Кіріспе

Ерте ортағасырлық славян княздігі

Карантания, сондай-ақ Карантания (, Karantanien, көне славян тілінде Korǫtanъ) деп те аталады, қазіргі оңтүстік Австрия және солтүстік-шығыс Словения аумағында 7-ғасырдың екінші жартысында пайда болған славян княздігі. Ол 889 жылы Каролинг империясы құрамында құрылған Каринтия маркасының алдын бақта.

Атаудың шығу тегі

Карантания атауы протославян тілінен шыққан. Пауыл Диакон Карнунтумдағы славяндарды еске алады, ол бұрмаланып Карнантум деп аталған (Карнунтум, quod corrupte vocitant Carantanum). Ғылыми тұрғыдан алғанда, бұл атау алғашқы индоевропалық *karra түбірінен пайда болған болуы мүмкін, ол "тас" дегенді білдіреді, немесе кельт тілінен шыққан *karant сөзінен, яғни "дос, одақтас" мағынасында. Оның славянша атауы korǫtanъ латынша *carantanum сөзінен алынған. Каринтия топонимі (словен тілінде: Koroška < протославян тілінде *korǫt’ьsko) де этимологиялық тұрғыдан байланысты деп саналады, ол протославян тіліндегі *carantia сөзінен туындаған. Словения тілінде Коротан 19-шы және 20-шы ғасырдың басына дейін Карантания мен Каринтияның синонимі ретінде сақталды. Бүгінде Карантания ерте ортағасырлық славян княздығын, ал Корошка 10-шы ғасырдан бастап пайда болған герцогтік пен аймақты білдіреді. Еуропаның осы аймағындағы *Kar(n) әрпімен басталатын көптеген топонимдер сияқты, бұл атау да Римге дейінгі Карни тайпасымен байланысты болуы мүмкін, олар бір кезде Шығыс Альпі тауларында қоныстанған.

Аумағы

Карантанияның астанасы, көбінесе, қазіргі Клагенфурт қаласының солтүстігіндегі Цоллфельд жазығында орналасқан Карнбург болған. Княздық қазіргі Каринтия аймағында шоғырланған және қазіргі Штирияның аумақтарын, бүгінгі Шығыс Тирольдің көп бөлігін, сондай-ақ Пустер аңғарының, Зальцбургтың Лунгау және Эннспонгау аймақтарын, Оңтүстік Жоғарғы Австрия мен Төменгі Австрияның бір бөлігін қамтыды. Бұл аймаққа қазіргі Словенияның Каринтия провинциясының аумағы да кірген болуы мүмкін. Аз ғана тарихи дереккөздер Шығыс Альпі аймағындағы екі бөлек славян княздықтарын: Карантания мен Карниоланы ажыратады. Екіншісі, 8-ші ғасырдың соңына қарай тарихи жазбаларда кездеседі және қазіргі Словенияның орталық бөлігінде орналасқан. Ол (кем дегенде атымен) кейінгі Карниола герцогтігінің алдын бақта. Каролингтердің феодалдық билігінде болған кейінгі Карантания мемлекетінің және оның мұрагерінің (826–976 жылдардағы Каринтия маркасы), сондай-ақ кейінірек Каринтия герцогтігінің (976 жылдан бастап) шекаралары тарихи Карантаниядан тысқары жерлерге дейін созылған.

