Кіріспе
Қуырылған қамырдан жасалған тәтті тағам. Бұл ашытылған, қуырылған қамырдан жасалған нан өнімі. Ол көптеген елдерде танымал және әртүрлі формада дайындалады. Оны үйде жасауға болады немесе нан пісіретін дүкендерден, супермаркеттерден, тағам сататын орындардан және франшизалық арнайы дүкендерден сатып алуға болады. "Doughnut" – дәстүрлі жазу, ал "donut" – жеңілдетілген нұсқасы; екі атау да бір-бірін алмастырып қолданылады. Донаттарды әдетте ұн қамырынан қатты қуырады, бірақ басқа да қамыр түрлерін де қолдануға болады. Әртүрлі түрлеріне әртүрлі қосымшалар мен дәмдеуіштер қосылады, мысалы, қант, шоколад немесе кездеспе қыбырсық. Донаттардың құрамында су, ашытқы, жұмыртқа, сүт, қант, май, қысқартылған май және табиғи немесе жасанды хош иістендіргіштер болуы мүмкін. Ең көп таралған екі түрі – сақина тәрізді донат және іші толтырылған донат, олардың ішіне жеміс жемдері (желелі донат), крем, құймақ немесе басқа тәтті толтырмалар салынады. Кейде қамырдың кішкентай бөліктерінен донат тесіктері жасалады. Қуырылғаннан кейін донаттардың үстіне қант глазурі жағылуы мүмкін, глазурь немесе шоколадпен сырға салынуы немесе ұнтақ қант, корица, себілкілер немесе жемістермен шашыратылуы мүмкін. Басқа пішіндеріне шарлар, жалпақ сфералар, бұрылыстар және басқа да пішіндер жатады. Донат түрлері торттық (соның ішінде ескі үлгідегі) және ашытқымен көтерілген донаттарға бөлінеді. Донаттарды көбінесе кофе немесе сүтпен бірге ішеді. Оларды донат дүкендерінде, шағын дүкендерде, жанармай құю станцияларында, кафелерде немесе жылдам тамақтандыру орындарында сатып алуға болады.
the food
A doughnut or donut (/'//d//oʊ//n//ə//t/) is a type of pastry made from leavened fried dough. It is popular in many countries and is prepared in various forms as a sweet snack that can be homemade or purchased in bakeries, supermarkets, food stalls, and franchised specialty vendors. Doughnut is the traditional spelling, while donut is the simplified version; the terms are used interchangeably. Doughnuts are usually deep fried from a flour dough, but other types of batters can also be used. Various toppings and flavors are used for different types, such as sugar, chocolate or maple glazing. Doughnuts may also include water, leavening, eggs, milk, sugar, oil, shortening, and natural or artificial flavors. The two most common types are the ring doughnut and the filled doughnut, which is injected with fruit preserves (the jelly doughnut), cream, custard, or other sweet fillings. Small pieces of dough are sometimes cooked as doughnut holes. Once fried, doughnuts may be glazed with a sugar icing, spread with icing or chocolate, or topped with powdered sugar, cinnamon, sprinkles or fruit. Other shapes include balls, flattened spheres, twists, and other forms. Doughnut varieties are also divided into cake (including the old fashioned) and yeast risen doughnuts. Doughnuts are often accompanied by coffee or milk. They are sold at doughnut shops, convenience stores, petrol/gas stations, cafes or fast food restaurants.
Алдыңғысы
Терең қуырылған қамырдың алғашқы нұсқасы ежелгі Римде пайда болды, адамдар қамырды қуырып, оған қант немесе корица сеуіп бастады. Осыған ұқсас қуырылған қамыр рецепттері Еуропаның және әлемнің басқа аймақтарында тараған немесе пайда болған. Испан және португалдық чурро – бұл шакек пішіндес пісірілген ашытқы қамыры. Рецепт Қытайдан келген деп саналады, бірақ римдік аспен байланысы болуы мүмкін. 1485 жылы Нюрнбергте жарық көрген "Кухня шебері" (Küchenmeisterei) атты ас кітабында қантсыз, іші толтырылған, қуырылған қамырдан жасалған "Gefüllte Krapfen" дайындау рецептісі келтірілген.
"Қоймақ"
Бұл терминнің әдебиеттегі ең ерте белгілі қолданылуы 1808 жылғы "өрттік торттар мен қамырдан жасалған жаңғақтардың" таралуын сипаттаған қысқа әңгімеге жатады. Вашингтон Ирвинг 1809 жылғы "Нью-Йорк тарихында" "қамыр жаңғақтарын" – "шошқа майында қуырылған, тәттіленген қамырдан жасалған дөңгелектер, олар қамыр жаңғақтары немесе олыкоекс деп аталады" деп сипаттады. Бұл қуырылған қамырдан жасалған "жаңғақтарды" бүгін пончик тесіктері деп атауға болады. Мұнда "жаңғақ" сөзі "кішкентай дөңгелек торт немесе печенье" деген ертерек мағынасында қолданылған, оны имбирь жаңғағында да көруге болады. "Донат" – дәстүрлі жазу тәсілі және АҚШ-та да басым, бірақ "донат" жиі қолданылады. Қазіргі уақытта американдық ағылшын тілінде "донаты" және оның қысқартылған түрі "донат" кеңінен таралған.
