Кіріспе
Иорданиядағы ежелгі қала Пелла (, فحل) – қазіргі Иорданияның солтүстік-батысында орналасқан ежелгі грек қаласы. Онда неолит, халколит, қола дәуірі, темір дәуірі, канаандық, эллиндік және ислам дәуірлерінен қалған қираған орындары бар. Бұл орын Иордан аңғарының шығыс етегінде, қазіргі Табақат Фахл (طبقة فحل) ауылына жақын, Ғалилея теңізінің (Тиберия көлі) оңтүстігінде жатыр. Бұл жер Амманнан солтүстікке қарай орналасқан: қиын жер бедеріне байланысты шамамен екі сағаттық сапар, ал елдің солтүстігіндегі Ирбидтен оңтүстік-батысқа қарай бір сағаттық жүру. Пелланың қираған орындары – көбінесе ғибадатханалар, шіркеулер және тұрғын үйлер – археологтар тобымен ішінара қазылған. Олар жыл сайын мыңдаған туристерді тартады, әсіресе көктемде, аймақ көктемгі гүлдерге толы болатын кезде.
Pella (, فحل) was an ancient Greek city in what is now northwest Jordan, and contains ruins from the Neolithic, Chalcolithic, Bronze Age, Iron Age, Canaanite, Hellenistic and Islamic periods. It is located near a rich water source within the eastern foothills of the Jordan Valley, close to the modern village of Ṭabaqat Faḥl (طبقة فحل) some south of the Sea of Galilee (Lake Tiberias). The site is situated north of Amman: a drive of about two hours (due to the difficult terrain), and an hour southwest by car from Irbid, in the north of the country. Pella's ruins – predominantly temples, churches, and housing – have been partially excavated by teams of archaeologists; they attract thousands of tourists annually but especially in spring, during which time the area is awash with spring flowers.
Туризм
Рим дәуірінде Пелла қаласы дамыған қала болды, қала құрылысының, қоғамдық кеңістіктердің және сәнді виллалардың іздері сақталған. Қаланың ежелгі сауда жолдары бойында орналасқандығы оның гүлденуіне себеп болды.
Тарих және археология
Пелла неолит дәуірінен бері дерлік үздірілмей қоныстанған. Эллинизм дәуірінде қала, аймақтағы басқа ұқсас қалалармен бірге "Декаполис" деп аталатын саяси және мәдени одақ құрды, бұл одақ Рим билігі астында мәртебесі мен экономикалық маңыздылығы артып, аймақтық ықпалға ие болды.
Кальколитті
Австралиялық командалар халколит дәуіріне (шамамен б.з.б. 4200 жылға) жататын сақтау кешендерін де тапты.
Ерте қола
2010 жылдың мамыр айында Бурк баспасөзге қала қабырғасы және басқа да құрылыстардың б.з.д. 3400, тіпті 3600 жылдарына дейін соққандығын хабарлады, бұл Пелланың Tell Husn төбесінде орналасқан қаланың шамамен б.з.д. 3400-3200 жылдары "күшті" қала мемлекеті болғанын көрсетеді, дәл сол кезде Сумер қалалары қалыптасып жатқан. Сидней университетінің ресми қазбалар бетінде б.з.д. 3200 жыл шамасындағы ерте қола дәуіріне жататын тас қорғаныс платформалары ғана айтылған.
Қалған қола дәуірі
Амарна кезеңінде (шамамен б.з.д. 1350 ж.), Пелла қаласы мысырлық «әкімдік резиденциясының» орны болған, онда саз тақталар табылған.
Эллиндік кезең
Ертедегі Селевкидтер кезінде қалалық орталық ретінде қайта құрылған, оның ежелгі аты әлі де белгілі болған болуы керек, себебі оның жаңа, грек аты оған жақын мағыналы сөз болды – Пелла, Македониядағы Ұлы Александрдың туған жері. Гелленистік кезеңге жататын қоғамдық ғимараттар әлі анықталған жоқ, бірақ жақсы жабдықталған жеке үйлер қабырға суреттері мен мүсіндер сияқты қалалық өмірдің жалпы қағидаларына енгенін көрсетеді. Осы үйлердің бірнешеуі кеш Гелленистік кезеңде бірдей өрттен зардап шеккен. Бұл шамамен б.з.д. 83 немесе 82 жылдары Хасмоней патшасы Александр Яннейдің шабуылынан туындаған (Иосиф, «Яһуди соғысы» 14.4.8; «Ежелгіліктер» 14.4.4). Иосиф Флавийдің мәліметтерінен Пелланың қиратылғаны және ондаған жылдардан кейін Помпейдің оны қалпына келтіруге мұқтаж болғаны белгілі, бірақ Яннейдің Пелланы тұрғындары еврей салтына бағынбағандықтан қиратқаны туралы сілтемесі басқа жерге қатысты сияқты көрінеді («Ежелгіліктер», XIII.395-397): ол Оңтүстік Левант қалаларының тізімінде және Гадара, Гераса және Скитополис арасындағы әдеттегі орналасу ретінен тыс жазылған.