Тарих

IV ғасырда Чур Альп тауларының солтүстігіндегі алғашқы христиан епископтығының орталығы болды. Оның негізін қалаушы ретінде белгілі британдық патша, Әулие Луций есімді адамды көрсеткенімен, алғашқы танымал епископ – 451 жылғы Асиний болып табылады. 535-554 жылдардағы гот соғысынан кейін Византия империясы германдық Ломбард тайпасының Италияға басып кіруіне және онда патшалық құруына қарсы тұра алмады. Паннонияда Ломбардтар тастап кеткен жерлерді 6 ғасырдың соңында славяндар (авар билеушілерінің көмегімен) қоныстандырды. 588 жылы олар Жоғарғы Сава өзені аймағына жетті, ал 591 жылы Жоғарғы Драва аймағына келді, онда олар герцог Тассило I басқарған бавариялықтармен шайқасты. 592 жылы бавариялықтар жеңіске жетті, бірақ үш жылдан кейін, 595 жылы славян-авар әскері жеңіске жетіп, франк және авар территориялары арасындағы шекараны бекітті. Сол кездегі Шығыс Тироль және Каринтия аймақтары тарихи дереккөздерде Provincia Sclaborum (Славян елі) деп аталды. VI ғасырда Чур қаласын франктар басып алды. 9-10 ғасырларда қазіргі словендердің арғы тегі саналатын Альпі славяндары Фриули аймағының шығыс бөліктеріне қоныстанды. Олар Фриулидің шығыс таулы аймақтарында, Фриули Славиясы деп аталатын жерде, сондай-ақ Карст жазығында және Горициядан солтүстік және оңтүстікке қарайғы аймақтарда орналасты. Шығыс Альп аймағындағы славян қоныстануы 6 ғасырдың соңында жергілікті епископтықтардың құлауымен, халық саны мен материалдық мәдениеттегі өзгерістермен және, ең бастысы, аймақта славян тілдерінің қалыптасуымен байланысты деп есептеледі. Дегенмен, славяндар қоныстанған аймақта христиан дінін сақтаған жергілікті румындардың қалдықтары да болды. Шығыс Альп және Паннония аймағындағы славяндардың бастапқыда авар билеушілеріне (кагандарға) бағынғандығы болжанады. 610 жылы авар билігі әлсірегеннен кейін, 7 ғасырдың басында Оңтүстік Каринтияда герцог басқарған тәуелсіз Славян маркасы (marca Vinedorum) пайда болды. Тарихи дереккөздерде Валук Славян герцогы (Wallux dux Winedorum) ретінде есімдері кездеседі. 626 жылы Константинопольде аварлар жеңілгеннен кейін славяндарға билік етуі аяқталды. 658 жылы Само қайтыс болды және оның тайпалық одағы ыдырады. Қазіргі Клагенфурттан солтүстікке орналасқан Славян маркасының кішігірім бөлігі тәуелсіздігін сақтап, Карантания деп аталды. Карантания атауы 660 жылдан кейін тарихи дереккөздерде пайда бола бастады. Белгілі бір этникалық және саяси ұйымның алғашқы нақты белгісін 664 жылға қатысты Пауль Диакон қолданған Карантанум географиялық терминінде көруге болады, сонымен қатар ол онда тұратын белгілі бір славян халқы (gens Sclavorum) туралы да айтқан. 887 жылы Людовик Немістің немересі Каринтиялық Арнульф (850-899) Шығыс франктар патшасы атағын алып, Каринтияның бірінші герцогы болды. 925-926 жылдары Чур қаласы мадьярлардың бірнеше шабуылына ұшырады, нәтижесінде собор қирады. 954-979 жылдары Карантания аймағында патшалық жарғыларында аталған "pagus Crouuati" (хорваттар) славян қауымы болды, оны неміс патшасының атынан граф Хартвиг басқарды.

