Екі мақсатта қолданылатын технологиялар

Кіріспе

Бейбіт және әскери мақсаттарда қолданылуы мүмкін технологиялар

Саясатта, дипломатияда және экспорттық бақылауда екі мақсатта қолданылатын тауарлар – азаматтық және әскери салаларда пайдаланылуы мүмкін тауарлар, бағдарламалық қамтамасыз ету және технологияны білдіреді. Көбінесе, екі мақсатта қолданылу дегеніміз – белгілі бір уақытта бірнеше мақсатқа қызмет ете алатын кез келген тауар немесе технология. Мысалы, бастапқыда тек азаматтық коммерциялық мүдделерге арналған қымбат технологиялар, басқа жұмыстармен шұғылданбаса, әскери мақсаттарда да қолданылуы мүмкін, сияқты ғаламдық позициялық жүйе. "Екі мақсатты қолдану дилеммасы" алғаш рет аммиакты синтездеу және жаппай өндіру процесінің ашылуымен назарға алынды. Бұл процесс қазіргі заманғы тыңайтқыштар арқылы ауыл шаруашылығында революция жасады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде химиялық қарулар жасалуына да себеп болды. Бұл дилемма химия және физика салаларында ұзақ жылдар бойы белгілі және Химиялық қару туралы конвенция және Ядролық қаруды таратпау туралы шарт сияқты халықаралық конвенциялар мен келісімдерге әкеліп соқты.

Ұшқыштар

Әуе шабуылдық ұшқышсыз аппараттар (UAV) әскерилер үшін қиындық тудырады деп есептеледі. Дронсыз аймақтар – бұл дрондар немесе ұшқышсыз әуе жүйелерінің (UAS) пайдаланылуына тыйым салынған аймақтар.

Зымыран

Бастапқыда суық соғыс кезінде қару ретінде жасалған АҚШ және КСРО ғарышқа (соның ішінде Айға) адамдарды жеткізе алатын ракета технологиясын дамытуға миллиардтаған доллар жұмсады. Осы бейбіт ракета технологиясының дамуы, континенттер аралық баллистикалық ракета технологиясының дамуымен қатар жүрді; және бұл қарсы тарапқа өз ракеталарының мүмкіндіктерін көрсетудің бір жолы болды. Баллистикалық ракеталар жасауға тырысатындар өз ракеталарының бейбіт мақсатта екенін, мысалы, коммерциялық спутниктерді ұшыру немесе ғылыми зерттеулер үшін екенін айтуы мүмкін. Дегенмен, тіпті шынайы бейбіт ракеталар да қаруға айналдырылуы мүмкін және мұндай мүмкіндікке қажетті технологиялық базаны ұсынуы мүмкін. Бейбіт ракета бағдарламаларында, әртүрлі бейбіт қолданыстардың әскери мақсатта да қолданылуы мүмкін. Мысалы, ғылыми құралдардың орбитадан жерге қауіпсіз оралуы, қайта кіру құралының қабілетін көрсетеді, ал бір ұшыру құралымен бірнеше спутникті ұшыру мүмкіндігі, әскери тұрғысынан, бірнеше дербес нысанаға бағытталған қайта кіру құралдарын орналастыру мүмкіндігі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Ядролық

