Кіріспе
Кубадағы этникалық азшылық – афрокубалықтар немесе қара кубалықтар – толық немесе ішінара сахаралық Африкадан тегі бар кубалықтар. Афрокубалық термині Кубадағы осы қауыммен байланысты тарихи және мәдени элементтерге, сондай-ақ кубалық қоғамдағы африкалық және басқа да мәдени элементтердің бірігуіне – нәсіл, дін, музыка, тіл, өнер және сыныптық мәдениет сияқты – қатысты болуы мүмкін.
Afro Cubans or Black Cubans are Cubans of full or partial sub Saharan African ancestry. The term Afro Cuban can also refer to historical or cultural elements in Cuba associated with this community, and the combining of native African and other cultural elements found in Cuban society, such as race, religion, music, language, the arts and class culture.
Демография
2002 жылғы ұлттық санақ бойынша 11,2 миллион кубалықтың 1 миллионы немесе 11 пайызы өзін афрокубалық немесе қара нәсілді деп атады. 3 миллионға жуық адам «мулат» немесе «метис» деп белгіленді, яғни олардың нәсілі аралас, көбінесе африка және еуропалық нәсілдерінің қосындысы. Осылайша, арал халқының 40 пайызынан астамы африкалық тегін мойындайды. Куба революциясы нәсілшілдіксіз коммунистік қоғамды уәде еткен Фидель Кастроны билікке әкелді. Оның үкіметі білім беру, денсаулық сақтау және жұмыс істеуде тең мүмкіндіктерді ұсынды. Аралдың демографиялық құрамы туралы көптеген ғылыми талқылаулар болды. Майами университетінің Куба және куба-американдық зерттеулер институтының зерттеуіне сәйкес, африкалық тегі бар адамдардың үлесі шамамен 62 пайызды құрайды. Кубада африкалық тегінің әртүрлі деңгейіне ие афрокубалықтарды жіктеуге қатысты көптеген терминдер бар, олар тарихи испандық каста жүйесімен байланысты. Сонымен қатар, қазіргі қоғамда жіктеу көрінетін белгілерге негізделуі мүмкін; сондықтан, ақ көрінетін адам, әсіресе білімді және орта тапқа жататын болса, ақ деп жіктелуі мүмкін. 2014 жылғы ДНК зерттеуі Куба халқының генетикалық құрамын 72 пайыз еуропалық, 20 пайыз африкалық және 8 пайыз үндістер деп бағалады. Афрокубалықтар Кубаның барлық аймақтарында кездеседі, бірақ олардың саны аралдың басқа бөліктерімен салыстырғанда шығыс Кубадағы Ориенте провинциясында жоғары. Гавана, ірі қала ретінде, Кубадағы кез келген қаламен салыстырғанда ең көп афрокубалық тұрғындарға ие. 21 ғасырда көптеген африкалық иммигранттар, әсіресе Анголадан Кубаға келіп қоныстанды. Сонымен қатар, Ямайка мен Гаитиден келген иммигранттар да Кубаға қоныс аударды. Олардың көпшілігі өз елдеріне жақындығына байланысты аралдың шығыс бөлігінде қоныстанды, бұл аймақтағы афрокубалықтардың үлесін одан әрі арттырды. Афрокубалықтардың аз бөлігі Кубадан, көбінесе АҚШ-қа (әсіресе Флоридаға) көшті. Олар және олардың АҚШ-та туған балалары афрокубалық американдықтар, кубалық американдықтар, испандық американдықтар және африкалық американдықтар деп белгілі. Жақын орналасқан испан тілінде сөйлейтін Доминикан Республикасында және АҚШ-тың Пуэрто-Рико территориясында афрокубалықтардың саны салыстырмалы түрде аз болды. Халықаралық азшылықтар құқығын қорғау тобы «Афрокубалықтардың жағдайына объективті баға беру қиын, себебі революцияға дейінгі және кейінгі кезеңде жүйелі зерттеулердің және деректердің жетіспеушілігі байқалады» деді.
