Кіріспе

Дана (деванагари: दान, IAST: Dāna) – санскрит және пали тілдеріндегі сөз, ол Үндістан діндері мен философияларында жомарттық, қайырымдылық немесе садақа беру сезімін білдіреді. Индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизмде дана – жомарттықты дамыту амалы. Ол қиын жағдайдағы немесе мұқтаж адамға көмек беру түрінде болуы мүмкін. Ал басқа жағдайларда, мысалы, қасиетті рәсімдерде, ол жай ғана нәрсе беру әрекетіне сілтеме жасайды. Дакшина (दक्षिणा) – төлей алатын ақы; Бхикша (भिक्षा) – садақа. Дәстүрлі мәтіндерде дана – адам өз меншігі деп санаған немесе өзіне жат нәрседен бас тарту және оны алушыға еш нәрсе күтпей беру деп анықталған. Дана көбінесе бір адамға немесе отбасыға берілсе, индуизмде қоғамдық пайдаға бағытталған қайырымдылық туралы да айтылады, бұл кейде усарга деп аталады. Оның мақсаты – демалыс үйі, мектеп, ішуге арналған су немесе суару құдығы салу, ағаш отырғызу, немесе басқа да әлеуметтік нысандарды салу сияқты ірі жобаларды іске асыру.

Дана индуистік мәтіндерде

Ригведада дана туралы ең алғашқы талқылау бар. Ригведа оны сатья – «ақиқат»пен байланыстырады және тағы бір әнде мұқтаждарға бермегендіктен туындайтын кінә сезімін көрсетеді. Упанишадтар, бұрын жазылған , дана туралы ең алғашқы Упанишадтық талқылауды ұсынады. Брихадараньяка Упанишада, 5.2.3-аятта, жақсы, жетілген адамның үш қасиеті – өзін-өзі шектеу (дама), барлық тіршілікке деген мейірімділік немесе сүйіспеншілік (дая) және қайырымдылық (дана) екені айтылады. Үш қағидалық жақсылықты үйреніңіз: өзін-өзі шектеу, қайырымдылық және барлық тіршілікке деген мейірімділік. Брихадараньяка Упанишада, V. ii.3. Чандогья Упанишада, III кітапта, сондай-ақ, ізгі өмір үшін: тапас (санскрит) (қайтару), дана (қайырымдылық), аржава (әділдік), ахимса (барлық тіршілікке зиян келтірмеу) және сатьявачана (ақиқаттылық) қажет екені айтылады. Бхагавад-гитада дананың дұрыс және бұрыс формалары 17.20-дан 17.22-ге дейінгі аяттарда сипатталған. Ол 17.20-шы аятта саттвикам (жақсы, ағартылған, таза) қайырымдылықты, ешқандай сыйақы күтпестен, уақыты мен жері дұрыс болғанда және лайықты адамға берілген деп анықтайды. 17.21-ші аятта раджас (күшті құштарлық, эгомен жетекшілік, белсенді) қайырымдылықты, қандай да бір сыйақы күтіп, нәтижелерге құмарлықпен немесе теріс көзқараспен берілген деп анықтайды. 17.22-ші аятта тамас (надандық, қараңғылық, құлқылық) қайырымдылықты, лайықсыз адамға (адамдарға) қорлықпен, дұрыс емес жерде және уақытта берілген деп анықтайды. Бадвад Гитаның 17-шы кітабында саттвикам данада тұрақтылық, яғни қайырымдылықтың жақсы түрі жақсырақ екені айтылады және тамас қайырымдылығынан аулақ болу керек. Осы үш психологиялық санат индуистік философияда гуна деп аталады. «Махабхарата» индуистік эпопеясының Ади Парвасы, 91-тарауда, адам алдымен адал жолмен байлық жинап, содан кейін қайырымдылық жасауға кірісуі керек, өзіне келгендерге қонақжайлық көрсетуі керек, ешбір тірі жанға ауыр тигізбеуі керек және өзі жегенінің бір бөлігін басқалармен бөлісуі керек делінеді. Ади Парваның 87-тарауында, жақсы сөздерді айту және өзімізге жасалған әділетсіздікке қарамастан, басқаларға қатал сөздер айтудан немесе жамандық жасаудан бас тарту – қайырымдылықтың бір түрі екені айтылады. Вана Парваның 194-тарауында Махабхарата: «қайырымдылықпен жамандықты, шындықпен жалғанды, кешіріммен зұлымдықты және адалдықпен адалдықсыздықты жеңу керек» деп кеңес береді. Анушасана Парваның 58-тарауы қоғамдық жобаларды дананың бір түрі ретінде ұсынады. Онда адамдар мен малға арналған су қоймаларын салу, сондай-ақ қараңғы қоғамдық орындарды жарықтандыру үшін шамдарды беру туралы айтылады. «Бхагавата Пуранада» дананың қашан дұрыс, қашан дұрыс емес екендігі туралы айтылады. 8-ші кітаптың 19-тарауының 36-шы аятында: «Егер қайырымдылықтың нәтижесінде адамның биологиялық жағынан тәуелділерінің немесе өзінің қарапайым тіршілігі қауіпке ұшырап, қиындыққа тап болса, онда ол орынсыз» делінеді. Пұрандарда қарапайым өмір сүру үшін қажеттіден артық табыс есебінен қайырымдылық жасау ұсынылады. Индуизмнің мәтіндері көптеген үнді тілдерінде сақталған. Мысалы, б.з. 300-500 жылдары аралығында жазылған Тируккураль, Оңтүстік Үндістан тілінде жазылған индуизмнің ең бағалы классикалық туындыларының бірі болып табылады. Ол қайырымдылыққа арналған 1-ші кітаптың 23-тарауын арнайды. 101-ші тарауда: «Байлықтың барлығы екеніне сене отырып, ештеңе бермеу – ақылдың қайғылы халi»; «Байлықтан ләззат алмаған және лайықты адамдарға ештеңе бермеген адам қарғысқа ұшырайды» делінеді. Махабхарата сияқты, Тируккураль да қайырымдылық ұғымын іс-қимылдарға (денеге), сөздерге (сөйлеуге) және ойларға (ақылға) дейін кеңейтеді. Онда: «Жарқын күлімсіреу, мейірімді көздер, жылы сөздер және шын ниетпен айтылған сөздер – әр адамның жасауға тырысуы керек қайырымдылықтың бір түрі» делінеді.