Герцогтің тұсауы

Карантания княздігі ерекше атақты, себебі оның ежелгі дәстүрі – Карантания герцогтарын (немесе княздерін) тағайындау рәсімі, бұл практика Карантания кейінірек Каринтия герцогтығының құрамына енгеннен кейін де сақталды. Соңғы рет 1414 жылы Габсбургтер әулетінен шыққан Ернест Темірдің Каринтия герцогы болып таққа отыруымен орындалды. Рәсім Крински градтың (қазіргі Карнбург) жанындағы ежелгі римдік бағананың капителі – Князь тасы (словен тілінде Knežji kamen, неміс тілінде Fürstenstein) маңында өтті. Оны словен тілінде еркін шаруа орындады, ол әріптестері таңдаған болатын және жаңа князьдің адалдығы туралы сұрақ қойып, оның міндеттерін еске салды. Кейіннен, Каринтия герцогтығы Габсбургтерге қарасты болғанда, Каринтия герцогының өкілеттігін халықтан алғаны туралы идея Габсбургтердің Архигерцог атағына талап етуінің негізі болды. Каринтия герцогтарының таққа отыруы үш кезеңнен тұрды: біріншіден, Князь тасында словен тілінде рәсім өтті; содан кейін Мария Саал соборында (Госпа Света) мисса өткізілді; және соңында Герцог креслосында (Войводский стол, неміс тілінде Herzogsstuhl) рәсім болды, онда жаңа герцог неміс тілінде ант берді және оған егіншілер құрмет көрсетті. Герцог креслосы қазіргі Каринтиядағы (Австрия) Клагенфурттың солтүстігінде орналасқан Цоллфельд аңғарында орналасқан. Бұл рәсімді алғаш рет 1286 жылы Тирольдің Майнхард II-сінің таққа отыруына орай Иоанн Виктрингтік шежіреші сипаттаған. Ол сондай-ақ Жан Боденнің 1576 жылғы «Республика туралы алты кітап» атты еңбегінде де айтылған.

Орта ғасырдың соңғы кезеңіндегі әдебиеттердегі атаулар

Фредегар хроникасында Карантания Склаувиния деп еске алынады, Данте Алигьери (1265–1321) Карантанияны Чиарентана деп атайды. Флоренциялықтар да осы атауды қолданған, мысалы, ақын Фацио дельи Уберти (шамамен 1309–1367), әйгілі жылнамашы Джованни Виллани (1275–1348) және Джованни Боккаччо (1313–1375) Брента өзені Италия мен Германияны бөліп тұрған Альп тауларындағы Карантания тауларынан басталады деп жазған.

Этникалық және әлеуметтік құрылым

Ежелгі Карантания халқының құрамы көпұлтты болған. Негізгі тобын 6 ғасырда Шығыс Альп аймағына қоныстанған және қазіргі словендердің, сондай-ақ ішінара австриялықтардың ата-тегін құрайтын славянның екі тобы білдірген. Басқа да маңызды этникалық топтарға – римдік мәдениетке сіңген жергілікті халықтардың (нориктердің) ұрпақтары кірді, бұл жақында жасалған ДНК-талдаулар мен көптеген жер-атаулар арқылы дәлелденген. Карантаниялықтардың арасында дулебтер, аварлар, болгарлар, хорваттар және германдық халықтардың іздері болған болуы мүмкін. 9 ғасырдан бастап Альпі славян тілі оңтүстік славян тілдеріне тән біртіндеп өзгерістер мен жаңаруларға ұшырады. Бұл дамулардың нәтижесінде шамамен 13 ғасырда словен тілі қалыптасты.

Қосымша көздер

Райко Братож, ред., Словения және антика мен каролинг дәуірі арасындағы көршілес елдер: словен этногенезінің бастамасы = Slowenien und die Nachbarländer zwischen Antike und karolingischer Epoche: Anfänge der slowenischen Ethnogenese, 2 том. Любляна, 2000 жыл. Пол Глейршер, Карантания – славян Кернтені. Клагенфурт, 2000 жыл. Бого Графенауер, Корош князьдерінің таққа отыруы және карантандық славян мемлекеті: Die Kärntner Herzogseinsetzung und der Staat der Karantanerslawen. Любляна, 1952 жыл. Ханс Дитрих Каль, Карантан мемлекеті: фактілер, тезистер және шығыс Альпі аймағындағы ерте славян билігінің қалыптасуы туралы сұрақтар, Любляна, 2002 жыл. Петер Штих, «Карантандықтар – Шығыс пен Батыс арасындағы ерте ортағасырлық халық», «Zgodovinski časopis 61» (2007), 47-58 беттер.