Африкадағы афро-кубалық ұрпақтар
XVII ғасырда Куба мен Бразилиядан Африкаға бұрынғы құлдар әкелінді. Олар колонияларда мерзімі шектелген қызметкерлер немесе жұмысшылар ретінде жұмыс істеді. Олар негізінен қазіргі Нигерияға, йоруба мәдениетінің отанына, сондай-ақ испан Гвинеясына (қазіргі Экваторлық Гвинея), фанг және буби мәдениеттерінің отанына жеткізілді. XIX ғасырда бұрынғы құлдар 1845 жылғы 13 қыркүйектегі Корольдік жарлық бойынша Африкаға әкелінді (ерікті келісім негізінде). Егер еріктілер жеткіліксіз болса, отаршылдық үкімет 1861 жылғы 20 маусымда Кубадан депортацияны ұйымдастырды. Испан Гвинеясында мерзімі шектелген қызметкерлер Эмансипадос құрамына кірді. Қазіргі Нигерия ауданында оларды Амарос деп атады. Мерзімі шектелген жұмысшылар келісім шарты аяқталғаннан кейін Кубаға оралуға құқылы болғанымен, көпшілігі осы елдерде қоныстанды және жергілікті африкалық тайпаларға үйленді. Анголада Amparos деп белгілі афрокубалықтардың көшіп келген қауымдастықтары болды. Олар 1975 жылы елде әскери қызметке жіберілген афрокубалық сарбаздардың ұрпақтары, бұл Кубаның "суық соғысқа" қатысуының нәтижесі болды. Анголадағы азамат соғысы кезінде Куба премьер-министрі Фидель Кастро қоғамның бір тобын қолдау үшін елге мыңдаған сарбазды жіберді. Осы кезеңнің нәтижесінде Анголада испан тілінде сөйлейтін, шамамен 100 000 адамнан тұратын қауым қалыптасты.
Гаитилік-кубалықтар
Гаити креол тілі мен мәдениеті алғаш рет 19 ғасырдың басында Сент-Домингден келген иммигранттармен бірге Кубаға келді. Бұл – Испаниола аралындағы Францияның колониясы еді. 1791–1804 жылдардағы Гаити революциясының соңғы жылдарындағы зорлық-зомбылық француз этникалық қоныс аударушыларының Кубаға қашу толқынына әкелді, олар көбінесе көптеген африкалық құлдарды өздерімен бірге алып келді. Бұл босқындар негізінен шығысқа, әсіресе Гуантанамоға қоныстанды. Француздар кейіннен ол жерде қант қамысын өсіріп, қант фабрикаларын салды. Олар сондай-ақ, тағы бір маңызды тауар үшін кофе плантацияларын дамытты. 1804 жылға қарай провинцияның ең шығыс муниципалитеттері – Баракоа мен Маисиде шамамен 30 000 француз тұрды. Кейіннен афро-гаитиліктер Кубаға жұмыс істеу үшін, яғни қант қамысын далада орып, жинау және оны өңдеу үшін көшіп келді. Олардың тұру және жұмыс жағдайлары құлдықтағыдан көп жақсы емес еді. Көптеген жұмысшылар Гаитиге қайтуды жоспарлағанмен, көпшілігі Кубада қалды. Жылдар бойы көптеген гаитиліктер мен олардың ұрпақтары өздерін гаитилік деп танымады және француз және африка тілдеріне негізделген креол тілінде сөйлемеді. Аралдың шығыс бөлігінде көптеген гаитиліктер испан тілінде сөйлейтін көпшілік тарапынан кемсітуге ұшырады. 21 ғасырда Гаити креол тілінде сабақтар Гуантанамода, Матансаста және Гавана қаласында ұсынылып келеді, бұл афро-гаитиліктердің дәстүрлі тілін сақтауға бағытталған. Сондай-ақ, креол тілінде радио бағдарламасы бар.
Дін
Афро-кубалықтардың көпшілігі рим-католик дінін ұстанады, протестанттар азшылықты құрайды. Афро-кубалық дінін үш негізгі бағытқа бөлуге болады: Сантерия, Пало-Монте және олардың қатарында әр текті адамдар кездеседі. Сантерия рим-католик дінімен бірігіп кеткен.
