовик XVI патшалығына дейін сақталды. Людовик XVIII және Карл X кезінде міндеттерді бірінші сүйегі атқарды, бірақ Наполеон I және Наполеон III кезінде бұл лауазым бұрынғы маңыздылығымен қайта жаңғыртылды.

Оберстальмейстер (Австрия)

Габсбург монархиясында Оберштальмейстер, Оберштафмейстер, Оберштакэммерер және Оберштамаршалмен бірге, жоғары ақсүйектерге ғана берілген сарайдағы төрт маңызды лауазымның бірі болды. Оберштальмейстер сарайдағы ат қораларын, жаттығу алаңын, сарай көліктері мен басқа да көлік құралдарын басқарды. Таза тұқымды жылқылар мен әсем ат-жабдықтар аристократиялық мәртебені көрсетудің маңызды бөлігі болды, осы арқылы осы лауазымға бедел келді.

Oberstallmeister (Германия)

Германияда жылқы сақшысы (Oberstallmeister) бірнеше неміс сарайларындағы жоғары дәрежелі лауазым иесі болған. Киелі Рим империясында оның лауазымы тек атағы ғана болды, императордың жылқы шаруашылығын Англиядағы тәж атбасшысына балама Oberstallmeister басқарды.

Кабальеризо қаласының әкімі (Испания)

Кабальеризо майор – Испания королінің сарайы мен тәжінің мұрагерінің, корольдің саяхаттарын, жылқы шаруашылығын және аң ауын басқаратын лауазым иесі болды. "Кабальеризо майор" кеңсесі – корольдік сарайдың ең маңызды кеңселерінің бірі болып, корольдік ат қораларын және монархтың көлігімен байланысты барлық мәселелерді шешуге жауапты болды. Король патша сарайынан аттанғанда, кабальеризо оның артындағы ең маңызды тұлға болып, жоғары дәрежелі шенеуніктердің бәрінен жоғары тұратын. Ол ат қораларын, кареталарды және жылқыларды басқарды. Оған өзі тағайындаған "Primeros Caballerizos" (Бірінші Эсквайрлер) көмектесті. Ол "Montero mayor" (Бас аңшы) ретінде корольдік аң ауын басқарды және көп жағдайда Испания корольдік резиденцияларының "Alcaldías" (қала басшылары) лауазымын атқарды.

Паптың атты ұстаны

Ат шебері, Каваллериццо Маджоре, немесе сарайлардың тұрақтарының мұрагерлік басқарушысы – маркиз Серлупи Кресценцинің мұрагерлік лауазымы еді. Бұл лауазым Папа үйінің Қару және Кеп жеке кеңесшісінің құрамына кіретін және оған қатысатын лауазым болды. Ол 1968 жылғы Папалық Курия реформаларында жойылды.

Riksstallmästare/Överhovstallmästare (Швеция) (Қазақстан Республикасының ресми тілінде)

Швецияда патшалық жылқысының бастығы (Riksstallmästare) атағының иегері патшалықтың ірі лауазымды тұлғаларының бірі емес, кіші лауазымды тұлғаларының бірі болды. Ол патшалық сарайының жылқы шаруашылығының және патшалықтың жылқы өсіру шаруашылықтарының басқарушысы еді. Сондықтан ол әскери істерде маңызды рөл атқарды және көбінесе әскермен, әсіресе атты әскер бөлімдерімен тығыз байланыста болды. Оның қызметтерінің бір бөлігін патшалық жылқысының бастығы (Överhovstallmästare) өз міндетіне алды.

Экуэри (Ресей)

Конюший (орысша: Конюший) – сөзбе-сөзбен айтқанда, Ат қожайыны немесе Атбасар. Конюший – орыс билеушілерінің ат тұрақтарын басқарған бояр. Бұл атақ 17 ғасырға дейін орыс билеушілерінің сарайындағы жоғары дәрежелі лауазым болды. 15 ғасырдың соңында арнайы Атбасар кеңсесі (конюшенный приказ, "конюшенный prikaz") құрылды, оның басшысы Конюший болды. Ол патшаның ат тұрақтарын, парадтық жабдықтарын, сарайдағы атты әскерлердің рәсімдерін және әскери жылқы өсіруді басқарды. Бір кезде Борис Годунов Конюший қызметін атқарды. Атбасар кеңсесі патшаның ат жабдықтары мен атты әскерлердің қару-жарағына қатысты құнды мүліктерінің көп бөлігін басқарды, бұл мүліктер 1736 жылы Кремль қару-жарақ қоймасына берілді.

