Кіріспе

Грек медицинасы мәтіні, б.з.д. 450–400 ж.

"Ежелгі медицина" (Περὶ Ἀρχαίας Ἰατρικῆς; латынша: De vetere medicina) трактаты – Гиппократ корпусының ең қызықты және әсерлі туындысы болып табылады. Корпус – медициналық ой-пікір мен тәжірибенің барлық саласын қамтитын, шамамен алпыс жазбадан тұратын жинақ. Дәстүрлі түрде Батыс медицинасының әкесі саналатын Гиппократпен (б.з.д. 460 ж. – б.з.д. 370 ж.) байланыстырылған, алайда филологиялық деректер оның бірнеше ғасырлар бойы жазылғандығын және стилі бойынша көптеген авторлардың еңбегі екенін көрсетеді, бұл шамамен б.з.д. 450–400 жылдарға дейін жатса керек.

Гиппократ

Гиппократ шамамен б.з.д. 460 жылы Грекиядағы Кос аралында дүниеге келген. Ол ұстаз және дәрігер ретінде танымал болған. Оның атымен шамамен 60 медициналық мақала байланысты, бірақ олардың көпшілігін ол өзі жазбаған. Ол медициналық практикадағы жоғары моральдық қағидалары үшін, әсіресе басқа біреу жазған Гиппократ анты үшін құрметке ие. Гиппократ кейіннен б.з.д. 375 жылы Фессалиядағы Лариса қаласында қайтыс болды.

1-19 тараулар

Автор гипотезалық теорияны жақтаушыларға медицинаның жүйелі сипаты бар екенін, осылайша оны техне (өнер, қолөнер немесе ғылым) деп атауға болатынымен жауап береді. Бұл нағыз техне дәрігердің бірінші тәжірибеден алған біліміне байланысты, ол оған түрлі емдеулерді ажыратуға және оларды шеберлікпен қолдануға мүмкіндік береді (1). Медицина болжамдар мен жалпылауларға емес, тәжірибе мен жаңалықтарға негізделуі керек. Оның әдістемесі эмпирикалық болуы тиіс. Сондықтан 2-тарауда автор медицинаның қағидасы мен әдісі дәрігерге ұзақ уақыт бойы жаңалықтар ашуға мүмкіндік беретінін айтады. Бұл сала икемді және жаңа жаңалықтарды қабылдауға дайын болуы керек. 3–8 тарауларда автор медицинаның пайда болуы мен ашылуы туралы баяндама беріп, медицинаның ашылудың әдісі бар деген пікірді қолдайды. Ол ауруларға пайдалы тағамдарды анықтайды және кейбір тағамдардың сауларға да, ауруларға да пайдалы емес екенін көрсетеді. Автор бесінші ғасырдағы адамдардың жаман тамақтану салдарынан зардап шеккенін айтады. Осының нәтижесінде, дені сау және өркениетті адамды қалыптастыруға ең қолайлы тамақ дайындау әдістері дамыды. Ол оны медициналық жаңалыққа теңейді (3.4 6); және ол жалпы техне болып табылады. Автор тамақ пісіру мен медицина арасындағы әдістемелік жақындыққа назар салады. Тамақ пісіру кезінде адамның жануарлардан ерекшеленетін табиғаты бар екенін мойындау маңызды. Мысалы, адамдар шикі етті нашар сіңіреді. Сондықтан ет дайындау мен пісіру кезінде адам метаболизміне ең жақсы сәйкес келетін түзетулер енгізілуі керек (3.5). Тамақ пісіру мен медицинаның