Музыка
19 ғасырдың ортасынан бері кубалық музыкадағы жаңашылдықтар афро-кубалық қауымға байланыстырылып келді. Сон, конга, мамбо және ча-ча-ча сияқты жанрлар еуропалық ықпалдарды Сахара аймағынан оңтүстік Африка элементтерімен үйлестірді. Куба музыкасы дәстүрлі еуропалық үлгіден алшақтап, африкалық импровизациялық дәстүрлерге қарай дамыды. Афрокубалық музыканттар троба, кантри және рэп сияқты бұрыннан бар жанрларды алып, социалистік елдегі және афроамерикандықтардың өмірлік тәжірибесін оларға енгізді. Нуэва-Трова сияқты жанрлар революцияның тікелей көрінісі ретінде қарастырылады және Пабло Миланес сияқты афрокубалық музыканттардың ықпалына ішкі тірліктейді, ол өзінің алғашқы репертуарына африкалық рухани әндерін қосты. Кубада музыка ғылыми зерттеу және халықтық ләззат ретінде қолдауға ие. Кубалықтар үшін музыка мен оны зерттеу революцияның негізгі бөлігі болып табылады. Көрермендер афрокубалық қауымның музыкасын құрайтын көп ұлттылыққа құрметпен қараса да, кубалықтар мен афрокубалық мәдениет арасында сенімсіздік пен күмәндік сезімдері бар. Афрокубалық музыка діни және әдеттік болып екіге бөлінеді. Діни музыкаға жоғарыда аталған діни ағымдардың обрядтарында қолданылатын әндер, ырғақтар мен аспаптар жатады. Әдеттік музыкаға румба, гуагуанко, компарса (карнавал музыкасы) және тумба франсез сияқты кіші стильдер кіреді. Куба музыкасының барлық түріне африкалық ырғақтардың ықпалы бар. Кубаның танымал және академиялық музыкасы Испания мен Африканың ықпалын Кубаға тән ерекшеліктермен біріктіреді. Мысалы, сон африкалық аспаптар мен ойнау стилін испан поэзиясының өлшемі мен ырғағымен үйлестіреді. Көптеген музыкалық шығармалар кесілген уақыт өлшемінде орындалса да, музыканттар барабан соғу үшін 6/8 сияқты әртүрлі уақыт өлшемдерін қолданады. Ал клаве полиметриялық 7/8 + 5/8 уақыт өлшемін пайдаланады. Афрокубалық өнер 1960 жылдардың басында музыканттардың бастамасымен құрылған, африкалық ықпалды барабанды кубалық музыканың алдыңғы қатарына шығарған әуесқой қозғалыспен қатар дамыды. Мысалы, Энрике Бонның барабан ансамбльдері кубалық фольклордан, дәстүрлі тробадан, би музыкасынан және американдық джаздан шабыт алды. Пелло де Афрокан 1964 жылы өнер көрсеткеннен кейін танымал болған Мозамбик деп аталатын жаңа би ырғағын жасады. Мачито атымен танымал афрокубалық суретшілер Марио Бауза мен Франк Грилло афрокубалық қауым мен оның музыкасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бауза, трубашы және композитор, афрокубалық ырғақтарды джазбен біріктірудің алғашқы қадамдарын жасады, бұл 20 ғасырдың ортасында АҚШ, Еуропа және Кариб бассейнінде кең танылған афрокубалық джаз қозғалысына жол ашты. Революцияға дейін билік афрокубалық діни музыканы төмен мәдениет деп есептеді, діни барабаншылар қуғынға ұшырады және аспаптары тәркіленді. Революциядан кейін афрокубалық музыканы ашық орындауға мүмкіндік болды, бірақ билік оның афрокубалық діндермен байланысына байланысты күдікпен қарады. "Ұлттық фольклор" (афрокубалық көркемдік дәстүрлер) үшін құрылған алғашқы революциялық мекеме - Conjunto Folklórico Nacional.
Тіл
Афрокубалық деп саналатын басқа да мәдени элементтер тілде кездеседі (синтаксис, сөздік қоры және сөйлеу стилі). Афрокубалық діндердің барлығы белгілі бір дәрежеде африка тілдерін пайдаланады. Сантерия және Абакуа діндерінің литургиясының көп бөлігі африка тілдерінде (сәйкесінше Люкуми және Ньяниго) болса, Пало испан және киконго тілдерінің қоспасын қолданады, ол Хабла Конго деп белгілі.