Екіжақты ядролық технология – азаматтық ядролық қуат технологиясын әскери мақсатта пайдалану мүмкіндігін білдіреді. Ядролық қуат бағдарламасын құрумен байланысты көптеген технологиялар мен материалдар екі мақсатқа да қолданылуы мүмкін, себебі ядролық отын циклінің бірнеше кезеңдері ядролық материалдарды ядролық қару жасау үшін алуға мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда ядролық қуат бағдарламасы атом бомбасына апаратын жолға айналуы немесе құпия бомба бағдарламасының ашық бөлігі болуы мүмкін. Иранның ядролық қызметіне қатысты дағдарыс осыған дәлел. БҰҰ мен АҚШ-тың көптеген мекемелері ядролық реакторлар салу ядролық қару тарату қаупін күшейтеді деп ескертеді. Американдық және жаһандық қауіпсіздіктің маңызды мақсаты – ядролық қуатты кеңейтумен байланысты ядролық қару тарату тәуекелдерін азайту. Егер осы даму "дұрыс басқарылмаса немесе тәуекелдерді шектеуге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталса, ядролық болашақ қауіпті болады". Жасанды интеллекттің көптеген салаларда қолданылуы мүмкін және оны қазіргі технологияның киберкеңістігіне оңай интеграциялауға болады. ЖЗІ-нің (Жасанды Зерделі Интеллект) көмегімен технология бірнеше алгоритмдерді іске қосып, МРТ сканерлеу кезінде үлгілердегі аномалияларды анықтау сияқты қиын мәселелерді шеше алады. ЖЗІ-мен жасалған әрбір жаңа өнертабыс немесе қолданба өздерімен бірге оң және теріс салдарларды әкеледі. Дегенмен, оның газданған түрі химиялық қару ретінде де қолданылуы мүмкін.

Биологиялық

2007 жылғы шілдеде Лондон орталығында және Глазго әуежайында болған террористик шабуылдарға Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің медицина қызметкерлерінің қатысқан болуы мүмкін деген мәселе патогендерге қол жеткізген адамдарды тексеру қажеттігін көрсеткен жақындағы ескерту болды. Қауіпсіздікті сақтау мәселесі әлі де күрделі, бірақ зерттеулердің прогреске ықпал ету мүмкіндігін ескеру қажет. Екі мақсатта қолданылатын биоэтикадағы тұрақты мәдениетті құру жөніндегі жобадан алынған мәліметтерге сәйкес, соңғы он жылда ғылым мен қауіпсіздіктегі өзгерістерге байланысты бірнеше мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар биологтарға екі мақсатта қолданылу мүмкіндігі және биологиялық қаруды алдын алуға қатысты заңдық міндеттемелер туралы хабардар етудің маңыздылығын атап өтті. Осы мақсатқа жетудің маңызды механизмдерінің бірі – «жауапкершілік мәдениетін» қалыптастыру мақсатында өмірлік ғылымдар студенттерін білім беру. 2008 жылғы Биологиялық және токсиндік қарулар конвенциясына (БТКК) қатысушы мемлекеттердің мәжілісінде консенсус негізінде келесілер келісілді: қатысушы мемлекеттер биологиялық ғылымдар саласында жұмыс істейтін мамандардың конвенция бойынша міндеттемелерін және тиісті ұлттық заңнама мен нұсқаулықтарды білуін қамтамасыз етудің маңыздылығын мойындады. Сондай-ақ, қатысушы мемлекеттер тиісті ғылыми және инженерлік білім беру бағдарламалары мен үздіксіз кәсіби білім беруде семинарлар, модульдер немесе курстар, соның ішінде міндетті компоненттерді қосу арқылы конвенцияны іске асыруға және хабардарлықты арттыруға көмектесетінін атап өтті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2010 жылы өмірлік ғылымдардағы «Қос мақсаттағы зерттеулер туралы алаңдаушылық» (DURC) деп аталатын «бағдарламалық құжатты» әзірледі, ол «пайдалы болуы мүмкін, бірақ зиян келтіру үшін оңай қолданылуы мүмкін зерттеулерге» қатысты. Басқа мемлекеттер мен аймақтық ұйымдардың ұқсас талаптарымен қатар, биологиялық қауіпсіздік білімі маңыздырақ болды. Алайда, саясат және академиялық әдебиеттерде бүкіл әлемдегі биологтардың биологиялық қауіпсіздік, екі мақсатта қолданылу, БТКК және биологиялық қаруды тыйым салатын ұлттық заңнама туралы көбінесе хабардар еместігі немесе жеткіліксіз хабардар еместігі көрсетілген. Сонымен қатар, мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың көптеген мәлімдемелеріне қарамастан, халықаралық деңгейдегі мәлімдемелер ғалымдар деңгейіндегі көп қырлы қызметке дейін жеткені әлі де шектеулі. АҚШ федералды үкіметі (USG) DURC бойынша бірнеше саясат құжаттарын әзірледі. 2024 жылдың мамыр айында Ақ үй «Қос мақсаттағы зерттеулерді қадағалау және пандемиялық әлеуеті жоғары патогендерге қатысты АҚШ үкіметінің саясатын» жариялады, бұл «биологиялық агенттер мен токсиндер бойынша белгілі бір түрдегі федералдық қаржыландырылатын өмірлік ғылымдар зерттеулерін жүргізу және басқару үшін бірыңғай федералдық қадағалау жүйесі». Бұл саясат 2012, 2014 және 2017 жылдары жарияланған бұрынғы бірнеше құжаттарды алмастырды және ол 2022 жылғы Ұлттық биоқорғаныс стратегиясы мен іске асыру жоспарында белгіленген нұсқауларға сәйкес келеді.

