Кіріспе
Вестибулярлық шваннома (ВС), сондай-ақ акустикалық неврома деп аталады, ішкі құлақтан миға өтетін вестибулокохлеарлық жүйкеде пайда болатын қатерсіз ісік. Ісік жүйкедегі оқшаулағыш миелин қабығын құрайтын Шванн жасушаларының жұмысында бұзылыс туындағанда пайда болады. Әдетте, Шванн жасушалары тепе-теңдік және дыбыс туралы ақпаратты миға жеткізетін жүйкелерді қорғауға қатысады. Бірақ кейде 22-хромосомада орналасқан NF2 ісікке қарсы геннің мутациясы нәтижесінде Merlin деп аталатын жасушалық белоктың қалыптан тыс өндірісіне алып келеді, соның салдарынан Шванн жасушалары көбейіп ісік құрайды. Ісік көбінесе жүйкенің кохлеарлық емес, вестибулярлық бөлімінде пайда болады, бірақ ісік өскен сайын есту қабілеті де, тепе-теңдік сезімі де әсер етеді. Бұл ВС-тың басым көпшілігі (95%) бір жақты, тек бір құлақта ғана кездеседі. Олар "спорадикалық" (яғни, кездейсоқ, тұқым қуалайтын емес) деп аталады. Қатерлі болмаса да, егер олар басқа ми жүйкелері мен ми сабасы сияқты өмірлік маңызды құрылымдарға қысым жасаса, зиян келтіруі немесе тіпті өмірге қауіп тудыруы мүмкін. Мутацияның айырмашылықтары ісіктің даму сипатын анықтайды. Басқа қоршаған орта факторларының ішінде ВС-тың өсуімен байланысты анықталған жалғыз фактор – басқа терапиялық сәулеленудің әсері.
Спорадикалық ВС- ның белгілері
Спорадикалық ВС-тар кішкентай (шамамен 2 см) ішкі есту арнасының сүйекті қабырғаларында пайда болады. Бұл интраканаликулярлы (IAC) ВС-тың ең көп кездесетін алғашқы белгілері – біртіндеп есту қабілетінің төмендеуі, зардап шеккен құлақта толықтық сезімі, кейбір тепе-теңдік бұзылыстары немесе бас айналуы, сондай-ақ құлақтағы шу (қоңырау немесе басқа да дыбыстар). Жоғары жиіліктегі бір жақты есту қабілетінің біртіндеп төмендеуі пациенттердің көпшілігі үшін ең алғашқы және көзге түріспейтін белгі болып табылады. Бас ауруы ВС-тың ерекше белгісі ретінде сирек кездеседі; беттік белгілер (беттің сезімталдығының жоғалтуы, әлсіздік) әдетте ісік каналдан шығып өскенде және/немесе емдік емнен кейін пайда болады. Диагнозды кешіктіру және дұрыс емес қою жиі кездеседі. Есту қабілетінің алғашқы төмендеуі көбінесе байқалмайды және оны қартаю, құлақ кірінің жиналуы немесе қатты қоршаған орта шуына байланысты деп қате түсінуге болады. Сирек кездесетін кенеттен есту қабілетінің жоғалтуы Меньер ауруы деп дұрыс емес диагноз қойылуы мүмкін, бұл ішкі құлақтың бұзылысы, ол да құлақтағы шуға (тиннитус) алып келеді. Мидың вестибулярлық жүйесі көбінесе ерте сатыдағы тепе-теңдік проблемаларын толықтырып береді. Кейбір жағдайларда ісіктер өте үлкен болып, ауыр сатыға жеткенше ешқандай белгі бермейді. Ісіктің өсу жылдамдығы өте өзгермелі: кейбір кішкентай ВС-тар (шамамен 50%) мүлдем өспейді; кейбіреулері біраз уақыт өсіп, содан кейін кішірейеді; ал кейбіреулері ұйықтап жатқандай көрінеді, бірақ кенеттен тез өсе бастайды. Жалпы алғанда, зерттеулер әртүрлі болғанымен, өсетін ВС-тар жылына орташа есеппен 1,2-1,9 мм жылдамдықпен баяу өседі. Диаметрі 1,5 см-ден асатын IAC ісіктері мидың ми бұрышының салыстырмалы түрде кеңістігіне кеңейеді және МРТ-да көрінетін «мұз қымызы» пішінін алады. «Кеңістікті алып жатқан зақымдар» ретінде ісіктер 3-4 см немесе одан да үлкен мөлшерге жете алады және беттік нервке (беттік экспрессия) және үштік нервке (беттік сезімталдық) зиян келтіреді. Есту қабілетінің нашарлауы және нағыз бас айналу ұстамалары пайда болуы мүмкін. Өте үлкен ісіктер мидың шағын бөлігін басып немесе ми сабасын қысып өмірге қауіпті болуы мүмкін. Өте үлкен ВС-тың соңғы белгілері: бас ауруы, жүрек тосығу, құсу, ұйқышылдық, сананың шатасуы және соңында кома.