"Доннетті"
Донуттың алғаш рет басылып пайда болған жазбасы 1900 жылы жарық көрген Джордж У. Пектің «Пектің жаман баласы және оның әкесі» кітабында кездеседі, онда кейіпкердің сөзі келтіріледі: «Әкесінің тәбеті жоқ екенін айтты, тек бір кесе кофе ішіп, донут жеймін», – деді ол. Автор Джон Т. Эджтің сөзінше, «донут» сөзінің басқаша жазылуы 1920 жылдары Нью-Йорктегі Display Doughnut Machine Corporation компаниясы шетелдіктерге түсінікті болуы үшін сөзді қысқартқанда пайда болды, олардың автоматтандырылған донут жасау жабдығын сатып алуын үміттенеді. «Донут» жазылуы 1929 жылғы 10 тамыздағы Los Angeles Times газетінде де кездеседі, онда Бейли Миллард әріп танудың төмендеуіне ашуланып, «wel dun donut» немесе «gud bred» сөздерін айта алмайтынын шағымдайды. Екі жазу түрінің алмастырылуын The New York Times газетінде 1939 жылғы Әлемдік көрмені қамтыған «Ұлттық донут апталығы» атты мақалалар сериясінен табуға болады. 9 қазаннан бастап жарық көрген төрт мақаланың екеуінде донут жазылуы туралы айтылған. 1950 жылы Open Kettle (Массачусетс штаты, Куинси қаласы) деген атпен 1948 жылы құрылған Dunkin' Donuts компаниясы донут түрін пайдаланған ең көне компания болып табылады; Mayflower Doughnut Corporation (1931) сияқты басқа компаниялар осы жазу түрін қолданбаған. Oxford Dictionaries сөздігінде айтылғандай, «doughnut» халықаралық деңгейде қолданылса, «donut» – американдық жазу түрі. «Донут» жазылуы 1950 жылға дейін сирек кездесетін, бірақ содан бері оның танымалдығы арта түсті.
Сақиналар
Америкалық Хансон Грегори 1847 жылы 16 жасында лимон сауда кемесінде сақина пішіндес пончик ойлап тапқанын мәлімдеді. Грегори әртүрлі пішінге келтірілген пончиктердің майлылығына және әдеттегі пончиктердің ортасының шикі болуына наразы болды. Ол кеменің қақпақшасымен қамырдың ортасына тесік салғанын және кейіннен осы әдісті анасына үйреткенін айтты. Smithsonian журналының мәліметінше, оның анасы Элизабет Грегори "ұлының мұскат жаңғағы мен корицадан жасалған дәмдеуіштерін, лимон қабығын пайдаланды" және "оның піспей қалған жеріне фундук немесе жаңғақ салып, оны 'пончик' деп атады". Сақина пішіндес пончиктер екі тәсілмен жасалады: ұзын, жіңішке қамырдың екі ұшын біріктіріп сақина жасау арқылы немесе пончик кескішімен, ол бірден сыртқы және ішкі пішінді кесіп, сақина пішіндес қамыр және орталық тесік (қамырдан алынған бөлік) қалдырады. Бұл кішкентай қамырды пісіріп, "пончик тесігі" ретінде немесе көбірек пончик жасау үшін қайтадан қосуға болады. Диск пішіндес пончик ортасы тесікке айналғанша torus пішініне созылып, қысылуы мүмкін. Сондай-ақ, піскен қамырдан жасалған дөңгелек сұйық қамырды (тесті) тікелей майға салуға арналған құралды қолдануға болады. Сақина пішіндес пончиктердің екі түрі бар: ашытқылы қамырдан жасалған немесе торт қамырының арнайы түрінен жасалған. Ашытқылы пончиктердің құрамында шамамен 25% май болады, ал торт пончиктерінің майы шамамен 20% құрайды, бірақ қуыру алдында тестіге қосымша май қосылады. Торт пончиктерін шамамен 90 секунд бойы бір рет айналдыра қуыру керек. Ашытқылы пончиктер ұзақ қуырылғандықтан көбірек май сіңіреді, шамамен 150 секунд. Даниэла Галарза Eater үшін "қазіргі стандартты пончик тесігінің тарихы әлі де даулы. Тамақ жазушысы Майкл Крондл бұл пішін қамырды бұғаз пішіндес етіп жасауды талап ететін рецепттерден пайда болғанын болжайды. Кулинария және мәдениет: Тамақ пен адамдар тарихы кітабында кулинарлық тарихшы Линда Сивителло тесіктің пайда болу себебін пончиктерді жылдам пісіруге мүмкіндік беруімен түсіндіреді. 1870 жылға қарай үйде сату каталогтарында бір-бірінен кішірек екі концентрлік шеңбер пішіндес пончик кескіштері пайда бола бастады" және "Тим Хортонның Тимбитс" өнімдері. Дәстүр бойынша, пончик тесіктері пончик ортасынан алынған қамырды қуыру арқылы жасалады. Осының салдарынан олар стандартты пончиктерге қарағанда әлдеқайда кішкентай және шар тәрізді болады. Стандартты пончиктер сияқты, пончик тесіктерінің үстіне глазурь немесе ұнтақ қант сияқты тәтті жабындар салынуы мүмкін. Бастапқыда, пончик тесіктерінің көптеген түрлері сақина пішіндес пончиктердің (ашытқылы қамыр немесе торт тесті) нұсқалары болды. Алайда, пончик тесіктерін арнайы пішіндес сорап немесе кескіш арқылы ыстық майға кішкентай қамыр шарларын тастау арқылы да жасауға болады. Бұл өндіріс әдісі пончик сатушыларға толтырылған пончиктер, фриттерлер және голланд пончиктері сияқты сақинасыз пончиктердің шағын нұсқаларын жасауға мүмкіндік берді.
Толыланған
Толтырылған пончиктер – ішіне жеміс тосабы, крем, құймақ немесе басқа тәтті толтырғыш құйылған, жалпақ шар тәрізді дөңгелектер. Көбінесе оларды қант ұнтағына малып немесе глазурьмен жабады. Көп таралған түрлеріне Бостон кремі, кокос, лайм және желе жатады.
Басқа пішіндер
Басқалары фриттер мен голландиялық пончиктерді қамтиды, олар көбінесе глазурьмен жабылады. Бұл өнімдер 1964 жылы тізбек құрылғаннан бері Tim Hortons пончиктерінің мәзірінде бар, ал 1991 жылғы Toronto Star баяндамасы бұл екеуінің Канададағы тізбектің ең танымал қуырылған қамыры екенін көрсетті. Ескі үлгідегі, тіктөртбұрышты (Long Johns) немесе бұрылып жасалған сияқты, пончиктердің көптеген арнайы пішіндері бар. Пішіндерге шарлар, жалпақ сфералар, бұрылыстар және басқа да түрлері жатады. АҚШ-тың солтүстік-шығысында тіктөртбұрышты және бұрылып жасалған пончиктерді көбінесе круллерлер деп атайды. Тағы бір түрі – бейне, бұл қант ұнтағымен жабылған, төртбұрышты пішінді пончик, ол көбінесе Нью-Орлеан қаласымен байланысты.