Рим дәуірі
63 жылы рим генералы Помпей аймақты Рим империясының шығыс бөлігіне қосты, ескі Селевкид империясын Сирияның Келе провинциясына айналдырды және Яһудеяны тәуелді патшалық ретінде қабылдады. Грек-эллиндік негіздерге ие екенін мәлімдеген қалалар тобы Помпейден Римнің жаңа тәуелді мемлекеті – Хасмоней Яһудеяның құрамына ену қаупінен құтылу үшін бостандық сұрады. Помпей келісім берді, ал осы қалалар Декаполис деп аталды – сөзбе-сөз «он қала», бірақ сақталған тізімдер құрамы мен саны жағынан әртүрлі. Дегенмен, Пела әрдайым «Декаполис» қаласы болып саналды және Перея аймағының ең солтүстік шекарасында орналасқан қала еді. Егер бұл қалалар бұрынғы жыл санауын Ұлы Александр немесе Селевкид I Никатордың тұсындағы құрылысынан бастаса, енді олар Помпейді құрметтеп, б.з.д. 63 жылды жаңа «бір жыл» деп санады. Империядағы көптеген қалалар сияқты, Пеланың да өз қалалық кеңесі болды. Сондай-ақ, Рим кезеңінде монеталар соғылды. Пела Рим Яһудеясының аумағына қосылды (Яһуди соғыстары 3.5). Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, Скавр «Пеланың төңірегіндегі жерді қиратты» («Яһуди соғысы» 1.8.1). Пела Рим Яһудеясының он бір әкімшілік округінің (топархиялардың) бірі болды. Бірінші яһуди-рим соғысы басталғанда, Кесарияның сириялық тұрғындары еврей азаматтарын өлтірген кезде, көрші сириялық ауылдарға қарсы жалпы еврей көтерілісі болды, олар өз отандастарының өліміне кек қайтаруға тырысты. Осы кезеңде Пела тоналып, қиратылды. Яһудеядағы рим әскери оккупациясына наразылық білдірген еврейлердің наразылығы римдіктердің Ғалилеядағы еврей анклавтарына, Яһудеяның жағалау жазықтарына, Идумея мен Переяға қарсы шаралар қабылдауына әкелді. Соңында рим армиясы барлық көтерілісшілерді басып тастады және яһуди көтерілісі кезінде тағайындалған әскери губернаторларын орнатты. Сидней университетінің қазбаларында Рим қаласының 150 жылға жуық шамадағы театры, моншалары және нимфеумы табылды. Эпифанийдің айтуынша, Мәсіх шәкірттеріне Иерусалимді қоршаудың алдында қаладан кетуге керемет түрде бұйырылған. Эпифанийдің сөзіне қарағанда, қиратылғаннан кейін кейбіреулері Иерусалимге оралған. Эпифанийге ұқсас, Евсевий Кесариялық Пеланың бірінші ғасырдағы бірінші яһуди-рим соғысынан қашқан Иерусалим христиандарына пана бергенін айтады. Пела христиан дінінің ең алғашқы шіркеулерінің біріне орналасқан деген болжам бар, бірақ бұған ешқандай дәлел табылған жоқ. Тарихшы Эдвард Гиббонның сөзіне қарағанда, Иерусалимнің алғашқы шіркеуі ғибадатхана қирағаннан кейін Пелаға қашып, император Адрианның тұсында қайтып келгенше сол жерде болды. Бұл ерте христиандар мен қазіргі христиандар үшін екінші дәрежелі қасиетті орынға айналды.
