Кіріспе

Батыс Африка елдері Сенегал және Гамбияның конфедерациясы – географиялық аймақ.

Сенегамбия, ресми түрде Сенегамбия Конфедерациясы немесе Сенегамбия Конфедерациясы, 20-шы ғасырдың соңында Батыс Африка елдері Сенегал мен оның көршісі Гамбия арасындағы шалқары конфедерация болды. Гамбия дерлік толығымен Сенегалмен қоршалған. Конфедерация 1982 жылғы 1 ақпанда екі ел арасында 1981 жылғы 12 желтоқсанда қол қойылған келісімге сәйкес құрылды. Оның мақсаты екі ел арасындағы ынтымақтастықты дамыту болған, бірақ Гамбия бірігуге жақындаудан бас тартқаннан кейін Сенегал 1989 жылғы 30 қыркүйекте оны таратып жіберді. Сенегамбия Конфедерациясын тарихи Сенегамбия аймағымен шатастырмау керек, ол көбінесе Сенегамбия деп қысқартылады.

Ерте тарих

Саяси бірлік ретінде Сенагамбия аймақтағы француз және ағылшын отаршылдық күштерінің арасындағы бәсекелестік нәтижесінде құрылды. Француздар мен ағылшындардың арасындағы бәсекелестік 16 ғасырдың соңында екі елдің саудагерлері аймақта сауда орталықтарын құруға кіріскен кезде басталды. Олардың ықпал ету аймақтарында кейбір жапсарлас болғанымен, француз саудасы Сенегал өзені мен Кап-Верт аймағына, ал ағылшын саудасы Гамбия өзеніне бағытталды. Еуропалық сауда белсенділігі күшейген сайын, Сенагамбия Атлантикалық үшбұрышты сауданың маңызды африкалық орталығына айналды, еуропалық саудагерлер алтын, азу және құлдарға айырбастау үшін өндірілген тауарларды әкелді. 18 ғасырда британдықтар мен француздар арасындағы қақтығыстар кезінде Сенагамбиядағы екі елдің сауда бекеттері әскери нысаналарға айналды. Жеті жылдық соғыс кезінде американдық саудагер Томас Камминг Оңтүстік хатшысы Уильям Питті Сенегалдағы француз сауда бекеттерін басып алу үшін британдық экспедициялық күшін жіберуге көндірді. Экспедиция сәтті аяқталғаннан кейін, британдықтар басып алған аймақ Сенагамбияның тәждік колониясына айналды. Бұл аймақтарда жеке, бәсекелестік күштер билік жүргізгенімен, француз және британдық Сенагамбия колониялары арасындағы ресми шекара 1889 жылға дейін анықталған жоқ. Ол кезде Франция екі ел арасындағы қазіргі шекараны қабылдауға және шекарадағы сауда бекеттерін таратуға келісті.

Конфедерацияның прелюдиясы

Әр ел үшін "құлып пен кілт" сияқты шекаралық жағдай халықаралық қатынастарда, әсіресе Сенегал мен Гамбия шекарасын қоршаған аймақтардың саудасы мен бақылауында ерекше мәселелер тудырды. Қара нарық Гамбияға экспорт ағынын күшейтті. Сенегал үкіметі жер жаңғағы (арахис) шаруашылықтарында кешіктірілген төлем жүйесін енгізе бастады. Шаруалар өнімдерін Сенегал үкіметіне сатқанда, үш ай күткеннен кейін ақшаға айналдыруға болатын "квитанция" деп аталатын купон алатын. Сенегалдың сауда жүйесінен төлем күтуге ынтасы жоқ шаруалар өз тауарларын Банжулге контрабандалық жолмен тасымалдай бастады, онда Гамбия үкіметі дереу ақша төлейтін. Екі ел үшін де зорлық-зомбылықтың аймаққа оңай таралуы үлкен мәселе болды. Шекараның екі жағында да ортақ этникалық қауымдастықтар болғандықтан, бір елдегі сәтті төңкеріс екінші елдегі одақтастарының көтерілісіне әкеліп, екі елдің де демократиялық үкіметтеріне қауіп тудыруы мүмкін. Бұл қауіп 1981 жылы Гамбия президенті Дауда Джавараны құлатуға жасалған төңкеріс кезінде іске асты. Төңкеріс нашар ұйымдастырылып, тез жеңілгенімен, Гамбияда ұзаққа созылған тұрақсыздық пен зорлық-зомбылыққа алып келді, себебі көтерілісшілер түрмелерден көптеген қылмыскерлерді босатып, оларды көтеріліске қолдау көрсету үшін қаруландырды. Қорғаныс келісіміне сәйкес Джавара Сенегалдан төңкерісті басуға көмектесуін сұрады. Сенегал үкіметі жылдам әрекет етіп, жүздеген, тіпті мыңдаған әскерлерді жіберіп, көтерілісті басып тастады. Бұл қатаң реакцияның себебі Сенегалдың өзінің қауіпсіздігіне байланысты болуы мүмкін; батысқа бейімділігі басқа африкалық мемлекеттермен шиеленіске әкеп соқты, және көрші елдер Гамбияны, Касамансе аймағындағы сепаратистерді (Сенегалдың Гамбия шекарасынан оңтүстікке қарай орналасқан аймағы) немесе басқа да оппозициялық топтарды Сенегал үкіметін тұрақсыздандыру үшін пайдалануы мүмкін деген қорқыныш болды. Нақты қауіп-қатерлер Куаме Нкруманың Ганасынан, Мусса Траоренің Малиден, Ахмед Секу Туренің Гвинеясынан, Жоао Бернардо Виейраның Гвинея-Бисаудан және Муаммар әл-Қаддафидің Ливиясынан келді. Сенегал үкіметі кейбір қауіп-қатерлер туралы болжам жасаған кезде, 1980 жылдардың соңында Мавританиямен шекаралық қақтығыстар болды. Гамбиядағы төңкеріс әрекетінен кейін үкіметі қауіпсіздік күштерінің саяси дүрбелеңді тоқтатуға немесе алдын алуға жеткіліксіз екенін түсінді. Аймақтың қауіпсіздігін сақтау күрделене түсті. Сенгордың негрлікке (Negritude) сенімі Сенегал мен Гамбияның бірігу мүмкіндігін көрсетті және бірігудің табиғи процесс ретінде жүзеге асатынына сендірді. Шындығында, Сенегал мен Гамбия 1960 жылдары екі елдің бірігуінің мүмкін жоспарлары мен пайдасын зерттеу үшін Біріккен Ұлттар Ұйымына (БҰҰ) есеп тапсыру жұмысын жүктеген болатын.