рәсімдер

Дана сонымен қатар рәсімдерді білдіреді. Мысалы, индуистік үйлену тойында Данаканядана (कन्यादान) рәсімінде әке өзінің қызының қолын күйеу жігітке тапсырады, ал күйеу жігіттен дхарма (адамгершілік және заңды өмір), артха (байлық) және кама (құштарлық) жолында ешқашан сәтсіздікке ұшырамайтынына уәде беруін сұрайды. Күйеу жігіт қалыңдықтың әкесіне уәде береді және ол уәдесін куәгерлер алдында үш рет қайталайды. Басқа да қайырымдылық түрлеріне экономикалық белсенділік құралдарын және азық-түлік көздерін сыйлау кіреді. Мысалы, годана (сиыр сыйлау), бхудана (भूदान) (жер сыйлау), видьядана немесе джнана (विद्यादान, ज्ञानदान): білімді бөлісу және оқыту дағдыларын тарату, аушадхадана (औषधदान): науқастар мен ауруларға көмек көрсету арқылы қайырымдылық жасау, абхаядана (अभयदान): қорқыныштан құтылу (қорғауға алу, зиян көру қаупі бар адамды қорғау) және анна дана (अन्नादान): кедейлерге, мұқтаждарға және барлық келушілерге тамақ сыйлау.

әсері

Қайырымдылық индуизмде құрметті амал ретінде қарастырылады, оны алушыдан ешқандай сыйлық күтпей жасау керек. Мәтіндер лайықсыз адамдарға немесе қайырымдылық алушыға зиян келтіруге немесе оны зиянға итермелейтін жағдайларда қайырымдылық жасауды ұсынбайды. Осылайша, дана – дхармикалық амал, ол идеалистік нормативтік көзқарас талап етеді және рухани және философиялық мағынаға ие.

Тарихи деректер

Қытайлық паломник Сюаньцзян өзінің мемуарларында көптеген Пунья śālās (жақсылық, қадір-қасиет, қайырымдылық үйлері) туралы айтады. Ол Таккадағы (Пенджаб) осы Пуньясалалар мен Дхармасалаларды және Үндістанның солтүстігіндегі басқа да жерлерді, мысалы, Ганг өзенінің сағасындағы Харидуардағы Дева ғибадатханалары мен Муластханапурадағы сегіз Дева ғибадатханаларын атаған. Сюаньцзян жазғандай, олар кедейлер мен бақытсыздарға қызмет етіп, оларға тамақ, киім және дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етіп, сондай-ақ саяхатшыларды және мұқтаждарды қарсы алды. Ол былай деп жазды: "Осындай саяхатшылар еш уақытта қиын жағдайда қалмаған". Персия тарихшысы Аль-Бируни, шамамен 16 жыл бойы Үндістанда болып, өмір сүрген, оның бақылауынша, индуистер арасында қайырымдылық пен садақа беру кең таралған. Ол былай деп жазды: "Оларға (индуистерге) күн сайын мүмкіндігінше садақа беру міндетті". Салықтан кейін олардың табысын қалай жұмсау керектігіне қатысты әртүрлі пікірлер бар. Кейбіреулер оны тоғызыншы бөлігін садақаға арнайды. Басқалары бұл табысты (салықтан кейін) төрт бөлікке бөледі: төртінші бөлігі жалпы шығындарға, екіншісі – асыл сананың жомарт істеріне, үшіншісі – қайыр-садақаға, ал төртіншісі – резервке қалдырылады. Бертон Стейннің сөзінше, бұл даналар мұқтаж адамдарды тамақтандыруға, сондай-ақ суару және жерді қайта жарату сияқты мемлекеттік жобаларды қаржыландыруға пайдаланылған.

