Жаңазеландия ақыны Хон Туваре: өмірі, шығармашылығы, маори мәдениетіндегі орны. Нгапухи тайпасы, Каикохе туған жері, теміржойшы мамандығы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландия ақыны
New Zealand poet
Хоне Пенэамин Анатипа Те Пона Туваре (21 қазан 1922 – 16 қаңтар 2008) – Жаңа Зеландияның танымал маори ақыны. Өмірінің соңғы жылдарын Жаңа Зеландияның Саутленд аймағындағы The Catlins аймағында өткізген.
Hone Peneamine Anatipa Te Pona Tuwhare (21 October 1922 – 16 January 2008) was a noted Māori New Zealand poet. He is closely associated with The Catlins in the Southland region of New Zealand, where he lived for the latter part of his life.
Алғашқы жылдар
Туваре Солтүстіклендтегі Каикохе қаласында, Нгапухи тайпасының құрамында (хапу Нгати Корокоро, Нгати Таутахи, Те Попото, Те Ури о Хуа) дүниеге келді. Анасы қайтыс болғаннан кейін, отбасы Оклендке көшіп, Оклендте Авондейл, Мангере және Понсонби бастауыш мектептерінде білім алды. Ол Жаңа Зеландия теміржолында қазандық жасаушының шәкірті болды және Седдон еске алу техникалық колледжінде (1939–1941) және Отаху колледжінде (1941) математика, кәсіби сурет салу және кәсіби теория пәндерін кешкі сабақтарда оқыды. Туваре 9 жасқа дейін маори тілінде сөйледі, ал оның әкесі, шебер тілші және әңгімеші, ұлының жазба және ауызша сөзге, әсіресе Ескі Ғидаттың ырғақтары мен образдылығына деген қызығушылығын қолдады.
Tuwhare was born in Kaikohe, Northland, into the Ngāpuhi tribe (hapū Ngati Korokoro, Ngāti Tautahi, Te Popoto, Te Uri o Hua). Following the death of his mother, his family shifted to Auckland, where Hone attended primary schools in Avondale, Māngere and Ponsonby. He apprenticed as a boilermaker with the New Zealand Railways and took night classes in Mathematics, Trade Drawing and Trade Theory at Seddon Memorial Technical College (1939–41) and Otahuhu College (1941). Tuwhare spoke Māori until he was about 9, and his father, an accomplished orator and storyteller, encouraged his son's interest in the written and spoken word, especially in the rhythms and imagery of the Old Testament.
Өлең шығармашылығы
1939 жылдан бастап Туваре, әріптес ақын Р. А. К. Мейсонның ынталандыруымен, Отахуу теміржол шеберханасында шәкірт болып жұмыс істегенде өлең жазуға кірісті. 1956 жылы Коммунистік партияның жергілікті ұйымынан кеткеннен кейін Туваре толыққанды жазуға беделді болды. Оның тұңғыш, және ең танымал туындысы – «No Ordinary Sun» 1964 жылы жарық көрді, кеңінен мойынсойды және келесі 30 жылда он рет қайта басылып, Жаңа Зеландия тарихындағы ең көп оқылатын поэзия жинақтарының біріне айналды. 1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басында Туваренің өлеңдері жарық көрген кезде, олар Жаңа Зеландия поэзиясындағы жаңа бағыт ретінде танылды, 1930-жылдар мен соғыстан кейінгі буын арасындағы пікірталас пен бөліністерді басып өтті. Туындылардың көп бөлігінің ерекшелігі – олардың маори көзқарасынан туындаған жаңашылдығы болды. Өлеңдері дыбыстық әртүрлілігімен, ресми және бейресми стильдер арасындағы табиғи өтуімен, күлкі мен қайғы, жақындық пен бақыланатын ашу арасындағы үйлесіммен, әсіресе Жаңа Зеландия оқырмандарымен оңай тіл табысуымен ерекшеленді. 1970-жылдары Туваре маори мәдени және саяси жобаларына қатысты. Осы кезеңде оның халықаралық беделі де артты, Қытай мен Германияға шақырулар келіп түсті, бұл басқа мүмкіндіктермен қатар 1985 жылы «Бұл өлімнен де шын» атты кітабының жарық көруіне әкелді. 1990 жылы суретші Селвин Муру Туваре жазған хайкуды Оклендтегі Аотеа алаңына кіреберістегі скульптуралық қақпа – Вахароаға енгізді. Муру осы туындыны маори тіліне аударды және оны Туваренің түпнұсқа сөздерімен бірге жазды. Оның бұрынғы өлеңдері басылымда болып тұрса, жаңа туындылары үздіксіз жарық көріп тұрды. Туваренің «Қалпақсыз шөлде» атты пьесасы 1991 жылы жарық көрді. Содан кейін тағы үш поэзия жинағы жарыққа шықты: Short Back and Sideways: Poems & Prose (1992), Deep River Talk (1993) және Shape Shifter (1997). 1999 жылы ол Жаңа Зеландияның екінші Те Мата ақыны атанды, нәтижесінде «Пигги Бак Мун» (2002) басылымы жарық көрді. 1992 жылы ақын Оңтүстік Отагодағы Кака Пойнтке көшіп кетті, ал оның кейінгі өлеңдерінің көп бөлігі Кэтлинс аймағының пейзаждарын және теңіз өнімдерін бейнеледі. Ол Отаго суретшісі Ральф Хотеремен тығыз байланыста болды, олардың туындылары көбінесе бір-біріне сілтеме жасады. Туваренің «Жаңбыр» өлеңі 2007 жылы Жаңа Зеландияның сүйікті өлеңі деп танылды. Туваренің өлеңдері UPU жинағына енгізілді, бұл Тынық мұхиты аралдарының жазушыларының туындыларынан құралған жинақ, ол алғаш рет 2020 жылдың наурыз айында Окленд өнер фестивалі аясында Сило театрында ұсынылды. UPU 2021 жылдың маусым айында Веллингтондағы Kia Mau фестивалінде қайта қойылды.