Растық сана
Еуропалық Одақ жіберген антропологтардың айтуынша, Кубада нәсілшілдік тереңге сіңген. Эрике Паттерсон, афрокубалық журналист және Гавана университетінің марксистік философияның бұрынғы профессоры, нәсілді "әлеуметтік бомба" деп сипаттайды және "Егер Куба үкіметі афрокубалықтарға [билік органдарына] өз проблемаларын ұйымдастырып, жеткізуге рұқсат берсе, тоталитаризм құлап қалар еді" дейді. Гавана университетінің профессоры Эстебан Моралес Домингуес "расалық мәселе бойынша пікір-таластың жоқтығы революцияның әлеуметтік жобасына қауіп төндіреді" дейді. Революция жеңісі мен Плайя-Жирон шайқасындағы жеңістің арасындағы жылдары Куба үкіметі дискриминацияға қарсы күресте әлемдегі ең белсенді мемлекеттердің бірі болды. Ол 1960 жылдардың басында расалық теңдікке бағытталған бірқатар реформалар арқылы маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Фидель Кастроның билікке келгеннен кейін расизм туралы алғашқы публично сөйлеген сөзі 1959 жылдың 23 наурызында, Фульгенсио Батистаны жеңгеннен кейін үш айдан кем уақыт өткен соң, Гаванадағы еңбек митингісінде болды. Ол былай деді: "Күрестегі ең әділ күрестердің бірі – оған көбірек мән беру керек, мен оны төртінші күрес деп атай аламын – жұмыс орындарындағы нәсілдік дискриминацияны жою үшін күрес. Қайталап айтамын: жұмыс орындарындағы нәсілдік дискриминацияға қарсы күрес. Расизмнің ең жаман түрі – афрокубалықтардың жұмысқа қол жеткізуін шектеу". Кастро әлеуметтік сегрегация мен жұмыспен қамту арасындағы айырмашылыққа назар салды, сонымен қатар соңғысын түзетуге басымдық берді. Жұмыс нарығында кең таралған расизмге жауап ретінде Кастро дискриминацияға қарсы заңдар қабылдады. Сонымен қатар, ол 1960-шы жылдардың басында және ортасында басқа да теңдік реформаларымен қатар, бай ақ кубалықтар мен афрокубалықтар арасындағы әлеуметтік теңсіздікті азайтуға тырысты. 1959 жылы Гаванадағы еңбек митингісінде сөйлеген сөзінен екі жыл өткен соң, Кастро расизм мен дискриминация дәуірі аяқталғанын жариялады. 1 мамыр мерекесін тойлауға арналған Куба жұмысшыларының конфедерациясында сөйлеген сөзінде Кастро "революцияның әділ заңдары жұмыссыздықты жойды, ауруханалар мен мектептері жоқ ауылдарды жойды, дискриминацияны, монополиялардың билігін, қорлауды және халықтың азап-тозағын тоқтатқан заңдарды қабылдады" деді. Шабыттандырғанымен, көптеген адамдар бұл мәлімдеме ерте деп санайды. 2003 жылы Есилернис Пенья, Джим Сиданиус және Марк Сойер жүргізген зерттеулер экономикалық дискриминацияның төмен деңгейіне қарамастан, әлеуметтік дискриминацияның әлі де кең таралғанын көрсетті. Мәселе шешілгенінен кейін, Куба үкіметі расизм мәселесінен асығып өтті. Бұл хабарлама кубалық қоғамдағы расизмге деген көзқарастың өзгеруіне әкелді, бұл үкімет саясатының өзгеруіне байланысты болды. Үкімет басшыларының барлық уәделері мен сөздеріне қарамастан, афрокубалықтарға қарсы нәсілдік дискриминация Куба үкіметі үшін маңызды адам құқықтары мәселесі болып қалуда, тіпті бұл Орталық Гаванада, негізінен қара нәсілділер тұратын ауданда тәртіпсіздіктерге әкелді. 1950 жылдары Тампаның латын халқының көп бөлігі жұмысшы табынан шыққан және Тампаның жүздеген сигара фабрикаларының маңындағы этникалық анклавтарда тұрған. Латын кварталында (көптеген аудандар мен сигара фабрикалары біріктірілген) африкалық кубалықтар белгілі бір дәрежеде қабылданатын. Ибор қаласы және оның батыс Тампа қаласы тек АҚШ-тың қара және ақ нәсілділерге арналған басқа шектеулі аймақтармен шектесетін аймақтар болды. Бұл латын кварталында, оның айқындығына қарамастан, нәсілдік дискриминация болды.
