Кіріспе

Еврейлік өкініш поэзиясы

Селихот (סְלִיחוֹת, жалғыз түрі: סליחה, səliḥā) – еврейлік өкініш өлеңдері мен дұғалары, әсіресе Құрбан айт мерекесіне дейінгі кезеңде және ораза күндері оқылатын. Осы дұғалардың негізгі тақырыбы – Мейірімділіктің он үш қасиеті.

Ұлы мерекелер Селихоты

Сефардтық дәстүр бойынша Селихот айту Еврей календарының Элул айының екінші күні басталады. Ашкеназ дәстүрінде, егер Рош-Хашананың бірінші күні бейсенбі немесе сенбіге түсетін болса, Селихот Рош-Хашана алдындағы сенбі күні кештен басталады. Егер Рош-Хашананың бірінші күні дүйсенбі немесе сейсенбіге түсетін болса, Селихот Рош-Хашанаға дейін кемінде төрт рет оқылуын қамтамасыз ету үшін сенбі күні кештен бір аптадан астам бұрын басталады. Мұның себебі, бастапқыда ізгілер тәубе кезеңінде он күн ораза ұстаған, ал Рош-Хашанаға дейін төрт күн қосылып, тәубе күндерінің төртеуіне (Рош-Хашананың екі күні, Шаббат Шува және Йом Кипурға дейінгі күн) ораза ұстауға тыйым салынғандықтан өтемақы төленген болуы мүмкін. Оразалар кейіннен тоқтатылғанмен, олармен бірге келген Селихот сақталды. Рош-Хашана литургиясында «Жаққан құрбандық шалыңыз» деген библейлік сөз бар. Ұсынылған құрбандықтың кемшіліктеріне қарап, төрт күн тексеру қажет болғандай, сот күніне дейін де төрт күн бойы өзіңді тексеру қажет. Италиялық дәстүр бойынша Селихот Рош-Хашанаға дейін дүйсенбі немесе бейсенбіде басталады. Егер Рош-Хашана дүйсенбіге түсетін болса, олар оны алдыңғы дүйсенбіде бастайды. Егер Рош-Хашана сейсенбіге түсетін болса, олар оны сегіз күн бұрынғы дүйсенбіде бастайды. Егер Рош-Хашана бейсенбіге түсетін болса, олар оны алдыңғы бейсенбіде бастайды. Егер Рош-Хашана сенбіге түсетін болса, олар оны сол аптаның дүйсенбісінде бастайды. Селихот қызметті құрайтын пиютимдерге де, қызметтің өзіне де қатысты. Көптеген Сефард қауымдарында Селихот қызметтері күн сайын бірдей болады. Алайда, Солтүстік Африканың кейбір қауымдары Сэфтей Ренанот тәртібімен дүйсенбі, бейсенбі және сенбі күндері әртүрлі Селихоттарды оқиды, ал Тора оқылмайтын күндері «стандартты» тәртіпті сақтайды. Шығыс Ашкеназ дәстүрінде, нақты дұғалардың мәтіні мен ұзындығы күн сайын өзгеретін болса да, жалпы форматы сақталады және оған Ашрей (145-ші псалм) мен Жарты Кадиш қосылады. Батыс Ашкеназ дәстүрінде де жалпы формат бар, бірақ ол Адон Олам немесе Леха Хашем Ха'Цедакадан басталады, ал Жарты Кадиш он үш атрибуттың бірінші жиынтығынан кейін келеді. Селихот әдетте түн ортасы мен таң атқанға дейін оқылады. Кейбіреулер оны Маарив намазынан кейін түні бойы немесе Шахарит намазынан бұрын таңертең оқиды, себебі намаз оқылып жатқанда синагогқа бару ыңғайлы. Ашкеназ дәстүрінде Селихоттың ең танымал түні – бірінші түн, онда көптеген әйелдер мен қыздар, сондай-ақ ерлер мен ұлдар сенбі күні кешкі қызметке қатысады. Кейбір қауымдарда хаззан китель киіп, әсем әуендер орындайды. Кейбір қауымдарда бірінші түнгі қызметке хордың қатысуы дағдыға айналған. Шығыс Ашкеназ дәстүрінде бұл түнде Рош-Хашана қарсаңындағы кез келген түнге қарағанда көбірек Селихот оқылады. Басқа түндерде адамдар аз болады және бұл қызметтерді көбінесе үйренген музыкант емес, қарапайым адамдар басқарады, ал әуендері бірінші түнге қарағанда қарапайым болады. Рош-Хашана кезеңіндегі Селихоттан басқа, Йом Кипур күні Селихотты оқу литургияның орталық және ең маңызды бөлігі болып табылады, ол күннің барлық дұғаларында оқылады. 19 ғасырдың соңынан бастап Шығыс Еуропаның көптеген қауымдары Маарив және Нейладан басқа Селихотты оқуды тоқтатты. Батыс Ашкеназ қауымдары, сондай-ақ Шығыс Ашкеназ қауымдарының аз бөлігі Йом Кипурдың барлық дұғаларында Селихотты оқуды жалғастыруда. Италиялық қауымдар Мусафтан басқа барлық дұғаларда Йом Кипур күні Селихотты оқиды. Сефард қауымдары да Йом Кипурдың барлық дұғаларында Селихотты оқиды, бірақ оларды Чазанның қайталауынан кейін оқиды, оның бір бөлігі ретінде емес.

Ораза күндері Селихот

Кіші ораза күндері (Бехав оразасы да оның ішінде) кейбір қауымдар Шахарит Амида аяқталған соң Селихот оқиды. Бұл дұғалардың мазмұны сол ораза күнімен байланысты. Кейбір қауымдастықтарда (әсіресе Батыс Ашкеназ қауымдастықтарында, сондай-ақ кейбір Шығыс Ашкеназ қауымдастықтарында) Шахарит Амиданың қайталануында кешірім тілеу батасының (סלח לנו כי חטאנו) ортасына кіші ораза күндерінің Селихотын қосудың ежелгі дәстүрі сақталған. Ашкеназ қауымдастықтарында Гедалия оразасында Селихот тек қана жоғары мерекелердегі Селихот сияқты дұғадан бұрын оқылады; ал көптеген Сефард қауымдастықтарында Амидадан кейін, басқа ораза күндеріндегідей қосымша Селихот оқылады. Бүгінде Тиша Б'Автың үлкен ораза күнінде ешбір қауым Селихот оқымайды, бірақ бұрын Вавилония ғалымдары оқыған.

Селихот басқа жағдайларда

Жоғары мерекелер мен ораза күндерінен өзге, Хошана Рабба күні Селихот оқыған қауымдар да болған. Сонымен қатар, ерте замана кезеңінде Таханун оқылатын жылдың әр күні Селихот оқитын "шомерим ла бокер" қоғамдары құрылған.