Көз тілі: мағынасы мен әсері

Кіріспе

Сөзбен айтылмайтын қарым-қатынас түрі

Көзбен байланыс екі адам немесе жануардың бір уақытта бір-бірінің көзіне қарауымен пайда болады. Адамдарда көзбен байланыс – бұл сөзбен айтылмайтын қарым-қатынас түрі және ол әлеуметтік мінез-құлыққа зор ықпал етуі мүмкін. 1960 жылдардың басында және ортасында пайда болған бұл термин Батыстан келген және көбінесе бұл әрекетті сенім мен құрметтің маңызды белгісі ретінде анықтайды. Көзбен байланысудың салты, мағынасы және маңыздылығы түрлі қоғамдарда, нейротиптерде және діндерде әлдеқандай айырмашылықтарға ие болуы мүмкін. Көзбен байланысты зерттеу окулезика деп аталады.

Әлеуметтік мағыналары

Көзбен қарасу және бет-әлпетіңіздің көрінісі маңызды әлеуметтік және эмоционалдық ақпаратты ұсынады. Адамдар, мүмкін ең болмаса саналы түрде емес, басқалардың көздері мен бет-әлпетінен оң немесе теріс көңіл-күй белгілерін іздейді. Кейбір жағдайларда көздердің кездесуі күшті сезімдерді оятады. Көзбен қарасу әлеуметтік әңгіме кезінде ең күшті эмоцияларды қамтамасыз етеді. Бұл, ең алдымен, эмоциялар мен ниеттер туралы толыққанды мәлімет беретіндігіне байланысты. Топ ішінде, егер көзбен байланыс белгілі бір адамды қамтымаса, ол адам өзін топтан шеттетілгендей сезінуі мүмкін; ал ұзаққа созылған көзбен қарасу сіздің сөйлегеніне қызығушылық танытқаныңызды көрсетеді. Көзбен қарасу флиртте де маңызды рөл атқарады, мұнда ол кейбір жағдайларда екінші адамның қызығушылығын анықтауға және бағалауға мүмкіндік береді. Өзара тартымдылықты білдіретін көзбен қарасу бастапқыда жылдам бір қараудан басталып, содан кейін көзбен қайта-қайта алмасуға дейін жетеді. Азаматтық бейжайлық процесінде, жақын жерде жүрген бейтаныс адамдар, мысалы, көпшілік ортада, жеке өмірін сақтау үшін көзбен қарасудан аулақ болады.

Ата-ана мен бала

1985 жылы жасалған зерттеуде "3 айлық сәбилер басқа біреудің көздеріне қарап тұрғанын сезінуде салыстырмалы түрде жайсыздық танытады" делінген. 1996 жылы Канадада 3-6 айлық сәбилермен жүргізілген зерттеуде ересектермен көз тіресіп тұру тоқтатылғанда сәбилердің күлімдеуі азайғаны анықталды. Соңғы британдық зерттеу, "Journal of Cognitive Neuroscience" журналында жарияланды, онда нәрестелердің бет-әлпетті тануы тікелей көзбен қарау арқылы жеңілдегені көрсетілді. Жақындағы басқа зерттеулер де ересектердің тікелей көзқарасы нәрестелердің көзқарасына әсер ететінін растады. Өмірдің алғашқы жылында сәбилер өзгелердің көз қарасының маңызды ақпарат жеткізетінін тез үйренеді. Сәбилер бір-бірімен көз тіресіп тұрғанда көздерімен байланысқан беттерге қарағанды жақсы көреді, сондай-ақ, ерте жастан бастап, сау сәбилерде тікелей көзқарасқа байланысты нейрондық процестер күшейеді.

Көңіл аударуды жеткізу

Адамның көздері қайда қараса, басқалар оның назары сонда екенін түсінеді.

Оқуды жеңілдету

2000-шы жылдары жүргізілген зерттеулер көзбен байланысудың ақпаратты жаттауға және еске түсіруге жағымды әсер ететінін, сондай-ақ оқу процесін тиімді етуге көмектесетінін көрсетеді.