Koniuszy (Польша Корольдігі және Литва Ұлы Герцогтығы)

"Конюши" (ағылшын тіліндегі "Equerry" немесе "Ат шебері") – Польша Корольдігінде 11 ғасырдан бері, ал Литва Ұлы Князьдігінде 15 ғасырдан бері белгілі болған дворян лауазымы. Конюши ұлы князьдың немесе корольдің атқоралары мен малдарына жауапты болған, бірақ іс жүзінде, конюшиге бағынышты подконюши (суб-эквайри) тікелей жауапкершілікті жүзеге асырған. 14-16 ғасырларда "конюши" Польша Корольдігі мен Польша-Литва одағындағы мәртебелі тұлға (дигнитарц) болды.

Грузия

Грузия патшалығында осыған ұқсас лауазым амилахвари (амир ахори, әдеби мағынасында: Ат әміршісі) деген атпен белгілі болған, бұл атау араб тілінен келген. Ол бас қолбасшының орынбасары (амир спасалары) және патша кеңесінің мүшесі болды. 1460 жылдардан бастап Грузияның Ресейге қосылуына дейін (1801 жылға дейін) бұл лауазым Зевджинидзе Амилахвари әулетінде мұрагерлікпен берілді.

Венгрия

Венгрия Корольдігінде жылқы шебері (венгр тілінде főlovászmester) патшалық үйдің жоғары лауазымды шенеуніктерінің бірі болған.

Азия

Осындай лауазымдар Қытай мен Жапонияның, Кореяның және Шығыс Азияның басқа жерлерінің патшалық сарайларында кең таралған. Қытай тілінде "Сима" (司马) деп аталатын бұл лауазым сөзбе-сөз "аттың қожайыны" дегенді білдіреді. Ол алғаш рет Батыс Чжоу дәуірінде құрылды, әскери әкімшілік және әскерге шақыру ісіне жауапты болды. Бұл лауазым Үш Үлкен Ведомстводан төмен және алты министрге тең дәрежеде болды. Ол көбінесе "Си" (бақылау, басқару) префиксімен аталған тағы төрт лауазыммен біріктіріліп, "бес шенеунік" (五官) деп аталды. Бұл атақ кейінгі династияларда әртүрлі мақсатта қолданылды. Хан әулеті жоғары генералдарға "Ұлы Сима" атағын қосымша атақ ретінде берді, мұндай жағдайда ол ағылшын тілінде көбінесе "маршал" деп аударылады. "Сима" сондай-ақ кеңседе қызмет еткендердің ұрпақтары қабылдаған қытай тегіне айналды. Сима әулеті Цзинь әулетінің императорлары болды, нәтижесінде "Сима" орталық бюрократиядағы ресми лауазым ретінде тоқтатылды. Дегенмен, кейінгі дәуірлерде ол әскери және жергілікті басқарудағы түрлі, салыстырмалы түрде маңызды емес лауазымдардың атауы ретінде қолданылды. Сонымен қатар, "Сима" әскери министрді білдіру үшін бейресми түрде қолданылды. Аюттая сиам патшалығында патшалық пилдердің шебері болған. Бұл лауазымның иесі Кром Пхра Гаджапала (กรมพระคชบาล) деген атаққа ие болды. Одан төмен дәрежеде Корольдік Ат шебері болды, ол Кром Пхра Асвараджа (กรมพระอัศวราช) деген атақ алды. Бұл ежелгі сиамдықтардың ат әскерінен гөрі соғыс пилдарын ұстауға көбірек мән бергенін көрсетті.