ортақ ерекшелігі – тағамдарды араластыру және қосу. Алайда, медицинада тағам түрлерін және адамдардың топтарын ажырату қажет, осылайша дұрыс тамақтану қажеттіліктерін анықтауға және тағайындауға болады (5). Нәтижесінде, тәжірибелі маман тағам дайындау шеберлігін меңгереді және тағамды кімге беру керектігін анықтай алады. Осы тұрғыдан алғанда, тамақ пісіру мен медицина бірдей (7–8 тараулар). 13-тарауда автор қарсыласының гипотезалық теориясын талдауға қайта оралады. Оның мақсаты – осы принциптің қандай салдарға әкелуі мүмкін екенін зерттеу. Керісінше емдеуді жақтаушылар барлық аурулардың тамыры ыстық, суық, ылғал, құрғақ сезімдерге негізделгенін және әр аурудың емі себебіне қарама-қарсы екенін болжайды. Автор адамның тамағын пісірілгеннен шикіге ауыстырып, оның нәтижесінде ауыратынын көзге елестетеді. Осылайша, белгілі бір аурудың себебі белгілі бір сезіммен байланысты, ал ем – осы сезімге қарама-қарсы. Сондықтан ыстық суыққа, ал құрғақ ылғалға қарсы ем болар еді. Автор мұны тым қарапайым деп санайды. Оның пікірінше, пісіру – бұл бастапқы шикі тағамның кейбір қасиеттерін жоғалтып, араластыру және қосу арқылы басқаларын иелену процесі (13.3). Адамдар жейтін тағамдарына әсер етеді, өйткені әр тағамның өзіне тән қасиеттері бар. Дәрігердің осы қасиеттерді анықтауы маңызды (14.1 2). Мұндай білімге қол жеткізу үшін адам табиғатын жақсы түсіну қажет. Автордың түсіндіруінше, адам ағзасында көптеген сезімдердің қоспасы бар. Егер сезімдер тепе-теңдікте болса немесе дұрыс араласса, адам сау болады, ал егер тепе-теңдік бұзылса немесе дұрыс араласпаса, және біреуі басым болса, ауру пайда болады (14.4 6). 15-тарауда автор гуморальдық медицинаны жақтаушылар тағамды тек ыстық, суық, ылғал немесе құрғақ деп қараса, адамдар тәтті немесе ащы сияқты қасиеттерге де ие екенін айтады. Дәл осы қасиеттер денеге ең көп зиян келтіреді. 16-тарауда автор күнделікті өмірден бірқатар мысалдар келтіреді. Мысалы, қызба кезінде ыстық және суық сезімдер бір-біріне қарсы әрекет етеді, медициналық көмек қажет емес. Алайда, 17-тарауда айтылғандай, кейде қызба жалғасады. Бұл температураның тек ыстықтан емес екенін көрсетеді. Температураны ұстап тұру үшін басқа да ішкі факторлар болуы керек. 18 және 19-тарауларда ол аурудан айығудың себебі сезімдердің араласуы және пісуі екенін дамытады. Пісу – бұл жақсырақ немесе кемелді жағдайға жету әрекеті немесе процесі. Автордың теориясында пісудің маңыздылығы медицина мен тамақ пісіру арасындағы жақын аналогияны көрсетеді. Дәл сол сияқты, аспаз адам ағзасының сыртындағы тағамда пісуді қамтамасыз етеді, дәрігер дене сезімдерінің пісуін қамтамасыз етеді.