Піскен торт пен ашытқы стилі
Ашытқылы қамырдан жасалған және торт тәрізді пончиктердің көптеген құрамы бірдей, алайда олардың құрылымдық айырмашылықтары қолданылатын ұн мен ашытушы агенттің түрінен туындайды. Торт тәрізді пончиктерде торт ұны қолданылады, нәтижесінде алынған пончикте мүлдем басқа текстура болады, себебі торт ұнының ақуыз құрамы шамамен 7-8 пайызға төмен. Ашытқылы пончиктерде 9-12 пайыз ақуыз құрамы бар ұн қолданылады, бұл жеңіл және көпіршікті пончиктерге әкеледі. Бұл процесс биологиялық болса, торт тәрізді пончиктердегі ашыту процесі химиялық болып келеді. Торт тәрізді пончиктерде ең көп қолданылатын ашытушы агент – разрыхлитель (қою ұнтағы). Разрыхлитель – негізінен "қышқыл қосылған сода". Бұл негізді бейтараптандырып, келесі теңдеу бойынша көбірек CO2 шығарады: NaHCO3 + H+ → Na+ + H2O + CO2. Қамыр желісін құру үшін ең маңызды ингредиенттер – ұн мен жұмыртқалар. Ұнның негізгі ақуызы – глютен, ол эластикалық қамыр жасауға жауапты, себебі бұл ақуыз "серпімді спиральдар" сияқты әрекет етеді. Глютен желісі екі бөлек молекуладан – глютенин мен глиадиннен тұрады. "Глютен желісінің тірегі, ең үлкен глютенин молекулаларынан немесе суббірліктерінен тұрады, олар бірімен-бірі тығыз байланысқан. Бұл тығыз байланысқан глютенин суббірліктері глиадинмен бірге ірі глютен агрегаттарын құрайды". Глютен талшықтары басқа талшықтармен және басқа молекулалармен араласып, қамырдың серпімділігін қамтамасыз ететін желілерді құрайды. Қамырды арастырғанда, араластырушының күші глютенді бидай эндоспермінен шығарып, глютен матрицасына газ көпіршіктерін ұстауға мүмкіндік береді. Егер сульфидтік топтардың байланысы болмаса, сарысу ақуыздары қайта байланысып, глютен желісін әлсіретеді. Су – пончик өндірісінде қажетті ингредиент, себебі ол басқа ингредиенттерді белсендіреді, оларға пончик құрылымын құрудағы функцияларын орындауға мүмкіндік береді. Мысалы, қант пен тұз кристалдары қамырмен жұмыс істеу үшін ерітілуі керек, ал крахмал немесе ақуыз сияқты үлкен молекулалар ылғалды сіңіру үшін ылғалдандырылуы керек. Егер су жұмсақ болса, қамырдың глютен желісін нығайту үшін көбірек тұз қосу керек, бірақ пісіру кезінде тұз жеткіліксіз болса, нанның дәмі тұтынушыларға ұнамайды.
Денсаулыққа әсері
Донъттардың денсаулыққа зияны бар, бірақ кейбіреулері басқаларына қарағанда аз зиянды. "Prevention" журналының мәліметінше, байытылған ұннан жасалған донеттерге аздап тиамин, рибофлавин, ниацин және талшық қосылады, бірақ олардың құрамында қант пен калория мөлшері жоғары. Донеттердің пайдалылығын арттыру үшін транс майларды жою қажет. Қамырдың реологиясына әсер ететін факторлар көп, оның ішінде ингредиенттердің түрі, мөлшері немесе араластыру кезінде қолданылатын күш. Қамыр көбінесе вискоэластикалық материал ретінде сипатталады, яғни оның реологиясы вискоздық пен серпімділікке байланысты. Сiлiктiлiк коэффициенті мен ағыс индексі талдау жүргізіліп жатқан қамырдың түріне тән, ал жанамалық кернеу және жылдамдық градиенті – қамырға қолданылатын күштің түріне байланысты алынатын өлшемдер.
Қазақстан
Nom kong (នំបុ័ងកង់), дәстүрлі кәмбоджалық пончик, пішінімен байланысты аталған. «Конг» сөзі (кхмер тілінде «конг» деп айтылады) сөзбе-сөз «дөңгелек» дегенді білдіреді, ал «nom» (នំបុ័ង) – нан-пайда өнімдерінің немесе кез келген крахмалды тағамның жалпы атауы. Күнделікті кәмбоджалықтар үшін өте қолжетімді бұл тәтті нан жасмин күріш ұнынан жасалған, сақина пішініне келтіріліп, майда қуырылады, содан кейін пальма қантынан жасалған тоффимен сиыртылып, күнтізбен себіледі. Күріш ұны оған кәмбоджалықтар жақсы көретін серпімді текстура береді. Осы балалық шақ шаруасы кәмбоджалық-американдық кәсіпкер Тед Нгойді пончик империясын құруға және «Донт патшасы» фильмінің түсірілуіне түрткі болды.
Үндістан
Үндістанда гульгула деп аталатын ескі дәстүрлі тәтті, тәттілендірілген, қатты қуырылған ұн шарларынан жасалады. Ашытқы қолданылуы мүмкін, ал мүмкін емес. Қатысы жоқ екі түрлі, пончик пішіндес тағам бар. Вада деп аталатын дәмді, қуырылған, сақина тәрізді шақырды көбінесе «үнділік пончик» деп атайды. Вада бидай ұнынан емес, дұрыл, бұршақ немесе картоп ұнынан жасалады. Солтүстік Үндістанда ол дахи вада деп аталатын дөңгелек пішінде болады, және йогуртқа малданған, дәмдеуіштермен және туралған көкөністермен себіліп, тәтті-қышқыл соусымен безендіріледі. Оңтүстік Үндістанда вада самбар және кокос чатниімен жейді. Бадушахи және джалеби деп аталатын ескі пончиктерге ұқсас тәттілер де танымал. Балушахи, сондай-ақ бадуша деп те аталады, ұннан жасалады, ашытылған майда қатты қуырылады, содан кейін қант сиробына малдандырылады. Пончиктерден айырмасы, балушахи тығыз. Балушахи сақина пішіндес, бірақ ортаңғы ойығы пончиктердегідей толық ашылмайды. Жәлеби, әдетте, түйме пішіндес болады, оны майда қуырып, қант сиробына батырады. Жәлебидің имарти деп аталатын түрінің ортасында кішкентай сақина болады, оның айналасында геометриялық өрнектер орналасқан. Бұл үнділік нұсқалармен қатар, Krispy Kreme және Dunkin' Donuts сияқты АҚШ желілерінің, сондай-ақ Mad Over Donuts және Donut Baker сияқты жергілікті брендтердің сауда орындарында да дәстүрлі пончиктерге тап болуға болады.