Нейрофиброматоздың 2- түрі (NF2)
Көп жағдайда, бір жақты спорадикалық вестибулярлық шванномалар қазіргі заманғы медициналық техникалармен оңай және сәтті емделеді. Екі жақты ВС болуы қиын жағдайға жатады. Екі жақтылық – бұл II типті неврофиброматоздың (NF2) ерекше белгісі және негізгі диагностикалық критерийі болып саналады. NF2 – генетикалық ауру, ол тұқым қуалайды, прогрессивті дамиды, емдеуі қиын және әр балаға 1/2 мүмкіндігімен берілуі мүмкін. NF2 пациенттерінде көбінесе ауыр мутациялар кездеседі, бірақ кейбір жасушаларда ғана мутация болатын жеңіл мозаикалық жағдайлар да болады. NF2 генінің мутациясын растау үшін генетикалық тестілеу ұсынылады. NF2-ге шалдыққан адамдардың шамамен 50%-ында de novo мутациясы болады, ал осы жаңа мутациялардың 50%-ы жеңіл мозаикалық жағдайлар болып табылады, олардың берілу ықтималдығы төмен. NF2 пациенттерінде бас пен омыртқаның басқа да ісіктері пайда болуы мүмкін. NF2 көбінесе жасөспірім шақта немесе ересек жасқа жеткенде дамиды, ал спорадикалық VS көбінесе 40-60 жас аралығындағы науқастарда анықталады. VS-ның екі түрі де (спорадикалық және NF2) өте сирек кездеседі, барлық бастапқы ми ісіктерінің шамамен 8%-ын құрайды. NF2 ауруының жиілігі шамамен 60 000 адамға 1 адамды құрайды.
Ісіктің көлемі
АҚШ-та ұлттық акустикалық неврома қауымдастығының пациенттерге жүргізілген сауалнамалары (1998, 2007–08, 2012, 2014) көрсеткендей, 1,5 см немесе одан кішірек ісіктердің анықталған саны 23%-дан 47%-ға дейін айтарлықтай өсті. Даниялық зерттеушілер 2004 жылы былай деп хабарлады: "Анықталған ісіктердің мөлшері 1979 жылы медианасы 35 мм болса, 2001 жылы 10 мм-ге дейін азайды". Жалпы, ісік мөлшері (диаметрі) кішкентай (1,5 см-ден кем), орташа (1,5–2,5 см), үлкен (2,5–4,0 см) және алып (4,0 см-ден жоғары) деп сипатталады. (Ескертпе: 1 дюйм = 2,54 см). МРТ сканерлері бойынша есеп беретін радиологтар Коос сыныптау шкаласын қолданады, ол ісік мөлшерін ми сабағына және жақын орналасқан бас сүйек жүйкелеріне қатысты жақындығымен байланыстырады. Осылайша, Коос 1-дәрежесі – таза интрамеаталды (IAC) ісік, мөлшері 1–10 мм; Коос 2-дәрежесі, 10–20 мм, мидың шатыр-көпір бұрышына (CPA) дейін жеткен, бірақ ми сабағымен жанаспайды; Коос 3-дәрежесі, 20–30 мм, CPA кеңістігін толтырып, ми сабағына жанасады, бірақ қысым жасамайды; ал Коос 4-дәрежесі, 30 мм-ден асатын мөлшерде, ми сабағы мен жақын орналасқан жүйкелерді қысып, маңызды артерияларды ығыстырады.