Византия дәуірі
Римдік және Византиялық кезеңдердің соңында қала ежелгі Tell (археологиялық үйінді) арқылы кеңейді, бүгінде Уәді әл-Жирм (фотосуретке қараңыз) деп аталатын қаланың кең орталық аңғарынан және Tell al Husn деп аталатын оңтүстік төбенің беткейлері мен шыңдарынан өтті. Византия дәуірінде Пелла ең үлкен өлшемге және, мүмкін, гүлденуге жетті. Палестина Секунда («екінші Палестина») провинциясының құрамында болғандықтан, ол 451 жылы епископқа ие болды. Қала ішінде кем дегенде үш триапсидалық шіркеу анықталды: батыс шіркеу, tell-дің батыс жағында; Уәді әл-Жирмдегі азаматтық кешен шіркеуі, tell-дің оңтүстік-шығыс жағында орналасқан және өлшемі мен орналасуына байланысты, бұл собор болған болуы мүмкін; және Жәбел Әбу әл-Хастың биік беткейлеріндегі жоғары шығыс шіркеуі. Шамамен 550 жылға дейін епископ сарайы да табылды. Керісінше, Пелланың шіркеулері, базарлары мен үйлері пайдаланыла берді, археологиялық зерттеулер олардың әлеуметтік және саяси жағдайларға бейімделуіне байланысты өзгерістерін көрсетті, бұл Иорданияның солтүстігіндегі Декаполис одағының көптеген басқа қалаларында да байқалды. Атап айтқанда, Византия қала жоспарының орталық бөлігінде азаматтық кешен шіркеуіне жақын үлкен базар және шеберханалар аймағы құрылды. Біздің заманымыздың сегізінші ғасырына қарай бастапқы семит атауы Фихлге (Пихилдің түрі) ресми түрде қайта оралған Умәйд әл-Пелласы 749 жылғы Галилея жер сілкінісінен толығымен қирады, себебі Иордан аңғарындағы жарық тікелей қазба алаңының астынан өтеді. Tell-дің (негізгі үйінді) үстіндегі екі қабатты тас және шикі кірпіштен салынған үйлер құлап, ішіндегі тұрғындарды – адамдар мен жануарларды – тұтқындап, Мысыр және Арабия түбегі сияқты алыс аймақтардан алынған құнды заттардың бай коллекциясын сақтап қалды. Кейінгі Пелладағы қоныстану, біздің заманымыздың 8-11 ғасырлары аралығында (Аббасидтерден Фатимидтер кезеңіне дейін) көлемі азайды, бірақ tell-дің солтүстігіндегі аңғарда екі аулалы сәулеттік кешен болды. Кешеннің құрылымы базарларды (хандарды) көрсетеді, оларда шыны шеберханалары сияқты коммерциялық қызметтер болды. Аббасид ханы (караван-сарайы) шамамен 950 жылға дейін Пеллада табылған. Австралиялық археологтар 1350 жылға дейінгі Мамелюк мешіті мен әкімшілік кешенін тапты.
Жақында жүргізілген қазба жұмыстары
Бұл жер алғаш рет Г. Шумахердің аймақтық зерттеуінің бір бөлігі ретінде жарияланды, бірақ алғашқы қазба жұмыстарын Фанк пен Ричардсон 1958 жылы ғана жүргізді, олар екі сынама шұңқырда қола және темір дәуіріне тән материалдарды тапты. 1966–1967 жылдары Р. Х. Смит Вустер колледжінің (Огайо штаты) командасын жетектеп, қазба жұмыстарын бастап, сайттың және оның төңірегінің жоспарын жасады, бірақ Алты күндік соғыс осы жұмыстарды тоқтатты. 1978–1985 жылдары Сидней университетімен (Австралия) бірлескен жоба аясында қалада қазба жұмыстары жүргізілді, бірақ қазба топтары мен маусымдары бөлек болды. Австралиялық экспедицияны бастапқыда профессор Дж. Б. Хеннесси және доктор А. В. Макниколл басқарды. 1985 жылы Вустер қазба жұмыстарын тоқтатты, бірақ австралиялық жоба жалғасуда. 1994–1996 жылдары Пэм Уотсон (сол кезде 'Амман қаласындағы Британ институты директорының орынбасары) және Аделаида университетінің докторы Маргарет О’Хиа қаланың шамамен 30 шаршы километрлік аймағындағы жерді пайдалануды анықтау мақсатында Пелла айналасын зерттеуді жүргізді. 1990 жылдардан бері, жобаны Стивен Бурк басқарып келеді, назар қола және темір дәуіріндегі ғибадатханалар мен әкімшілік ғимараттарға аударылды. 1994–2003 жылдары ханаандық ғибадатхана табылды. 2010 жылы Стивен Бурк қала қабырғасы және басқа да құрылыстардың табылуын хабарлады, олардың кейбіреулері б.з.д. 4-мыңжылдықтың ортасына дейін соққан.