Индонезия
Индонезиялық donat kentang – картоптан жасалған пончик, ұн мен картоп пюресінен жасалған сақина тәрізді қуырылған нан, үстіне қант ұнтағы немесе глазурь себіледі.
Жапония
Жапонияда пісіру орындарында көбіне донат (あんドーナッツ, "бұршақ пастасы донаты") сатылады. Донат Германияның Берлинеріне ұқсас, бірақ ішінде қызыл азуки бұршақ пастасы болады. Мистер Донут – Жапониядағы ең танымал донат желілерінің бірі. Окинаваға тән, донатқа ұқсас шар тәрізді нан – сатаандаги. Мочи донаттары – "дәстүрлі торт сияқты донат пен балмұздақты орағанға ұқсас, серпімді мочи қамырының араласуы". Бұл гибридтік тәттіні алғаш рет Жапонияда Мистер Донут танымал етті, кейін Гавайи арқылы АҚШ-қа тарады. Мистер Донут стилі, сондай-ақ "pon de ring" деп аталады, тапиока ұнын қолданады және оңай бөлінетін мочи донаттарын жасауға мүмкіндік береді. АҚШ-та дамыған тағы бір түрінде жасыл күріш ұны қолданылады, ол гавайи стиліндегі майлы мочиға ұқсас, тығыз мочи донатын шығарады. Жасыл күріш ұнынан жасалған мочи донаттары "әдеттегі торт немесе ашытылған донаттан жартысына жуық калорияға ие".
Малайзия
Куйх керия – қайнатылған тәтті картоптан жасалған, езілген іші қуырылған дөңгелек шорша. Тәтті картоптан жасалған пюре сақина пішінді етіп жасалып, майда қуырылады. Ыстық шорша одан кейін ұсақ қантта аударылады. Соның нәтижесінде қант қабықпен жабылған шорша пайда болады.
Непал
Сел роти – Непалда кеңінен тойланатын индуист мейрамы Тихар кезінде дайындалатын, үйде жасалған, сақина пішіндес, күріштен жасалған шұбаты. Көбінесе, күріш ұнына сүт, су, қант, май, кардамон және езілген банан қосылып, жартылай сұйық қамыр жасалады, оны 24 сағатқа дейін ашытуға рұқсат етіледі. Сел роти дәстүрлі түрде майда қуырылады.
Пәкістан
Донабаулар Пакистанның көптеген кондитерлік дүкендерінде қолжетімді. Наваз Шариф түрі, көбінесе Карачи қаласында сатылады, шоколадпен жабылып, бостондық крем сияқты қаймақпен толтырылған. Пакистан бойынша кеңінен таралған Dunkin' Donuts желісінің көптеген филиалдарында донабауларды оңай табуға болады.
Филиппин
Филиппиннің барлық аймақтарында көшпелі сатушылар мен көше сатушылары сататын донаттардың жергілікті түрлері әдетте жақсы иленген қамырдан жасалады, тазартылған кокос майында қатты қуырылады және тазартылған (ұнтақ немесе кондитерлік емес) қантпен себіледі. Бұл донаттың дөңгелек түрлері Испанияда және бұрынғы испан колонияларындағы донаттарға ұқсас буньюэлос (сондай-ақ буньвелос деп те жазылады, кейде шатастыратын "бичо бичо" деп те аталады) деп белгілі. Донаттың жергілікті түрлері де бар, мысалы, каскарон, ол ұқсас дайындалады, бірақ бидай ұны мен сүттің орнына ұнтақталған желімді күріш пен кокос сүті қолданылады. Басқа жергілікті рецепттерге шакой, кумукунси және бинангкал кіреді. Висая аралдарындағы шакой немесе сиякой (солтүстік Филиппинде лубид-лубид деп те аталады) қуыру алдында ерекше бау тәрізді пішінге бұрылған қамырдан жасалады. Дайындалуы донаттарға өте ұқсас, бірақ желімді күріш ұнынан жасалған түрлері де бар. Текстурасы жұмсақ және көпіршікті, жабысқақ және серпімді, немесе қатты және хрустящий (соңғы жағдайда олар пилипит деп аталады) болуы мүмкін. Оларға ақ қант себіледі, бірақ оған кунжут немесе карамельденген қант қосуға болады. Кумукунси – Магуинданао халқының джалебиге ұқсас жергілікті донаты. Ол күріш ұны, үйрек жұмыртқасы және қанттан жасалады, одан бау тәрізді жіптер пішіндіріліп, спираль түрінде қуырылады. Оның дәмі мен консистенциясы қаймақты панкейк сияқты. Бинангкал – қарапайым қуырылған қамыр шарлары, кунжут тұқымдарымен жабылады. Басқа қуырылған қамырдан жасалған десерттерге тор тәрізді локот-локот, қуырылған күріш торт паниялам және банан фриттері маруя кіреді.
Тайвань
Тайваньда, shuāngbāotāi (雙胞胎, әдеби мағынасы "егіздер") – қуыру алдында бірге оралған екі қамыр бөлігі.
Тайланд
Таиландта таңғы асқа жиі жейтін тағам – па тонг ко, сонымен қатар тай пончиктері деп те аталады, бұл қытайлық юй джа гуой/ютиаодың бір түрі. Көбінесе базарларда немесе жол бойындағы сауда орындарында сатылатын бұл пончиктер кішкентай, кейде Х әрпі сияқты пішінделген, және қаптап сатылады. Оларды көбінесе таңертең ыстық тай шайымен бірге ішеді.