Диагностика
Алдын ала диагностикалық процедураларға құлақты тексеру, есту қабілетін және вестибулярлық тестілеу кіреді. Типикалық симптомдарға бір жақты шуыл (тиннитус), прогрессивті есту қабілетінің төмендеуі және бас айналу жатады. Әдетте, бір немесе бірнеше отологиялық симптом болғанда диагностикалық сезімталдық артады. МРТ-ны қолдану арқылы тек бір жақты шуыл болғанда VS анықталу мүмкіндігі <0,1% құрайды. Аудиторлық ми сабақ жауап тесті (АМЖТ) – VS кохлеарлық нервке зиян келтіргенін анықтауға арналған тиімді тест. Бас сүйегінің компьютерлік томографиясы (КТ) орташа және үлкен VS-ті анықтайды, бірақ кішкентай VS-ті жіберіп алуы мүмкін. VS КТ-да айналадағы ми паренхимасымен бірдей тығыздыққа ие болып көрінеді. VS-де кальцификация байқалмайды. Үлкен VS ішкі акустикалық каналдың (IAC) көлемін кеңейте алады және IAC ішіндегі нервтер, әсіресе кохлеарлық нерв қысылуына байланысты есту функциясын нашарлатады. Дегенмен, бет нервіне сирек әсер етеді. КТ сканерлеудің басты артықшылығы – VS-тің сүйекке қаншалықты тарағанын бағалау. Егер пациент МРТ сканерлеуіне жарамсыз болса, уақытша сүйектің контрастты КТ-сы жасалуы мүмкін. МРТ сканерлеу – таңдаулы бейнелеу әдісі, себебі ол массаны менингиома, бет нерві шваномасы, эпидермоидты киста, арахноидты киста, аневризма және ми метастаздары сияқты басқа ісіктерден дәлірек ажырата алады. МРТ сканерлеу сондай-ақ хирургиялық жоспарлауға және операциядан кейін ісікті бақылауға көмектеседі.
Споралық ВС үшін микрохирургия
2018 жылы АҚШ Неврологиялық хирургтар конгресі жариялаған ересектерде вестибулярлық шванноманы емдеу жөніндегі нұсқаулықтарда ВС үшін емдеудің ұзақ мерзімді эволюциясы қарастырылды. Нұсқаулықтың кіріспесінде: «Соңғы ғасырда емдеудің дамуы нәтижесінде ауруды жоюдан гөрі функционалды нәтижеге қол жеткізу басымдыққа ие болды. Көптеген инвазивті емес емдеу әдістерінің болуына байланысты, кішкентай және орташа ісігі бар пациенттерде бас миы нейропатиясына төзімділік төмен. Бүгінде есту қабілетін сақтау, беттік нерв функциясы және ісікті бақылау емдеудің тиімділігін бағалау және нәтижелерді салыстыру үшін маңызды критерийлер болып табылады». Демек, ісікті емдеуде өмір сапасын жақсартуға көбірек назар аударылды. Ісікке жасалатын үш негізгі хирургиялық тәсіл: транслабиринттік (құлақ артынан сүйектік лабиринтке жол ашу арқылы), ретросигмоидтық (құлақ артынан церебеллопонтин бұрышына жол ашу арқылы) және ортаңғы бас сүйегі ойысы (құлақтың алдынан IAC-ге жоғарыдан кіру арқылы). Ісіктің мөлшері емдеу әдісін таңдауда маңызды рөл атқарады. IAC ісіктерін хирургиялық емдеу кезінде визуалды көруді жақсарту үшін эндоскопты қосымша қолдану, технологияның дамуымен бірге жаңа және перспективті тәсіл ретінде назар аударуда. Үлкен ісіктер үшін «беттік нервті сақтауға бағытталған хирургия» ішінара ісікті алып тастауға мүмкіндік береді, содан кейін (қажет болған жағдайда) «қалдықтарды» жою үшін стереотаксикалық радиохирургия немесе радиотерапия қолданылады. «Ісікті бақылау» деңгейі толыққанды ісікті алып тастаумен салыстырылатын деңгейде болды. Кішкентай және орташа ісіктер үшін «есту қабілетін сақтауға бағытталған хирургия» деп аталатын ортаңғы бас сүйегі ойысы немесе ретросигмоидтық тәсілдің тиімділігі әлі де даулы. Даниядан алынған мәліметтер бойынша, бастапқы бақылау есту қабілетін ең ұзақ сақтауға мүмкіндік береді. Бірақ зардап шеккен құлақтағы жақсы есту қабілетін сақтау қиын мәселе болып қалуда. Тіпті бақылау кезінде, ісіктер елеулі өсуді көрсетпесе де, есту қабілеті нашарлауы мүмкін. Stangerup және авторлар (2010) диагноз қойылған кезде 100% сөзді түсіну қабілетіне ие пациенттердің он жылдық бақылаудан кейін жақсы есту қабілетін сақтау мүмкіндігі жоғары екенін хабарлады. ВС хирургиясынан кейінгі жалпы өлім-жітім көрсеткіші шамамен 0,2% - 0,5% құрайды. Ең көп кездесетін асқынулар: беттік нерв бұзылысы (25,0%), ми-жұлын сұйықтығының ағуы (8,5%) және операциядан кейінгі неврологиялық асқынулар (8,4%).