Афрокубанизм
1920-1930 жылдары Кубада афрокубанизм деп аталатын, афрокубалық мәдениетке бағытталған қозғалыс пайда болды. Бұл қозғалыс кубалық әдебиетке, поэзияға, сурет өнеріне, музыка мен мүсінге зор әсер етті. Кубада африкалық мәдениет тақырыбына арналған алғашқы көркемдік науқан осы болды. Ол ерекше назармен Испаниядан тәуелсіздік күресін, африкалық құлдықты және біртұтас кубалық ұлттық сананы қалыптастыруды көрсетті. Оның мақсаты – африкалық фольклор мен ырғақты дәстүрлі өнер салаларына енгізу болды.
Қозғалыстың тарихы
Бұл қозғалыстың бастауы африкалық мұраны қайта ашуға деген қызығушылықтан туды. Ол екі өте әртүрлі және параллель кезеңде дамыды. Бір кезең африкалық өнер мен халық музыкасының формаларына қызығушылық танытқан еуропалық суретшілер мен зиялылардың ықпалымен басталды. Бұл кезең Нью-Йорктегі Гарлем Ренессансымен, Француз Кариб аймағындағы Негритудпен және стильдік еуропалық авангардпен (мысалы, кубизм және африкалық маскаларды бейнелеуі) қатар өтті. Кубалық Алехо Карпентье, Ромуло Лачатаньер, Фортунато Вискаррондо, Фернандо Ортис және Лидия Кабрера, Пуэрто-Риколық Луис Палес Матос, испандық Пабло Пикассо және Роджер де Лаурия сияқты ақ нәсілді зиялылардың қатысуымен еректелді. Африкадан шабыттанған суреттер афрокубалықтарды палма астында сигарета ұстап отырған қара нәсілді адам сияқты стереотиптік бейнелермен көрсетуге бейім болды. Афрокубалық жазушылардың өлеңдері мен эсселері 1930 жылдары газеттерде, журналдарда және кітаптарда жариялана бастады, онда олар өздерінің жеке мұралары туралы әңгімеледі. Николас Гильен, Альберто Арредондо және Эмилио Баллагас сияқты афрокубалық және афрокубалық мұраны сомдаған суретшілер бұрын маргиналданған африкалық нәсіл мен мәдениетке назар аударды. Бұл Американың орнықты батыс мәдениетінде афрокубалықтар үшін күш берудің және жекеленіп өтудің символына айналды. Бұл күш беру екінші кезеңнің катализаторы болды, ол афрокубалық суретшілердің афрокубалық болудің мәнін толыққанды көрсететін өнер тудыруымен сипатталады. 1930 жылдардан бастап бұл кезең африкалық діндер және құлдықпен байланысты күрес сияқты қара мәдениетке қатысты маңызды көзқарастарды бейнеледі. Бұл кезеңдегі қозғалыстың басты тұлғасы Николас Гильен болды.
Қозғалыстың нәтижелері
Afrocubanismo қозғалысының берік беделі – Еуропа және Африка мәдениеттерінің эстетикалық элементтерін пайдаланған Жаңа дүние өнерінің қалыптасуы болды. Afrocubanismo қозғалысы 1940 жылдардың басына қарай тоқырап қалғанмен, афрокуба мәдениеті Кубаның ұлттық ерекшелігінде маңызды рөл атқаруда. Куба революциясы Кубадағы африкалық этностық тамырларды жан-жақты зерттеуге мүмкіндік берді. Революцияның саяси тұжырымы қарапайым халықтың тарихын және Кубалық ұлттық сананың маңызды бір бөлігі ретіндегі олардың үлесін қамтиды. Революция көптеген жобаларды қаржыландырып, афрокубалықтардың мұрасын қайта жаңғыртуға көмектесті, осы арқылы жаңа, нәсілшілдікке қарсы Куба қоғамында африкалықтардың ұлттық санасын қалыптастыруға ұмтылды.