Кіріспе

1705 – 1779 ж.ж.) – Занд әулетінің негізін қалаушы, 1751 – 1779 жылдар аралығында билік жүргізген. Ол Хорасаннан басқа бүкіл Иранды (Персияны) биледі. Сондай-ақ, Кавказдың бір бөлігін билеп, Басраны бірнеше жыл басып алды. Кәрім хан билік құрған кезде Иран 40 жылдық соғыстың салдарынан келген қираудан қалпына келді, соғыстан зардап шеккен елге тыныштық, қауіпсіздік, бейбітшілік және гүлдену сезімін сыйлады. 1765 жылдан бастап Кәрім ханның 1779 жылы қайтыс болғанға дейінгі жылдар Занд әулеті билігінің гүлденген шағы болды. Оның тұсында Ұлыбританиямен қарым-қатынас жаңадан орнатылып, Шығыс Үндістан компаниясына Оңтүстік Иранда сауда пункті ашуға рұқсат берілді. Шираз қаласын астана етіп, онда бірнеше архитектуралық жобалар салуға бұйрық берді. Кәрім ханның қайтысынан кейін тағы да азамат соғысы басталып, оның ешбір ұрпағы елді одан тиімді басқара алмады. Осы ұрпақтардың соңғысы Лотф Али хан, Қажар әулетінің билеушісі Аға Мохаммад Хан Қажардың қолынан қаза тауып, ол Иранның жалғыз билеушісі атанды.

Түпбасқасы және ерте өмір

Карим Бег Занд тайпасына жатты, ол лактардың шағын және жақсы белгілі емес тайпасы, ал лактар – лурлардың бір тармағы. 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін Иранның бұрынғы билеушілерінің есімдері айтуға тыйым салынды, бірақ Шираз тұрғындары Шираздың екі басты көшесінің атын өзгертуден бас тартты, олардың бірі – Карим Хан Занд көшесі (ал екіншісі – Лотф Али Хан Занд көшесі). Джон Малкольмның айтуынша, "Осы ұлы ханзаданың қанағатты билеуі, оған дейін және кейін болғандармен салыстырғанда, Парсы тарихшысына қуаныш пен демалыстың ерекше сезімін сыйлайды, әдетте саяхатшы шөл және тасты даладан кейін көркем және құнарлы аңғарға келгенде сезінетіндей. Төмен дәрежелі туған болса да, қылмыссыз билікке ие болған және сол заманның адамгершілігі мен әділдігімен тең ерекшелікпен билігін жүзеге асырған басшының істерін баяндау ұялы".

Бюрократия

Кәрім ханның тұсында бюрократия шағын болды, мұның бір себебі ханның өзінің тілегі, екіншісі – бұрынғы қаос пен одан кейінгі бюрократиялық құлдырау болды. Оған уәзір мен бас кіріс офицері (мустауфи) көмектесті, алайда Кәрім ханның саяси мәселелерді өз қолымен қатаң басқару салдарынан олардың ықпалы мен билігі шектеулі болды.

Облыстық әкімшілік

Кәрім ханның билігі кезінде провинциялық әкімшілік Сафавид үлгісін қабылдады; провинцияларды басқару үшін беглербегілер тағайындалды. Қаланы калантар мен даруға басқарды, ал оның аудандары кадхуданың билігінде болды. Көбінесе Фарс және оның төңірегіндегі тайпа басшылары облыстардың губернаторлары болып тағайындалды. Әкімшілік және салық түсімінде тәжірибелі министр губернатормен бірге жүріп, оған көмектесті. Кәрім хан руларға қатысты екі жаңа лауазым да енгізді: ол барлық Лур тайпаларының басшысы ретінде илханиді, ал Фарс аймағында көшіп-қонып жүрген барлық Қашқаи тайпаларының басшысы ретінде илбегиді тағайындады.

Әскери

Карим ханның қайтысынан кейін болған династиялық соғыстар мен қажарлармен болған қақтығыс барысында Занд әскері бірнеше бөлікке тарап, тақ үшін күрескен Занд ханзадаларына қосылды. Бірақ, көп ұзамай, осы бөліктердің көпшілігі қажар билеушісі Аға Мохаммад Хан Қажарға адалдығын өзгертті. Карим ханның 1765–1775 жылдардағы Фарс армиясы:

Лур, Күрд (Лакс, Фейлис, Занд, Зангане, Калхор және т.б.; атты әскер) – 24 000
Бахтияри (атты әскер және тофанчи жаяу әскері) – 3 000
Ирактықтар, яғни Парсы Ирағынан (парсы тофанчи жаяу әскері) – 12 000
Фарстар (Хузестан және Даштестанды қоса: парсы тофанчи жаяу әскері, араб және ирандық атты әскері) – 6 000
Барлығы – 45 000

Құрылыс

Кәрім хан Шираздың көп бөлігін қайта тұрғызып, көптеген жаңа ғимараттар салдырды, мысалы, оның әйгілі қамалы, бірнеше бақтар мен мешіттер. Сонымен қатар ол жаңа қала қабырғасын, бірнеше моншахана, кервансарай және базар салдырды. Алайда, олардың көпшілігі Аға Мохаммад Хан Қажардың 1792 жылы қаланы басып алуы немесе 20-ғасырдағы қала құрылымын жаңғырту кезінде қиратылды. Кәрім хан көрнекті Мұзаффар билеушісі Шах Шожаның (1358-1384) және атақты парсы ақындары Хафез бен Садидің қабірлерін жаңартты. Шираз қаласында көптеген көшпенді Лур және Лак отбасыларына үйлер берілді, нәтижесінде қалада халық саны көбейіп, 40,000-50,000-ға жетті. Бұл көптеген ақындарды, қолөнершілерді және тіпті Еуропа мен Үндістаннан келген шетелдік саудагерлердің назарын аударды, олар жылы қарсы алынды.

Діни саясат

Сафавилерден өзгеше, Кәрім хан уламалардың (дін ғалымдарының) мақұлдауын іздеген жоқ, олар бұрын "Құдайдың және имамдардың өкілі ретінде шаһтың билігінің тірегі" болған.

Өнер саласында

Кәрим Хан – итальяндық музыкант Николо Габриелли ди Кверцита жазған мелодраманың басты кейіпкері. «Шираз қоршауы» (L'assedio di Sciraz) атты осы туынды алғаш рет 1840 жылы карнавал маусымында Милан қаласындағы Ла Скала театрында сахналанды.