Радиохирургия және радиотерапия
2014 жылы АҚШ-та ұлттық акустикалық неврома қауымдастығы жүргізген «Пациенттер сауалнамасы» көрсеткендей, VS пациенттерінің 29%-ы ем ретінде радиохирургияны (17%) немесе радиотерапияны (12%) таңдаған. Радиохирургия – бір күндік сеанста VS-қа жоғары концентрацияланған сәулелену дозасын беру, ал радиотерапия бірнеше емдеу сеанстарын қамтиды, онда жалпы сәулелену дозасы бірнеше күн немесе 3-4 апта ішінде бөліктерге бөлінеді. Екі жағдайда да негізгі мақсат – ісік жасушаларының ДНК-сын зақымдап, ісік өсуіне қажетті қан тамырларының өсуін (ангиогенезді) тоқтату арқылы «ісікті бақылау». Радиациядан кейін ісік ісінуі мүмкін, бірақ бұл ұлғаю уақытша және процедура сәтсіз аяқталғанын көрсетпейді. Стереотаксикалық радиохирургияның орташа сәттілік деңгейі 95,5% құрайды. Сәулелену дозасы Грей/Gy өлшемдерімен есептеледі – бұл иондаушы радиацияның бір килограмм затқа жеткізген энергиясының мөлшері. VS ісігі инвазивті емес және айналағы тіндерден анық бөлінгендіктен, радиохирургтар ісік көлемін дәл нысаналай алады және қалыпты тіндердің зақымдануын азайтады. Көп сеансты радиотерапияның артықшылығы – сеанстар арасында қалыпты тіндерге келтірілген зақымның биологиялық жазылуына уақыт беру, сондай-ақ жасуша өсу циклының әртүрлі кезеңдерінде ісікті сәулелендіруге мүмкіндік беру. 1994 жылы енгізілген CyberKnife радиациялық жүйесі үш сеанстық гипофракция протоколын ұсынады. Тәжірибе көрсеткендей, есту қабілетін сақтау және беттік нерв функциясын жақсарту үшін дозаны төмендеткен кезде де ісікті бақылаудың жоғары деңгейін сақтауға болатындықтан, жылдар бойы сәулелену дозасы азайтылды. Әдетте, бір сеанстық Gamma Knife радиохирургиясы диаметрі 3 см-ден кіші VS ісіктерімен шектеледі, беттік нервтер, ми сабағы және кохлеа аппаратымен байланысты болуы мүмкін асқынуларды болдырмау үшін. Радиация салдарынан туындаған екіншілік ісіктердің қаупі өте төмен, 0,01-0,02% аралығында. NF2 пациенттері үшін бұл қауіп сәл жоғары.
Медициналық және гендік терапия
Бүгінгі күні ВС үшін толыққанды тиімді медициналық ем жоқ. Молекулалық биологияны зерттеудің күрделілігі өте қиын. Эверолимус, лапатиниб және мифепристон сияқты басқа да препараттар бойынша клиникалық сынақтар жүріп жатыр. Аспирин қауіпсіз емдік амал ретінде зерттелді, бірақ соңғы деректер аспириннің және басқа да қабынуға қарсы емес препараттардың (ҚҚЭП) қолдануы ВС ісігінің өсуін тоқтатуға көмектеспеуі мүмкін екенін көрсетеді.