Вьетнам
Вьетнамдық донаттардың түрлері bánh tiêu, bánh cam және bánh rán. Бánh tiêu – сусамы себілген, терең майда қуырылған, іші қуыс нан. Оны жеке жеуге болады немесе екіге бөліп, ішіне bánh bò, желатин тәрізді торт салып жеуге болады. Бánh cam Оңтүстік Вьетнамға тән, шар тәрізді, тұтас сусамық тұқымдарымен жабылған және ішінде жасыл бұршақ пастасы бар терең майда қуырылған нан. Бánh rán Солтүстік Вьетнамнан шыққан және bánh cam-ға ұқсас; алайда, айырмашылығы, bánh rán терең майда қуырылғаннан кейін қант глазурымен жабылады, ал жасыл бұршақ пастасының ішіне жасмин хошы иісі қосылады.
Австрия
Австрияда қымызға ұқсас нәрселер Крапфен деп аталады. Олар әсіресе карнавал маусымында (Фасчинг) танымал, және әдеттегі сақина пішіндес емес, керісінше, қатты болып келеді және көбінесе абрикос джемімен (дәстүрлі) немесе ваниль кремімен (Ваниллекрапфен) толтырылады. Басқа бір түрі, Bauernkrapfen, да ашытқы қамырынан жасалады, сыртында қалың сақинасы бар, бірақ ортасы өте жұқа болады.
Бельгия
Бельгияда голланд тілінде smoutebollen, немесе француз тілінде croustillons, голланд олиболендеріне ұқсас, бірақ олар көбінесе ешқандай жеміс қамтымайды, кейде алма кесектерінен басқа. Олар әдетте карнавал мен жәрмеңкеде жейтін тағамдар және қант ұнтағымен жабылады.
Чехия
Чехияда АҚШ үлгісіндегі пончиктер бар, бірақ бұрын олар қатты пішінде болып, ішіне желе (клубника немесе шабдалы) салынған. Пішіні Германия мен Польшадағы пончиктерге ұқсас. Оларды Коблиха (көпше түрі Коблихи) дейді. Олар ногат немесе ванильді креммен толтырылуы мүмкін. Қазір көптеген түрлі толтырулар бар; жартылай кесілген немесе ішіндегісі жоқ түйінділердің үстіне қант пен корица себіледі.
Дания
Данияда америкалық үлгідегі пончиктерді түрлі дүкендерде, мысалы, McDonald's және көптеген жанармай құю станцияларында кездестіруге болады. Дегенмен, Берлин пончиктерін де нан баққан орындарда табуға болады.
Финляндия
Финляндияда тәтті донат мункки деп аталады (сөздің мағынасы сонымен қатар монах) және көбінесе кафелерде және кафе-ресторандарда желінеді. Ол суық күйінде сатылады және кейде жеміс желісімен (АҚШ-тағы желілі донаттар сияқты) немесе ванильді соуспен толтырылады. Сақина тәрізді донат донити деп те аталады. Донаттың тұзды түрі – лихапиракка (сөзбе-сөз – еттен жасалған пирог). Донат қамырынан дайындалып, майда қуырылғаннан кейін, ол ағылшын тілді елдердегі кез келген пирогтан гөрі донатқа көбірек ұқсайды.
Бұрынғы Югославия
Берлиндке ұқсас пончиктер Балқанның солтүстігінде, әсіресе Босния мен Герцеговинада, Хорватияда, Солтүстік Македонияда және Сербияда (покладнице немесе крофне) дайындалады. Олар сондай-ақ крофна, крафна немесе крафне деп аталады, бұл атау австриялық Krapfen-нен алынған. Хорватияда карнавал маусымында олар әсіресе танымал және әдеттегі сақина пішіндес емес, керісінше, қатты болады. Дәстүр бойынша, олар жеміс жемісімен (қайыс немесе алма жемісі) толтырылады. Дегенмен, оларды ваниль немесе шоколад кремдерімен де толтыруға болады. Басқа донат түрлері – uštipci және fritule.
Франция
Француздық бегнет, сөзбе-сөз "дөңгелек", француз және Нью-Орлеандағы пончикке балама: терең майда қуырылған шу-тестінен жасалған тәтті нан.
Германия
Германияның кейбір аймақтарында донаттың баламасы "Берлинер" (жеке және көпше түрінде) деп аталады, бірақ Берлин қаласының өзінде және оған жақын жерлерде оларды "Пфаннкухен" деп атайды (бұл Германияның қалған бөлігіндегі адамдарды жиі жаңылыстырады, себебі олар "Пфаннкухен" сөзін панкейк сипаттау үшін қолданады, ал бұл оның тікелей мағынасы). Дегенмен, "Берлинер" және "Пфаннкухен" екеуі де "Берлинер Пфаннкухен" терминінің қысқартылған түрі болып табылады. Германияның орталық бөлігінде донаттар "Креппель" немесе "Пфаннкухен" деп аталады. Германияның оңтүстігінде оларды "Крапфен" деп те атайды, және олар әсіресе карнавал маусымында (Карневал/Фасшинг) оңтүстік және орталық Германияда, сондай-ақ Жаңа жыл қарсаңында солтүстік Германияда өте танымал. "Берлинер" донаттың әдеттегі сақина тәрізді пішініне ие болмайды, оның орнына ол қатты болып келеді және көбінесе джеммен толтырылады, ал сақина тәрізді нұсқасы, "Камерунер" Берлинде және Шығыс Германияда кең таралған. "Бисмарк" және "Берлин" донаттары Австралия, Канада, Дания, Финляндия, Швейцария және АҚШ-та да кездеседі. Бүгінде АҚШ стиліндегі донаттар Германияда да қолжетімді, бірақ олар өздерінің түпнұсқа баламаларына қарағанда аз танымал.
Грекия
Грецияда лукумас (λουκουμάς) деп аталатын, дөңгелек пішінді және бал сиропына малынған, пончик сияқты шағын нан бар. Ол көбінесе үстіне корица себіліп, ұсатылған жаңғақ немесе күнкөймен беріледі.