Starting in 1939, Tuwhare, encouraged by fellow poet R. A. K. Mason, began to write while working as an apprentice at the Otahuhu Railway Workshops. In 1956, Tuwhare started writing seriously after resigning from a local branch of the Communist party. His first, and arguably best known work, No Ordinary Sun, was published in 1964 to widespread acclaim and subsequently reprinted ten times over the next 30 years, becoming one of the most widely read individual collections of poetry in New Zealand history. When Tuwhare's poems first began to appear in the late 1950s and early 1960s they were recognised as a new departure in New Zealand poetry, cutting across the debates and divisions between the 1930s and post war generations. Much of the works' originality was the result of their distinctly Māori perspective. The poems were marked by their tonal variety, the naturalness with which they could move between formal and informal registers, between humour and pathos, intimacy and controlled anger and, especially, in their assumption of easy vernacular familiarity with New Zealand readers. During the 1970s Tuwhare became involved in Māori cultural and political initiatives. This same era also saw his international reputation grow, with invitations to visit both China and Germany, which, among other opportunities, lead to the publication of Was wirklicher ist als Sterben in 1985. In 1990, artist Selwyn Muru incorporated a haiku written by Tuwhare into Waharoa, a sculptural gateway at the entrance of Aotea Square in Auckland. Muru translated the piece into Māori, and inscribed this alongside Tuwhare's original words. While his earlier poems were kept in print, new work was constantly produced. Tuwhare's play, "In the Wilderness Without a Hat", was published in 1991. Three further collections of poetry then followed: Short Back and Sideways: Poems & Prose (1992), Deep River Talk (1993), and Shape Shifter (1997). In 1999 he was named New Zealand's second Te Mata Poet Laureate, the outcome of which was the publication Piggy Back Moon (2002). The poet moved to Kaka Point in South Otago in 1992, and many of his later poems reflected the scenery of The Catlins area, and the seafood available. He had a strong working relationship with fellow Otago artist Ralph Hotere, and their work often referenced each other. Tuwhare's poem "Rain" was in 2007 voted New Zealand's favourite poem by a clear margin. Poetry by Tuwhare was included in UPU, a curation of Pacific Island writers’ work which was first presented at the Silo Theatre as part of the Auckland Arts Festival in March 2020. UPU was remounted as part of the Kia Mau Festival in Wellington in June 2021.
Марапаттаулар мен марапаттар
Туваре 1969 және 1974 жылдары Отаго университетінің Роберт Бернс стипендиясын алды. 1991 жылы Окленд университетінің әдеби стипендиясымен марапатталды. 1999 жылы ол Жаңа Зеландияның екінші Те Мата ақыны атанды. Екі жылдық мерзімі аяқталған соң, 2001 жылы «Пигги Бак Мун» атты туындысын жариялады, ол 2002 жылғы «Монтана Жаңа Зеландия кітап сыйлығы» іріктеу тізіміне енді. 2003 жылы Туваре Жаңа Зеландияның ең көрнекті суретшілерінің бірі ретінде танылды. 2003 жылы ол поэзия жанрындағы алғашқы Премьер-министрдің әдеби жетістіктері үшін сыйлығының иегері атанды. Басқа жеңімпаздар – жазушы Джанет Фрейм және тарихшы Майкл Кинг. Әрбір жеңімпаз 60 000 NZD көлемінде ақшалай сыйлық алды. Бұл сыйлық Жаңа Зеландияның әдеби және мәдени тарихына елеулі үлес қосқан жазушыларға беріледі. 2005 жылы Аукленд университетінен әдебиет докторының құрметті дәрежесін алды. Өмірінің соңында Туваре «Жаңа Зеландияның ең көрнекті маори жазушысы» деп еске алынды*.
Tuwhare was awarded the Robert Burns Fellowship from the University of Otago in 1969 and again in 1974. He was awarded the University of Auckland Literary Fellowship in 1991. In 1999, he was named New Zealand's second Te Mata Poet Laureate. At the end of his two year term he published Piggy Back Moon (2001), which was shortlisted in the 2002 Montana New Zealand Book Awards. Tuwhare was among ten of New Zealand's greatest living artists named as Arts Foundation of New Zealand Icon Artists at a ceremony in 2003. In 2003, Tuwhare was awarded one of the inaugural Prime Minister's Awards for Literary Achievement, for poetry. The other winners were novelist Janet Frame and historian Michael King. Each recipient received a cash prize of $60,000 NZD. The awards are aimed at New Zealand writers who have made an outstanding contribution to the nation's literary and cultural history. Tuwhare received an honorary Doctor of Literature degree from The University of Auckland in 2005. At the time of his death Tuwhare was described as "New Zealand's most distinguished Maori writer"*.
"Хон Тувахер" қайырымдылық қоры
2010 жылдың шілдесінде Хони Туваре есіміне арнап Hone Tuwhare Charitable trust қоры құрылды. Олардың мақсаты: "Хонидің мұрасын сақтау, дамыту және оны тойлау арқылы адамдарға шабыт сыйлау".
In July 2010 the Hone Tuwhare Charitable trust was formed in honour of Tuwhare. Their goal is: "To inspire people through the preservation, promotion, and celebration of Hone’s legacy".