Шағын ВС-ны бақылау
1991 жылы NIH консенсустық мәлімдемесінде былай делінген: "Бір жақты вестибулярлық шванномасы бар кейбір науқастарда және NF2 синдромымен ауыратын науқастардың бір тобында ісіктердің тез өспей, ұзақ мерзімге тұрақты неврологиялық функцияны сақтап қалуы мүмкін екеніне дәлелдер бар. Контрастпен күшейтілген МРТ-нің қолданылуы, табиғи ағысы белгісіз, өте кішкентай, көбінесе симптомсыз вестибулярлық шванномалары бар науқастарды анықтауға мүмкіндік берді. Осы науқастарға консервативті емдеу (яғни, бақылау, 'күту және қадағалау'/'күту және сканерлеу') тиімді болуы мүмкін". Сол кезде консервативті емдеу көбінесе қарт немесе денсаулығы нашар науқастарға ғана тағайындалатын. Диагноз қойылған кездегі ісіктің мөлшері және ісіктің өсу динамикасы туралы деректер жеткіліксіз немесе қайшылы болып, көбінесе қысқа мерзімдік болды. 1992 жылы құрылған АҚШ-тың Орталық Ми Ісігінің тіркелімі, ВС сияқты қатерсіз ісіктер туралы мәліметтерді 2004 жылдан бастап ғана жинақтай бастады. 2006 жылы Данияда жүргізілген маңызды зерттеу, "Вестибулярлық шванноманың табиғи ағысы" деген тақырыпта, 2026 жылға қарай ВС диагнозы қойылған жағдайлардың жартысы алдымен бақылау арқылы емделетінін болжады. Stangerup және авторлар (2019) сақтық танытуға шақырады: "Көптеген зерттеулер ісік өссе, ол әдетте диагноз қойылғаннан кейінгі алғашқы жылдарда анықталады. Дегенмен, ісіктің кешіккен дамуын анықтауға бағытталған, дәлелге негізделген бақылау алгоритмдерін әзірлеу үшін ұзақ мерзімді бақылау зерттеулеріне зор қажеттілік бар". Сондай-ақ (жоғарыдағы Медициналық және гендік терапия бөлімін қараңыз): "Ісік өсуімен байланысты гендерді, молекулалық жолдарды және желілерді анықтауға негізделген ғылыми зерттеулер, консервативті емдеуді қоса алғанда, емдеуге деген көзқарасымызды өзгертуі мүмкін".
Спорадикалық ВС жиілігі
2015 жылы Огайо штатындағы Кливленд клиникасының зерттеушілері АҚШ-тың Орталық Ми ісігі тізілімінің халыққа негізделген деректерін пайдаланып, халықтың миллионға шаққанда 10,9 немесе жылына шамамен 3300 ВС жағдайының пайда болуын есептеп шығарды. 65-74 жастағы адамдар тобында миллионға шаққанда 29,3-ке дейін жоғары таралу байқалды. Жыныс бойынша маңызды айырмашылықтар анықталған жоқ. Азиялық-Тынық мұхиты аймағының тұрғындары арасында таралу деңгейі жоғары болса, афроамерикандықтар мен испаноязылдар арасында төмен болды. Магниттік-резонанстық томографияның (МРТ) қолданысқа енгізілуімен 1990 жылдардың басында ВС диагнозы қойылған жағдайлардың саны дүние жүзінде айтарлықтай артты. Маңыздысы, Данияда (2015 жылы 5,7 миллион халық) эпидемиологтар 2015 жылы ВС-ның 193 жағдайы тіркелгенін хабарлады, бұл миллион халыққа шаққанда жылына 34 жағдайды құрайды. Даниядағы алғашқы МРТ сканері 1989 жылы іске қосылды, ал 2015 жылға қарай олардың саны шамамен 100-ге жетті.
Алғашқы сипаттамалары
1777 жылы Нидерландының Лейден қаласынан Эдуард Сандифорт вестибулярлық шванноманың алғашқы сипаттамасын жазды. Ол «есту жүйкесіне жабысқан қатты дене» байқап, бұл құлақтың саңыру себебін емдеуге болмайтынын, дәрі-дәрмек немесе хирургия көмектеспейтінін және оның емделмейтін жағдай екенін қорытындылады. Вестибулокохлеарлық жүйкедегі шванноманы құрайтын Шванн жасушалары 60 жыл өткен соң, 1838 жылы неміс физиологы Теодор Шванн анықтады. 1895 жылы Шотландияның Эдинбург қаласындағы Корольдік аурухананың жалпы хирург Томас Аннандейл алғаш рет шванноманы сәтті анықтап, хирургиялық жолмен алып тастады. Шванноманы «қабығын сыпырып алу» тәсілімен саусақтармен бөліп алу әдеттегі жағдай еді. Үлкен ісіктермен күрескендегі басты мақсат – адам өмірін сақтау болды.