Аналық сезімталдық

2001 жылы Германияда неміс нәрестелерінің өмірінің алғашқы 12 аптасында жүргізілген зерттеуде, зерттеушілер көзге қарау, ананың сезімталдығы және сәбидің жылауы арасындағы байланысты зерттеді, сондай-ақ көзге қарау мен ананың сезімталдығы уақыт өте келе тұрақты екенін анықтауға тырысты. Бұл корреляциялық зерттеуде олар ананың сезімталдығын төрт мінез-құлық санатына бөліп жіктеді: тежелген/күшті мінез-құлық, сәби сигналының бұрмалануы, артық және жеткіліксіз стимуляция, және агрессивті мінез-құлық. Содан кейін, бақылаушы 12 апта бойы әр апта сайын ана мен сәбидің еркін ойнауын бейнежазбаға түсірді. Бейнежазбаларды қарау кезінде, аналардың сәбилерінің бетіне, ал сәбилердің аналарының бетіне қараған уақыт аралығындағы үйлесімділікті өлшеу арқылы ана мен сәби арасындағы өзара көзге қарауды бағалады. Аналардан сондай-ақ сәбилерінің жылауын күнделікке жазу сұралды. Зерттеу көрсеткендей, неміс аналары мен сәбилері арасындағы көзге қарау мөлшері алғашқы 12 аптада үздіксіз артқан. Баласына ерте (1-4 апта) көзге қараған ана сезімтал деп сипатталды, ал көзге қарамаған ананың мінез-құлқы сезімсіз деп бағаланды. Сондай-ақ, көзге қарау мен сәбилердің жылау ұзақтығы арасында кері байланыс бар екені анықталды; көзге қарау ұлғайған сайын, жылау азайды. Аналық сезімталдықтың уақыт өте келе тұрақты екені де көрсетілді. Зерттеуге сәйкес, бұл нәтижелер сезімтал аналар сезімсіз аналарға қарағанда балаларының мінез-құлық проблемаларын жақсырақ байқайды деген болжамға негізделуі мүмкін.

Қиындық

Кейбір адамдарға басқалармен көз байланысы жасау қиын болуы мүмкін. Мысалы, аутизм спектрінің бұзылыстары немесе әлеуметтік дауылпаздық бұзылыстары бар адамдар үшін көзбен байланыс әсіресе мазасыздық тудыруы мүмкін. Көсқаралық (страбизм), әсіресе ішке қарай бұрылу (эзофория) немесе сыртқа қарай бұрылу (экзофория), қалыпты көз байланысына кедергі келтіреді: көздері дұрыс бағытталмаған адам әдетте бір көзімен ғана толық көз байланысын жасайды, ал екінші көзінің бағыты сәл немесе одан да көп бұрылады.

Көздің бұзылуы және ақыл-ойдың бұзылуы

Стирлинг университетінің британдық психологтары 20 британдық бес жасар балалардың арасында жүргізген зерттеуде, зерттеушілер зерттеуге қатысқан балалардың арасында сұрақтарға жауап беру кезінде көзбен байланысты болмайтын балалар, көзбен байланысты жалғастырған балаларға қарағанда дұрыс жауап беруге бейім екенін анықтады. Адамдар біреуді тыңдағанда оның бетінен пайдалы ақпарат алады, бірақ бетке қарау психикалық күш-қуатты қажет етеді және оны өңдеуге уақыт алады. Сондықтан, бір нәрсеге назар аударып, ойланып отырғанда бетке қараудың қажеті жоқ болуы мүмкін. Догерти Снеддонның сөзіне сүйенсек, көздерін төмен түсіріп, қараудың себебі – түсінбеушілік болуы мүмкін. Үстемдік ететін адамның көзін қарамау – құрметтің белгісі, бірақ Батыс мәдениетінде мұны "көздері алаңдаған" деп түсіндіруі мүмкін, және адам "маған көз тікпеді" деп жаман бағалануы мүмкін. "Көздері алаңдаған" сияқты сөздер адамның жасырын ниеттері мен ойларына қатысты күдіктерді тудыруы мүмкін. Дегенмен, әңгімедегі екінші тараптың үнемі көзбен байланысуға тырысуы, тіпті Батыс мәдениеттерінде де, инстинктивті немесе санасыз деңгейде, мазалаушы немесе үстемдік етуге ұмтылу ретінде қарастырылуы мүмкін. Дәстүрлі ислам дінтануында, күнәлі сезімдік құштарлықтар мен тілектерден сақтану үшін басқа адамдарға қарағанда көзді төмен түсіру жиі кеңес беріледі. Көзге тіке қарау немесе "қадалу" кейде әдепсіз, орынсыз, тіпті құрметсіз деп есептеледі, әсіресе жастар мен үлкендердің, немесе балалар мен олардың ата-аналарының арасында. Сондықтан, ересектермен сөйлескенде көзді төмен түсіру – құрмет пен ізет көрсетудің белгісі саналады. Дегенмен, осы мәселедегі мәдени және қоғамдық тәжірибелер кең ауқымда өзгереді. Жапондық балаларды мектепте мұғалімнің көмекейіне немесе галстук түйініне қарауға үйретеді. Ересек жапондықтар жоғары лауазымды адаммен сөйлескенде, құрмет көрсету үшін көздерін төмен түсіреді. Кейбір парламенттік процедуралар мүшелердің сөйлеу кезінде бір-біріне көзбен қарауына тыйым салады.