2024 тараулары

20-тарауда автор Эмпедоклмен және Сократқа дейінгі зерттеулермен байланысты адам табиғаты туралы теорияларды медициналық практикаға қатысы жоқ деп есептейді. Оның пікірінше, бұл теориялар философияға жақын және медицинадан гөрі жазу өнерімен байланысты. Автор адам табиғатының теориясы медицинаға негізделуі керек дейді, табиғаттағы адам организмін бақылау арқылы. Ол космологиялық теориялары арқылы осындай түсінік беруге тырысқан Эмпедокл сияқты ойшылдарға қарсы шығады. Іс жүзінде, медицинаның тиімді болуы үшін дәрігер адамның нағыз табиғатын білуі керек, ал бұл оның тамақ, су және адам организмімен байланысты басқа да амалдар арқылы анықталуы тиіс (20.3). Сондықтан дәрігер тамақтың құрамын және оның емделіп жатқан науқастың денесіне тигізетін әсерін білуі керек. 22-24 тарауларда автор табиғат туралы теорияны дене құрылымын қамтуға дейін кеңейтеді. Сонымен қатар, ол білім туралы теориясын дамытып, адам организмінде тікелей байқауға болмайтын нәрсені түсіну үшін аналогияларды қолдануды ұсынады.

912 тараулары

9–12 тарауларда автор дәрігердің тәжірибесі мен білімі және оның медицина өнерін тамашалау қабілеті арасындағы сәйкестік туралы пікір білдіреді. Дәрігердің жалпы және арнайы білімі неғұрлым артық болса, оның диагностикалық және емдік дағдылары, соның ішінде рецепттерді немесе емдік заттарды дайындау және қолдану дағдылары да соғұрлым дәл болады. Бұл өте маңызды себебі бір және бірдей ауру әрбір науқаста әртүрлі көрініс береді, ал емдеу жалпы симптомдарға емес, жеке симптомдарға сәйкес болуы тиіс. Бұл диеталық шараларға да қатысты. Осылайша, емдік заттарды немесе диеталық шараларды дайындау және қолдану кезінде препараттың немесе емдік заттың мөлшері мен сапасын ғана емес, сонымен қатар оны қолдану уақытына да назар аудару қажет, ол дене ритмдерін ескеруі керек. Автордың пікірінше, дәрігер емделушінің реакциясына сүйенуі керек. Бұл шынында да күрделі процесс, ол дәрігердің білімі мен қатаңдығын талап етеді. Гиппократ ескі медицина өнерінің "барлық нәрседе дәлдікке ие болмаса да, ақыл-ой арқылы терең білімсіздіктен жоғары дәлдікке жеткендіктен, оның жаңалықтарына таңданып, олардың керемет, дұрыс және кездейсоқ емес жасалғанын ойлау орынды" дейді.

Күні

Шифскийдің "Ежелгі медицина" еңбегінде ұсынылған мерзім б.з.д. 440 жылдан шамамен 350 жылға дейін. Бірқатар мәселелер осы еңбек бесінші ғасырдың соңында жазылғанын күшті түрде көрсетеді. Автордың Эмпедоклға (б.з.д. 490–430) сілтеме жасауы, оның шабуылдайтын әдісіне ықпал еткен тұлға ретінде, оның өте белсенді кезеңінен көп ұзамай жазылғанын аңғартады. Автордың жаңалықтарды ашу сезімі және технологияның артықшылықтары бесінші ғасырдың соңындағы ой-санаға тән. Адамдар технология арқылы жабайылықтан өркендегені туралы идея Софоклдің бесінші ғасырдағы "Антигона" трагедиясындағы ойлармен сабақтас. Бұдан әрі, автордың софистердің медицина туралы жазбаларын сынауы, олардың медицина өнерімен ешқандай қатысы жоқ екенін айтуы, бесінші ғасырдың ойшылы Сократтың "Федон" диалогында талқыланған мәселе. Сонымен қатар, трактаттың "аспандағы және жер астындағы нәрселерге" деген қызығушылығы Аристофанның "Бұлттар" (б.з.д. 424) және Платонның "Кешірім сұрауы" еңбектерінде де кездеседі.

Ықпал

Философияның медицинаға әсерін немесе керісінше әсерін талқылауда екі негізгі жақтаушы бар. Ханс Диллер автордың көзқарасына негізінен Платонның ықпалы тигенін көрсетуге тырысты. Людвиг Эдельштейн автордың «Гиппократтық эмпиризмді» сипаттайтынын, «барлық жалпыламалардың қабылдануын жоққа шығаратын және медициналық ойға Протагордың салыстырмалылық көзқарасының әсерінен туындаған әдістемелік ұстаным» деп сараптады. Медицинадан философияға қарайғы ықпалды іздегендер «Ежелгі медицина туралы» еңбегінің Протагорға әсер еткенін айтты. Дегенмен, әр түрлі ойшылдар табиғаттану философиясы және практика саласында бір-біріне тәуелсіз түрде ұқсас қорытындыларға келуі мүмкін.

Авторлығы

ХІХ ғасырда Эмиль Литренің жұмысынан бастап, "Ежелгі медицина туралы" трактаты "Гиппократ сұрағына" жауап беру мақсатымен зерделенді: Гиппократ корпусындағы еңбектердің қайсысы Гиппократқа жатса деген мәселе. Литре осы трактатты Гиппократтың өзі жазғанын ең қатты жақтаған ғалым болды. Ол бұл трактаттың Платонның "Федр" атты еңбегінде айтылған туынды екенін ойлады. Дегенмен, қолда бар Анонимді Лондонский папирусындағы қысқаша мәліметтер мен Платон мен Аристотельдің бірнеше сілтемелеріне сүйене отырып, тарихи Гиппократты толыққанды қайта құру қиын. "Ежелгі медицина туралы" трактаты бойынша қолжетімді ақпарат негізінде, Гиппократ сұрағына нақты жауап беруге болмайды.