Еуропалық одақ және алғашқы мәселелер

1981 жылдың желтоқсанында Сенегал және Гамбия конфедерация құру туралы келісімге қол қойды, ол 1982 жылдың 1 ақпанында ресми түрде құрылды. Екі ел әскери күштерін, қауіпсіздік органдарын, экономикаларын және ақша жүйелерін біріктіруге келісті. Саяси тұрғыдан Сенегал мен Гамбия жеке кабинеттерін сақтап, конфедеративтік үкіметте билікті бөлісті, президенттік лауазымға сенегалдық, ал вице-президенттік лауазымға гамбиялық тағайындалды. Қысқа мерзімде Сенагамбия Конфедерациясы өзара қауіпсіздік мүдделеріне негізделген прагматикалық одақ болды. Сенегал үкіметі Гамбияда немесе Казаманс аймағындағы көтерілістерден туындаған ұлттық тұрақсыздықтан қорқынышпен болды. Алайда, Сенагамбия Конфедерациясының жұмысы басталғанда бірқатар мәселелер туындады. Жаңа одақ көп жағдайда "көбінесе рәсімдік" сипатта болды және екі мүше мемлекет те оның шарттарына қанағаттанбады. Хьюз бен Льюис Сенагамбияны талдап, одақтардың жиі сәтсіздікке ұшырауына себеп болатын көптеген проблемаларды тізімдеді, осы одақ та солардың біріне жатты. Интеграция процесінде қолдауды негізінен екі үкімет және олардың әлеуметтік элиталары көрсетті, ал Сенегал және Гамбия халқы интеграцияға аса қызығушылық танытпады. Бұған қоса, Гамбия үкіметі (және Гамбия халқы) Сенегалдың ықпалына көну арқылы өз билігі мен ерекшелігін жоғалтудан қаудай бастады. Конфедерацияның тарауы аймақтағы қара нарық пен ірі көлемді контрабанданың жалғасуына әкелді. 1990 жылға қарай Гамбия жержаңғағы нарығының 20 пайызы контрабандалық жолмен әкелінген Сенегал өнімдерінен құралғанын бағалаулар көрсетті. Контрабанда MDFC көтерілісшілері үшін маңызды табыс көзіне айналды.

Әскери

Сенегамбия Конфедерациясы үш әскери күшке сүйенді: Конфедерациялық армия, Сенегал әскері және Гамбия әскері. Соңғы екеуі ұлттық күштер болып қала бергенімен, Конфедерациялық армия 1983/84 жылдары конфедерацияның біріктірілген күші ретінде құрылды. Оның үштен екісі сенегалдық, ал үштен бірі гамбиялық сарбаздардан тұратын бұл армия конфедерацияның кез келген жеріне орналастырылуға тиіс болды. Гамбияда Конфедерациялық армия тез арада беделді күшке айналды. Сенегалдағы тұрмыс құны Гамбиядан әлдеқайда жоғары болғандықтан, Сенегал әскерінің жалақысы Гамбия әскерінен жоғары болды. Конфедерациялық армияның жалақысы сенегалдық стандарттарға бейімделді, яғни Конфедерациялық армиядағы гамбиялық сарбаздарға ұлттық Гамбия әскеріндегіден жақсы жалақы төленді. Конфедерациялық армияның оқу стандарты да Гамбия әскерінен жоғары болды. Осының салдарынан, Конфедерациялық армиядағы лауазымдар гамбиялықтар үшін өте құнды болды; іріктеу комиссиясы осы жағдайды өз мүддесі үшін пайдаланып, жақын туыстарға жәрдемдесу мен сыбайлас жемқорлыққа жол ашты. Бұл мәселелерге қарамастан, Гамбия Сенегалдың Конфедерациялық армияға жұмсаған ресурстары мен әскери күшіне жете алмады, сондықтан армияның басым бөлігі әрқашан сенегалдықтардан құралды.