That the July 2007 terrorist attacks in central London and at Glasgow airport may have involved National Health Service medical professionals was a recent wake up call that screening people with access to pathogens may be necessary. The challenge remains to maintain security without impairing the contributions to progress afforded by research. Reports from the project on building a sustainable culture in dual use bioethics suggest that, as a result of perceived changes in both science and security over the past decade, several states and multilateral bodies have underlined the importance of making life scientists aware of concerns over dual use and the legal obligations underpinning the prevention of biological weapons. One of the key mechanisms that have been identified to achieve this is through the education of life science students, with the objective of building what has been termed a “culture of responsibility”. At the 2008 Meeting of States Parties to the Biological and Toxin Weapons Convention (BTWC), it was agreed by consensus that: States Parties recognized the importance of ensuring that those working in the biological sciences are aware of their obligations under the convention and relevant national legislation and guidelines States Parties noted that formal requirements for seminars, modules or courses, including possible mandatory components, in relevant scientific and engineering training programmes and continuing professional education could assist in raising awareness and in implementing the convention. The World Health Organization in 2010 developed a "guidance document" for what it called "Dual Use Research of Concern" (DURC) in the life sciences, regarding “research that is intended [to] benefit, but which might easily be misapplied to do harm". Along with several similar stipulations from other states and regional organisations, biosecurity education has become more important. Unfortunately, both the policy and academic literature show that life scientists across the globe are frequently uninformed or underinformed about biosecurity, dual use, the BTWC and national legislation outlawing biological weapons. Moreover, despite numerous declarations by states and multilateral organisations, the extent to which statements at the international level have trickled down to multifaceted activity at the level of scientists remains limited. The US federal government (USG) developed several policy documents on DURC. In May 2024, the White House published the "United States Government Policy for Oversight of Dual Use Research of Concern and Pathogens with Enhanced Pandemic Potential", "a unified federal oversight framework for conducting and managing certain types of federally funded life sciences research on biological agents and toxins." The policy superseded several prior documents, published in 2012, 2014, and 2017, and it follows the directives established by the 2022 National Biodefense Strategy and Implementation Plan.