Литва
Литвада "шпурга" деп аталатын бір түрі кеңінен танымал. Кейбір шпургалар поляк пончиктеріне (пачкаларына) ұқсас, бірақ кейбір ерекше рецепттер, мысалы, ірімшікпен жасалған шпургалар (varškės spurgos), дербес ойлап табылды.
Нидерланды
Нидерландыда олиболендер, аспаздық кітаптарда "голландиялық пончик" деп аталатын, кішкентай қуырылған тәтті нан, ішіне құрап немесе қарақұмық салынып немесе салынбай, әдетте қант ұнтағымен себіледі. Рецепттерде алма немесе басқа жемістердің кесінділері де кездеседі. Олар дәстүрлі түрде Жаңа жыл тойлау кезінде желінеді.
Норвегия
Норвегияда смултринг – дәстүрлі түрде нан пісіру орындарында, дүкендерде және шалғайда сатылатын донъуттардың басым түрі. Дегенмен, АҚШ үлгісіндегі донъуттар ірі супермаркеттерде, Макдональдс мейрамханаларында, 7-Eleven дүкендерінде және нан пісіру орындарында кеңінен қолжетімді. Берлин донъуты АҚШ үлгісіне қарағанда көбірек таралған және көптеген супермаркеттер мен нан пісіру орындарында смултринг донъуттарымен бірге сатылады.
Польша
Польшада және АҚШ-тың Чикаго мен Детройт сияқты поляк қауымы көп кездесетін аймақтарда, карнавал кезінде, әсіресе, бірақ тек соған ғана шектелмейтін, джеммен толтырылған дөңгелек пончиктер pączki деп аталады. Pączki Польшада кем дегенде орта ғасырлардан бері белгілі. Жендрей Китовичтің мәлімдемесінше, Аугуст III патшалық құрған кезеңде Польшаға келген француздық аспазшылардың ықпалымен, Польшада қуырылатын қамыр жақсартылып, pączki жеңіл, көпіршікті және серпімді болды.
Португалия
Маласада – Португалияда жасалған тесігі жоқ қуырылған қамырдан жасалған пончиктердің кең таралған түрі. Мадейра және Азор аралдарында оларды май тойында (қалың тойы) жейді. Гавайи және Кейп-Кодта да танымал. Маласада иммигранттармен бірге келді.
Словения
Словенияда джеммен толтырылған крофи деп аталатын пончик өте танымал. Бұл карнавал уақытында дәстүрлі тәтті тағам, бірақ жыл бойы көптеген кондитерлік дүкендерде кездеседі. Ең танымал крофилер Орталық Словениядағы Троян ауылынан шыққан, және бастапқыда абрикос джемімен толтырылған.
Испания
Испанияда екі түрлі донат кездеседі. Біріншісі, қарапайым донат деп аталады, немесе дәстүрлі түрде берлинеса, ол – АҚШ үлгісіндегі донат, яғни терең майда қуырылған, тәтті, жұмсақ, ұн қамырынан жасалған. Донаттың екінші түрі – роскилья немесе роскете (соңғы атау Канар аралдарында жиі қолданылады), ол ашытылған қамырдан жасалған, қуырылған немесе пеште пісірілген дәстүрлі нан. Роскильяның Испанияға римдіктер әкелгені айтылады. Испанияда олар дайындалған аймаққа және сатылатын мезгілге қарай түрлі нұсқалары бар. Кейбір аймақтарда олар тек Құрбан айт мерекесіне дайындалатын арнайы тәтті тағам ретінде қарастырылады. Жалпы алғанда, олар АҚШ үлгісіндегі донаттардан гөрі тығыз және аз тәтті болғанымен, пішіні, көлемі және дәмі аймақтан аймаққа өте әртүрлі. Чурро – бұл терең майда қуырылған қамырдан жасалған тәтті нан, ол донатқа ұқсас, бірақ сақина немесе шар емес, ұзын, жіңішке, жолақты цилиндр пішіндес. Чурро көбінесе қант себіліп, жеңіл тағам ретінде немесе ыстық шоколадпен бірге ұсынылады.
Швейцария
Швейцарияда Зигеркрапфен, Берлинер және Сан-Джузеппе тортеллисі бар.
Швеция
Финляндиялық мунккиге ұқсас швед мунк - бұл әдетте кофемен бірге фика кезінде желетін тәтті донат. Ол суық сатылады және кейде джеммен (АҚШ-тағы желе сияқты) немесе ванильді соуспен толтырылады. Сақина тәрізді донатты жай ғана мунк деп те атайды.
Украина
Украинада пончиктерді пампушки (пампушки) деп атайды. Пампушки ашытқы қамырынан, бидай, қара бидай немесе гречка ұны қосылып жасалады. Дәстүрлі түрде олар пештен шығарылады, бірақ майда қуыруға да болады. Уильям Похлобкиннің пікірінше, пампушки жасау технологиясы неміс асүйіне сілтеме жасайды, және бұл нандарды Украинаға неміс қоныс аударғандар жасаған болуы мүмкін.
Ұлыбритания
Шотландияның кейбір аймақтарында сақина тәрізді пончиктерді doughrings деп атайды, ал "пончик" атауы тек жаңғақ пішіндес түрлеріне ғана қолданылады. Глазурь жағылған, бұралған арқан тәрізді пончиктерді yum yums деп біледі. Сондай-ақ, Шотландияның белгілі бір аймақтарында фудж пончиктерді де сатып алуға болады. Ішінде джем, құймақ, крем, тәтті майдаланған ет, шоколад және алма болуы мүмкін. Сақина тәрізді пончиктерге жиі кездесетін жабыншақтар – қант ұнтағы мен шоколад. Солтүстік Ирландияда сақина тәрізді пончиктерді gravy rings деп атайды, gravy – ыстық тағамдық майды білдіретін ескі сөз.
Кариб теңізі аймағы
Құрма – Шығыс Үндістанда пайда болған, бірақ Тринидад және Тобагода сатылатын кішкентай, тәтті, қуырылған, текше немесе тікбұрышты пішінді қамырдан жасалған тәтті тағам.
Коста-Рика
Пунтаренаның дәстүрлі кремді шұбаты дөңгелек және қалың, ішіндегі кремді сұйық қалпында сақтайды. Олар Коста-Рикада кең таралған.