In one study conducted by British psychologists from the University of Stirling, among 20 British children at the age of five, researchers concluded that among the children in the study, the children who avoid eye contact while considering their responses to questions are more likely to answer correctly than children who maintain eye contact. While humans obtain useful information from looking at the face when listening to someone, the process of looking at faces is mentally demanding and takes processing. Therefore, it may be unhelpful to look at faces when trying to concentrate and process something else that is mentally demanding. According to Doherty Sneddon, a blank stare likely indicates a lack of understanding. it is respectful not to look the dominant person in the eye, but in Western culture this can be interpreted as being "shifty eyed", and the person judged badly because "they wouldn't look me in the eye"; references such as "shifty eyed" can refer to suspicions regarding an individual's unrevealed intentions or thoughts. Nevertheless, the seeking of constant unbroken eye contact by the other participant in a conversation can often be considered overbearing or distracting by many even in Western cultures, possibly on an instinctive or subconscious level. In traditional Islamic theology, it is often generally advised to lower one's gaze when looking at other people in order to avoid sinful sensuous appetites and desires. Excessive eye contact or "staring" is also sometimes described as impolite, inappropriate, or even disrespectful, especially between youths and elders or children and their parents, and so lowering one's gaze when talking with older people is seen as a sign of respect and reverence. Nonetheless, actual cultural and societal practices in this regard vary greatly. Japanese children are taught in school to direct their gaze at the region of their teacher's Adam's apple or tie knot. As adults, Japanese lower their eyes when speaking to a superior as a gesture of respect. Some bodies of parliamentary procedure ban eye contact between members when speaking.

Клиникалық сипаттама

Психиатрия және клиникалық психология саласында клиникалық бағалау мақсатында, психикалық күйді тексерудің бір бөлігі ретінде, маман көзбен байланыстың басталуын, жиілігін және сапасын сипаттауы мүмкін. Мысалы, дәрігер науқастың көзбен байланыс бастайтынын, оған жауап беретінін, көзбен байланысты сақтайтынын немесе одан қашатынын анықтауы мүмкін. Сондай-ақ, маман науқастың көздерінің тым өткір немесе бос болып көрінетінін, науқастың ашуланып қарағанын, көзін төмен түсіргенін немесе жиі бір жаққа бұрғанын байқауы мүмкін.

Түрлер арасында

Адам емес жануарлар арасындағы және адамдар мен жануарлар арасындағы өзара әрекеттесуде көзбен байланыс маңызды рөл атқаруы мүмкін. Көптеген жануарлар, оның ішінде иттер, көзбен байланысты қауіп сезінуі мүмкін. Ит шағуының алдын алуға бағытталған көптеген бағдарламалар, таныс емес итке тікелей көзбен қараудан аулақ болуды ұсынады. "Жаңа Зеландия медицина журналында" жарияланған мәліметтерге сәйкес, кішкентай балалардың иттермен көзбен байланыс жасауы, олардың шабуылға ұшырау ықтималдығын арттыруы мүмкін. Екінші жағынан, ит пен оның иесі арасындағы ұзақ көз байланысы, ана мен бала арасындағы байланысқа жауапты нейромодулятор – окситоцин секрециясын реттейді. Саяхатшыларға аюды кездейсоқ кездестірген жағдайда тікелей көзбен байланыстан аулақ болу кеңес беріледі, себебі аю көз байланысын қауіп ретінде қабылдауы мүмкін, бірақ кейбір дереккөздер көз байланысын сақтауды ұсынады. Приматтар арасында көзбен байланыс ерекше агрессивтілік белгісі саналады, ал зообақта оларға тікелей қарау оларды алаңдатуы мүмкін. Шимпанзелер жауынгерлік жағдайларда агрессияны білдіру үшін көзбен байланыс жасайды. 2007 жылы Роттердам зообағында болған оқиға көзбен байланысқа байланысты деп есептеледі: Бокито есімді горилла осы көрменің ішінде қашып, бірнеше рет келген және көбінесе ұзақ көзбен байланыс жасаған әйелді жарақаттады. Кейіннен келушілерге Бокитоға қарағанда көздерін бұратын арнайы көзілдірік берілді.