Түнгі көру және жылулық бейнелеу

Түнгі көру құрылғылары өте жоғары көрсеткіштерімен (жоғары күшейту, нақты спектрлік сезімталдық, жоғары ажыратымдылық, төмен шу) сипатталатындықтан, оларды өндіре алатын аз ғана мемлекеттер экспорттық бақылауда қатаң шектеулер қояды. Бұл шектеулердің басты мақсаты – олардың жау әскерлеріне таралуының алдын алу, сондай-ақ басқа елдердің кері инженерия жасау әрекеттерін баяулату. Түнгі көру көзілдірігінде қолданылатын бейне күшейткіштер, бақылау спутниктері мен жылу камераларындағы фокалдық жазықтық тізімдері сияқты осы құрылғылардың дәл компоненттері табиғат фотосуретіне түсіру, медициналық диагностика, өрт сөндіру және жыртқыш жануарлар популяциясын бақылау сияқты көптеген азаматтық қолданысқа ие. Мысалы, BBC-нің "Африка" табиғат туралы деректік фильміндегі жабайы пілдер мен қарақұйрықтардың түнгі көріністері Lunax Starlight HD камерасымен (3-ші буын бейне күшейткіші бар арнайы жасалған цифрлық кино жүйесі) түсіріліп, содан кейін цифрлық түрде өңделді. АҚШ-та азаматтар американдық түнгі көру және жылу жүйелерін, мысалы, Harris, L3 Insight және FLIR Systems сияқты қорғаныс компаниялары өндіргендерін, көп шектеусіз сатып алып, сата алады. Дегенмен, американдық түнгі көру құрылғыларының иелері оларды елден шығаруға, халықаралық саудаға сатуға немесе Халықаралық қару-жарақ саудасы ережелеріне сәйкес, технологияны тексеру үшін шетелдік азаматтарды шақыруға құқықсыз. АҚШ Сауда және Мемлекеттік департаменттері американдық бейне күшейткіштерді экспорттауға лицензия негізінде рұқсат береді. Лицензия алу үшін маңызды факторлар – баратын елмен дипломатиялық қатынастар, сатылатын даналардың саны және жабдықтың сапасы, ол бірнеше негізгі көрсеткіштерге сүйенетін FOM (Figure Of Merit) көрсеткішімен бағаланады. Еуропалық қорғаныс компаниясы Exosens Group, жапондық ғылыми құралдар өндірушісі Hamamatsu Photonics және ресейлік мемлекеттік зертханасы JSC Katod сияқты ірі халықаралық өндірушілер лицензияланған импорттаушылар арқылы американдық нарыққа енді. Бұл құрылғылардың шетелдік өндіріс екеніне қарамастан, оларды АҚШ-тан тысқары қайта экспорттау отандық өнімдерге қолданылатын шектеулермен бірдей болып табылады. 2012 жылы Сауда және Өнеркәсіп және Қауіпсіздік департаменті өнімділік арасындағы айырмашылықтың азаюы және халықаралық бәсекелестіктің күшеюіне байланысты экспорттық бақылауды жеңілдету қажеттігін көрсетті. 2015 жылы Қорғаныс саудасын бақылау дирекциясы жүргізген қарастыру кезеңінде өнімділік анықтамалары айтарлықтай нақтыланды.

Night vision devices with extraordinary performance characteristics (high gain, specific spectral sensitivity, fine resolution, low noise) are heavily export restricted by the few states capable of producing them, mainly to limit their proliferation to enemy combatants, but also to slow the inevitable reverse engineering undertaken by other world powers. These precision components, such as the image intensifiers used in night vision goggles and the focal plane arrays found in surveillance satellites and thermal cameras, have numerous civil applications which include nature photography, medical imaging, firefighting, and population control of predator species. Night scenes of wild elephants and rhinos in the BBC nature documentary series Africa were shot on a Lunax Starlight HD camera (a custom built digital cinema rig encompassing a Generation 3 image intensifier), and recolored digitally. In the United States, civilians are free to buy and sell American made night vision and thermal systems, such as those manufactured by defense contractors Harris, L3 Insight, and FLIR Systems, with very few restrictions. However, American night vision owners may not bring the equipment out of the country, sell it internationally, or even invite non citizens to examine the technology, per International Traffic in Arms Regulations. Export of American image intensifiers is selectively permitted under license by the United States Department of Commerce and the State Department. Contributing factors in acquiring a license include diplomatic relations with the destination country, number of pieces to be sold, and the relative quality of the equipment itself, expressed using a Figure Of Merit (FOM) score calculated from several key performance characteristics. Competing international manufacturers (European defense contractor Exosens Group, Japanese scientific instrument giant Hamamatsu Photonics, and Russian state financed laboratory JSC Katod) have entered the American market through licensed importers. In spite of their foreign origin, re export of these components outside of the United States is restricted similarly to domestic components. A 2012 assessment of the sector by the Department of Commerce and Bureau of Industry and Security made the case for relaxing export controls in light of the narrowing performance gap and increased competition internationally, and a review period undertaken by the Directorate of Defense Trade Controls in 2015 introduced much more granular performance definitions.