Дана туралы индуистік трактаттар

Виджьянешвараның «Митакшарасы» – 11 ғасырдағы дана (қайырымдылық) туралы канондық талқылау және түсіндірме, ол Чалукия әулетінің демеушілігімен жазылған. Қайырымдылық туралы талқылау оның ācāra (әдепті мінез-құлық) тақырыбына арналған диссертациясына енгізілген. Мария Хаймнің мәлімдемесінше, индуизмде қайырымдылық пен садақаның этикасы, әдістері және негіздерін талқылайтын маңызды санскрит трактаттарының қатарында 12 ғасырда Каннауджалық Лаксмидхараның «Дана Канда» («Бүлек беру кітабы»), 12 ғасырдағы Бенгалдық Балласасенаның «Дана Сагара» («Бүлек беру теңізі») және 14 ғасырдағы Девагирилік Хемадиридің (қазіргі Даулатабад, Махараштра) «Катурваргацинтамани» («Адам өмірінің төрт мақсаты») еңбегіндегі «Данаханда» кітабы бар. Бірінші екеуі – бірнеше жүз беттен тұратын трактаттар, ал үшіншісі – мыңнан астам беттік қайырымдылық туралы жинақ, бұл аймақ қазіргі Махараштра мен Телангананың шығыс бөлігін құрайды; бұл мәтін 14-19 ғасырларда Декан аймағы мен Оңтүстік Үндістан индуистеріне әсер еткен.

Буддизм

Дана – ресми діни амал, ол ерекше түрде монахтарға немесе рухани жағынан жетілген адамдарға бағытталған. Буддизмде бұл сый берушінің санасын тазартады және өзгертеді. Сый беру арқылы дамыған жомарттық материалдық игілікке және ыңғайлы жағдайда қайта тууға алып келеді. Пали канонындағы Дигхаджану Суттада жомарттық (онда пали сөзімен – чага, дана сөзімен синоним ретінде берілген) келесі өмірде бақыт пен байлықты шарттайтын төрт қасиеттің бірі ретінде анықталады. Керісінше, сый беруден бас тарту бақытсыздық пен кедейлікке әкеледі. Дана – парамиталардың, яғни «жетілулердің» бірі – данапарамитаға жетелейді. Бұл – иесіз және шартсыз жомарттық, беру және босату арқылы сипатталады. Буддистер қайтарым күтпей сый берудің рухани байлыққа жеткізетініне сенеді. Сонымен қатар, ол өзімшілдікке әкелетін иеленуге құмарлықты азайтады. Дана, немесе жомарттық, материалдық және материалдық емес түрде де сыйлануы мүмкін. Рухани сыйлық – немесе асыл ілімдер, Дхамма дана, Будданың айтуынша, барлық басқа сыйлықтардан артық. Бұл жомарттыққа Будданың ілімдерін түсіндіретіндер жатады, мысалы, уағыздар айтатын немесе Трипитакадан оқитын монахтар, медитация ұстаздары, басқаларды ережелерді сақтауға ынталандыратын қарапайым адамдар, немесе медитация ұстаздарын қолдауға көмектесетіндер. Сый берудің ең көп таралған түрі – азық-түлік, ақша, киім және дәрі-дәрмек сияқты материалдық сыйлықтар.

Джайнизм

Дана индуистік мәтіндерде, мысалы Митаксара мен Вахни Пуранада, сондай-ақ буддалық мәтіндерде джайнизмдегі ізгілік пен парыз ретінде сипатталған. Ол мейірімділік актісі саналады және оны материалдық пайда табу ниетімен жасауға болмайды. Джайнизм мәтіндерінде Дананың төрт түрі қарастырылады: Ахара дана (тағам сыйлау), Аушадха дана (дәрі сыйлау), Джняна дана (білім сыйлау) және Абхая дана (қорғау немесе қорқыныштан құтқару, қауіпті сезініп жүргенге пана беру).

Сикхизм

Дана, Ван Чхако деп аталатын, сикхтердің үш парызының бірі саналады. Бұл парызға адамның табысының бір бөлігін басқалармен бөлісу, қайырымдылық жасау және басқаларға көмектесу кіреді. Сикхизмде дананың мысалдары – өз мүддесін жеңе білумен атқарылатын қызмет және [[Лангар (сикхизм)].