Мексика
Мексикалық доналар донаттарға ұқсас, тіпті аты да осыған сәйкес келеді; дона – қуырылған қамырдан жасалған тәтті нан, көбінесе қант ұнтағы мен қоңыр қант, ақ қант немесе шоколадпен жабылады.
АҚШ және Канада
АҚШ және Канадада мұздатылған, глазурь жағылған, ұнтақталған, Бостон кремді, кокосты, қышқыл майлы, корицалы, шоколадты және желелі түрлері танымал. Сонымен қатар картоптан жасалған донаттар (кейде оларды "шпадут" деп атайды) да бар. Донаттар АҚШ-та кең таралған және оларды азық-түлік дүкендерінен, сондай-ақ донаттарға арналған арнайы дүкендерден табуға болады. Олар Канадада да дәл сондай популярлы. Канадалықтар жан басына шаққанда басқа елдерге қарағанда көбірек донат жейді және жан басына шаққанда басқа елдерге қарағанда көбірек донат дүкендері бар. Гавайиде кең таралған донат – маласада. Маласадалар Гавай аралдарына ерте португалдық қоныс аударушылар әкелген, олар Португалияның "филош" донатының бір түрі. Олар ашытқымен жасалған, қантқа малынған, кішкентай жұмыртқа тәрізді доптар. Луизиананың оңтүстігінде танымал донаттың бір түрі – бигнет, ол қуырылған, төртбұрышты донат, дәстүрлі түрде қант ұнтағымен беріледі. Мүмкін, бигнеттің ең танымал өндірушісі – Нью-Орлеандағы "Кафе Дю Монд" рестораны. Квебекте үйде жасалған "beignes de Noël" донаты дәстүрлі Рождество десерті болып табылады.
Иран
Персиялық зоолбия мен бамие – әр түрлі пішіндегі және өлшемдегі қант сиропымен жабылған қуырылған тәттілер. Соңғы жылдары майда қуырылғандықтан, майдың кереметі туралы мерекелік әңгімемен байланыстырылады. Дәстүрлі суфганиот қызыл желімен толтырылады және бетіне қант ұнтағы себіледі.
Тунисі
Тунис елінде донаттарға ұқсас дәстүрлі тәттілер – йо-йо деп аталады. Олар шар тәрізді немесе донат пішіндес түрлі нұсқаларда кездеседі. Оларды майда қуырып, бал сиропымен немесе түрлі глазурьмен жабады. Дәм мен әсемдеу үшін сезам тұқымымен қатар апельсин шырыны мен ваниль де қолданылады.
Австралия
Австралияда донат – танымал снэк. Джеммен толтырылған донаттар, әсіресе Мельбурн, Виктория штаты және Королева Виктория базарында кең таралған, ол жерде олар дәстүрге айналған. Джеммен толтырылған донаттар берлиндерге ұқсас, бірақ ыстық күйінде беріледі: қызыл джем (малина немесе клубника) қамырға терең қуырылғаннан бұрын құйылады, содан кейін пісірілгеннен кейін қант немесе корица қосылған қантпен жабылады. Кейде джемді донаттарды мұздатылған күйінде де сатып алады. Оңтүстік Австралияда оларды берлиндер немесе Киченер деп атайды және көбінесе кафелерде ұсынады. Танымал түрлеріне креммен толтырылған донаттар, ал соңғы кезде Нутелламен толтырылған донаттар жатады. Донаттарды, дәстүрлі немесе джемді, сататын жылдам қызмет көрсететін фургондарды көрермендер жиналатын шараларда, базарларда, карнавалдарда, мерекелерде және әуежайлар мен ірі сауда орталықтарының тұрақтары сияқты қозғалысы көп аймақтардың жанында жиі кездестіруге болады. Дәстүрлі корицалы донаттарды Австралияда мамандандырылған дүкендер мен шағын дүкендерден оңай алуға болады. Донуттар мектептер мен басқа да коммерциялық емес ұйымдар үшін ақша жинау мақсатында пісіріп, сату үшін танымал таңдау болып табылады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда донат - бұрыштағы дүкендерде сатылатын танымал тағамдық шама. Олар ұзын тәтті нан пішінді, ұзын осі бойымен терең кесілген. Осы кесілген жерге тәтті айранды қаймақтың ұзын қасығы салынады, ал оның үстіне құлпынай жемісінің жәмі қойылады. Донаттың екі түрі бар: жаңа айранды қаймақ немесе жасалма айранды қаймақ. Дөңгелек пішіндегілері де кеңінен таралған.
Бразилия
Бразилияда нан пісіретін орындар, азық-түлік дүкендері және кондитерлік дүкендер дөңгелек пішіндес қуырылған қамырдан жасалған "сонхо" (мағынасы – армандар) деп аталатын тәттілерді сатады. Бұл десерт Бразилияға португал отарлаушылары әкелді, олар голланд және неміс саудагерлерімен байланыста болған. Олар Португалиядағы қазіргі "бола де Берли" (мағынасы – Берлин доптары) тәрізді, бірақ дәстүрлі португал сары кремі жергілікті сүт және жеміс өнімдерімен ауыстырылды. Олар "гоябада" (гуава желесі) немесе сүт кремімен толтырылған және ақ қантпен жабылған ерекше қамырдан жасалады.
Чили
Берлин (көпше түрі – Берлиндер) пончигі Чилиде көптеген неміс тұрғындарының болуына байланысты танымал. Оның ішіне джем немесе чилилік "дульсе де лече" нұсқасы – "манжар" салынуы мүмкін. Тағы бір түрі – веткук, ол да майда қуырылған қамырдан жасалады. Оны майда ет, сироп, бал немесе жеміс жемісімен (конфитюрмен) береді.