Басқа технологиялар

Екі мақсатта қолданылатын технологияларға қоса, көзге түспейтін технологиялар да бар, себебі көптеген бұрынғы бейбіт технологиялар қару-жарақ жасауға пайдаланылуы мүмкін. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезіндегі мысал ретінде неміс ойыншық өндірушілерінің рөлін келтіруге болады: Германия серіппелі ойыншықтар өндірісінде көш бастаған елдердің бірі болды, ал көптеген кішкентай, сенімді сағаттық механизмдерді өндіру қабілеті, оқ-дәрілер мен бомбалардың қозғалтқыштарын жасауға мүмкіндік берді. PlayStation 2 шығарылымның бастапқы кезеңдерінде екі мақсатта қолданылатын технология ретінде қарастырылды. Ойын консолі АҚШ және Еуропа нарықтарына жіберілгенге дейін арнайы импорт ережелерін алуы тиіс болды. Бірақ, Microsoft компаниясы АҚШ үкіметімен 479 миллион долларлық келісім жасасқаны белгілі болды. Осы келісім бойынша Microsoft АҚШ армиясы үшін HoloLens смарт көзілдірігінің Integrated Visual Augmentation System (IVAS) деп аталатын жекеленген нұсқасын жасап, жеткізуге міндеттенді. Бұл, компанияның "технологиялық компаниялар үкіметпен қалай жұмыс істеуі керек, және әсіресе компаниялар әскерилерге цифрлық технологияны жеткізуі керек пе" деген мәселедегі позициясын көрсетеді.

Бақылау

Көптеген өнеркәсіптік елдер белгілі бір түрдегі екі мақсатта қолданылатын технологиялардың экспортын бақылайды, және мұндай бақылау бірқатар келісімдермен де талап етіледі. Бұл бақылаулар үкіметтің рұқсатынсыз белгілі бір тауарлар мен технологияларды экспорттауды шектейді. Санкциялық режимдер контекстінде, екі мақсатта қолданылуы мүмкін нәрселердің саны аз болғандықтан, оны кең мағынада қарастыруға болады, себебі көптеген заттардың әскери және бейбіт мақсатта қолданылу мүмкіндігі бар.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та екі мақсатта қолданылатын экспорттық бақылау ережелерін бұзу фактілерін тергейтін бас мекеме – Өнеркәсіп және қауіпсіздік бюросының (BIS) Экспорттық бақылау жөніндегі кеңсесі (OEE) болып табылады. Экспорттық бақылау істері бойынша ведомствоаралық координация Экспорттық бақылау координациялық орталығы (E2C2) арқылы жүзеге асырылады. BIS OEE қамтитын АҚШ режимі – Халықаралық қару-жарақ саудасы ережелері.

Канада

Канаданың екі мақсатта қолданылатын технология саудасын реттейтін заңнамасы Экспорт және импорт рұқсаттары туралы заң болып танылады.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақ екі қолданысқа жарамды технологияны Екі қолданысқа жарамды тауарлардың тізімі арқылы басқарады.

Халықаралық режимдер

Елдер арасында екі мақсатты (және әскери) технологияларды бақылау үшін тізімдерді үйлестіруге бағытталған бірнеше халықаралық келісімдер бар. Оларға ядролық жеткізушілер тобы, химиялық және биологиялық технологияларды қарастыратын Австралия тобы, жаппай қырып-жоятын қару жеткізу жүйелерін қамтитын зымыран технологиясын бақылау режимі және дәстүрлі қару-жарақ пен екі мақсатты технологияларды қамтитын Вассенаар келісімі кіреді.