Алғашқы операциялар
1900 жылдардың басында ВС хирургиясы бойынша өлім-жітім көрсеткіші 75-85% аралығында болды. Хирургтар мүмкіндігінше соңғы шара ретінде инвазивті араласуды кейінге қалдыратын. Харви Кушинг (1869–1939) «ВС бойынша нейрохирургияның әкесі» ретінде танымал. Оның 1917 жылы жарияланған негізгі зерттемесі «Нервус акустикус ісіктері және церебеллопонтин бұрышы синдромы» деп аталды. Кушинг ретросигмоидты хирургиялық тәсілді жетілдірді және субоксипиталды краниотомия және ішінара ісіктерді алып тастау арқылы 1931 жылға қарай өлім-жітім көрсеткішін 4%-ға дейін төмендетті. Кушинг Бостон қаласындағы Бригам ауруханасында жұмыс істеді. Балтимордағы Джонс Хопкинс университетіндегі ВС бойынша танымал маман, Кушингтің бұрынғы шәкірті Уолтер Э. Дэнди (1886–1946) болды, ол толық ісіктерді алып тастауды қолдады. 1931 жылы ол беттік жүйке сақталып, ісікті толығымен алып тастағанын хабарлады.
Суреттеу
VS нейрохирургиясының алғашқы зерттеушілері үшін басты мәселе – кішкентай ісіктерді анықтауға қабілетті жеткілікті бейнелеудің болмауы еді. Церебеллопонтин бұрышында тым үлкенге дейін өскен ісіктерді емдеу, беттік жүйке мен есту қабілетін сақтау мақсатына қол жеткізуде нашар нәтижелерге алып келді. Бейнелеу үшін 1920 жылдары дәстүрлі рентген сәулелері қолданыла бастады, ал 1960 жылдары КТ сканерлері енгізілді, бірақ 1980 жылдары олардың барлығы "алтын стандарт" саналатын МРТ-мен алмастырылды. 1979 жылы беттік жүйке мониторингі қосылды. Уильям Ф. Хаус (1923–2012) операциялық микроскопты қолдануды дамытты, және (Уильям Гитсельбергермен бірге) VS үшін транслабиринттік және ортаңғы шұңқыр хирургиялық тәсілдерін кеңінен таратты. 1998 жылға қарай операциялық микроскоп дерлік барлық операцияларда қолданылатын болды. Хаустың ұлы Джон В. Хаус (1983) ұсынған, ал Дерральд Э. Бракманмен бірлесіп VS хирургиясынан кейін беттік жүйке нәтижелерін бағалау үшін Хаус-Бракман шкаласын жасады.
Хирургиялық емдеу
1986 жылы Сан-Францискодағы нейрохирургтер жиынында Хаус тобы вестибулярлық шванноманы (ВС) хирургиялық емдеу бойынша ұсынымды бекітті: "Акустикалық нейроманы сәтті алып тастаудың ең жақсы мүмкіндігі оның кішкентай кезінде, алғаш диагноз қойылғанда болады". 1991 жылы NIH Акустикалық нейрома бойынша консенсус дамыту конференциясы кезінде микрохирургия, әрине, вестибулярлық шванноманы емдеуде басым стратегия болып табылды. Конференция сарапшылар тобы былай деп хабарлады: "Қазіргі таңдағыда, симптомдары бар вестибулярлық шванномамен ауыратын науқастарды емдеудің ең тиімді жолы – ісікті бір реттік операцияда толық алып тастау, мүмкіндігінше ауру мен өлім-жітімді азайту және неврологиялық функцияларды сақтау".
Медициналық және гендік терапия
1991 жылғы NIH консенсус мәлімдемесі «фармацевтикалық және басқа да балама медициналық емдеулерді, мысалы, ісікке қарсы заттарды әзірлеуге» назар аударуды ұсынды.