Танымал мәдениетте
Донант танымал мәдениетке, әсіресе АҚШ пен Австралияға енді. Сілтемелер донат пішіндес заттарға немесе әрекеттерге қатысты. Кинода донат «Дораның донатқа мақтандығы» (1933), «Донаттар» (1963) және «Донат туры: Қызық көңіл көретіндерге жаза» фильмдеріне шабыттандырды. Видео ойындарда донат «Симпсондар ойыны» және «Донат дилеммасы» сияқты ойындарда пайда болды. «Муча Луча!» мультсериалында маскалы күрестің кодексін құрайтын төрт нәрсе бар: құрмет, отбасы, дәстүр және донат. Сонымен қатар, «Симпсондар» телесериалында Гомер Симпсонның донатқа деген құштарлығы бірнеше бөлімнің негізгі тақырыбы болып табылады. «Арни донат» атты балалар кітабы және «Әжесінің жылыжайындағы донат» атты музыкалық альбомдар да бар. Киноларда, телешоуларда және басқа да танымал мәдениетте полиция қызметкерлері донаттармен байланысты, олар кофе үзілісінде немесе жұмыс уақытында оларды жеп отырғандай бейнеленеді. Бұл стереотип «Полиция академиясы 4: Патрульдегі азаматтар» фильмінде пародияланды, онда офицер Зед жаңа рекруттерге донатты кофемен қалай «дұрыс» жеуге болатынын үйретеді. «Твин Пикс» телесериалында да полиция бөлімінде донаттар көптеп кездеседі. «Нейромансер» видео ойынында «Донат әлемі» дүкені бар, онда тек полиция қызметкерлеріне ғана рұқсат беріледі. Бостон марафонындағы жарылыстан кейін қалалық «жабылу» кезінде, қаланың көптеген кәсіпорындары жабылуына қарамастан, полиция мен жедел жәрдем қызметкерлеріне қызмет ету үшін таңдалған Dunkin' Donuts дүкендері ашық болып қалды. Мичиган штатының Клэр қаласындағы «Cops & Doughnuts» донат дүкені қазіргі және бұрынғы полиция қызметкерлеріне тиесілі және басқарылады. Расталмаған дереккөз: дата=2022 жылғы желтоқсан.
Тим Хортонс – Канаданың ең танымал донат және кофе франшизасы, сондай-ақ елдегі ең табысты жылдам қызмет көрсететін мейрамханалардың бірі. «Екінші қалалық теледидар» скетч-комедиясындағы «Ұлы ақ солтүстік» эпизодында, стереотиптік канадалық ағайындылар Боб және Даг Маккензи (және олардың «Страндж Брю» фильмінде) донаттар дуэттің комедиясында маңызды рөл атқарады.
Австралия
"Донат Кинг" Австралиядағы ең ірі донат сатушысы. 2007 жылы Сиднейде "Симпсондар" мультфильмінің жарыққа шығуына орай өткізілген мерекелік шара аясында 90 000 жеке донаттан құралған, Гиннес рекордтар кітабына енген ең үлкен донат жасалды.
Канада
Канадалықтардың жан басына шаққандағы қамыр-қыстырығының тұтынуы ең жоғары, сондай-ақ Канадада жан басына шаққандағы қамыр-қыстырығы дүкендерінің саны да ең көп.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та 2010 жылдың 13 қаңтарына дейін Провиденс қалалық аймағы адам басына шаққанда ең көп пончик дүкендеріне ие болды (100 000 адамға 25,3 пончик дүкені). Ұлттық пончик күні пончик тарихын және халық мәдениетіндегі оның рөлін тойлайды. Иллинойс штатының Стаунтон қаласында пончиктерге арналған "Доннат туры" атты жарыс өтеді.
Қызғылт түсті қораптар
АҚШ-та, әсіресе Оңтүстік Калифорнияда, жергілікті пончик дүкендерінде ондаған сатылатын жаңа піскен пончиктер көбінесе қарапайым қызғылт қораптарға салынады. Бұл құбылыс 1976 жылы жергілікті пончик индустриясын өзгерте бастаған Камбоджа геноцидінің босқындары Тед Нгой мен Нинг Йенге байланысты. Олар бұл бизнесте және басқа қытай-камбоджалық босқындарды осы іске үйретуде өте жақсы нәтижелер көрсетті, сондықтан бұл жергілікті пончик дүкендері көп ұзамай Winchell's Donuts сияқты бұрынғы франшизаларды басып озды. Нгой мен Йен бастапқыда бақытты қызыл түсті қораптарды алуды жоспарлаған, бірақ ақ түстен арзан болғандықтан қалған қызғылт қораптарды таңдады. 1970 жылдардың ортасында қызғылт пончик қораптары АҚШ-тың шығыс және орталық аймақтарында кең таралған, себебі Dunkin' Donuts сол кезде қораптары үшін толық қызғылт түс қолданған. (Олар 1975 жылдан кейін қорап дизайнын өзгертті.) Алайда, Dunkin' Donuts 2010 жылдарға дейін Калифорнияда кең таралған жоқ. Нгой мен Йеннің бизнесінің сәттілігіне байланысты бұл түс Калифорнияда кең танылған стандартқа айналды. Голливудтың орналасқан жеріне байланысты, қызғылт қораптар кино мен теледидарда жиі қолданылып, осылайша халық мәдениетіне енді.
Ұлттық пончик күні
Ұлттық пончик күні, сонымен қатар Ұлттық донат күні деп те аталады, Америка Құрама Штаттарында жыл сайын маусымның бірінші жұмасында тойланады. Бұл 1938 жылы Құтқару Армиясының бірінші рет ұйымдастырған донат күнін жалғастырады, оның мақсаты – Бірінші дүниежүзілік соғыста әскерлерге донаттар дайындап берген олардың мүшелерін құрметтеу. Құтқару Армиясының шамамен 250 еріктісі Францияға барды. Алдыңғы шепке жақын қираған ғимараттарда орналасқан тікұлақтардан (жаяу әскеріне арналған шағын үйлерден) таза донаттарды жеткізу қиын болғандықтан, Құтқару Армиясының екі еріктісі (лейтенант Маргарет Шелдон және адъютант Хелен Пурвианс) донаттар ұсыну идеясын келтірді. Олардың бұл әрекеті "бірден танымал болды" және "көп ұзамай көптеген әскерлер Құтқару Армиясының тікұлақтарына келе бастады". Маргарет Шелдон бір күнді еске алып былай деп жазды: "Бүгін мен 22 пирог, 300 донат, 700 кесе кофе дайындадым". Көп ұзамай, осы жұмысты атқаратын әйелдер әскерлер арасында "Донат қыздары" деп аталды.