Кіріспе
1943 жылы Холокост кезінде яһудилердің қырғыны (Aktion Erntefest) – 1943 жылғы 3-4 қарашада Майданек, Понятова және Травники концлагерьлерінде СС, тәртіп полициясының батальондары және украиндық зондердиенст күштерімен 43 000-ға жуық яһуди өлтірілді. Геттоларда және жойқын лагерьлерінде болған еврейлердің бірнеше көтерілістерінен кейін, Генрих Гиммлер Германия басып алған Польшаның Люблин аймағында қалған еврей мәжбүрлі еңбекшілерін өлтіруге бұйрық берді. Лагерьдегі еврей еңбекшілері қазан айының соңында әуе қорғанысы үшін деп айтылған зигзаг тәрізді траншеяларды қазуға мәжбүр болды. 2 қарашада мыңдаған СС және полиция қызметкерлері Люблинге келді. Сол күні операцияны басқарған СС және полиция басшысы Якоб Споренберг оны жоспарлау үшін кеңес өткізді. Өлім-жітім 3 қараша күні таңертең Майданекте басталды, онда еврей тұтқындары еврей емес тұтқындардан бөлінді, сондай-ақ қаладағы яһудилерді ұстаған Липова 7 және Люблин әуежайы лагерьлері де қамтылды. Кешкі уақытқа дейін барлығы 18 400 адам атылды. Сол күні Травникиде 6 000 адам, оның ішінде Дорохучадан келгендер де өлтірілді. Майданек операциясын аяқтағаннан кейін бірнеше бөлім Понятоваға барып, 4 қарашада лагерьдегі 14 500 тұтқынды өлтірді. Үш лагерьде де яһудилерді жалаңаш етуге және бұрын қазылған траншеяларға кіруге мәжбүр етті, онда оларды атып өлтірді. Оқ атысының дыбысын жасыру үшін жоғары дауыспен музыка ойнатылды. Операциядан кейін Люблин аймағындағы түрлі еңбек лагерьлерінде шамамен 10 000 яһуди тірі қалды. Құрбан болғандардың денелерін уақытша өлімнен құтылған яһудилер өртеді. Шамамен 40 000 құрбаны бар "Жас егін мейрамы" операциясы Холокост кезінде неміс күштерінің яһудилерді өлтірудің ең ірі жағдайы болды.
Operation Harvest Festival ( Aktion Erntefest) was the murder of up to 43,000 Jews at the Majdanek, Poniatowa and Trawniki concentration camps by the SS, the Order Police battalions, and the Ukrainian Sonderdienst on 3–4 November 1943. After a series of Jewish uprisings in ghettos and extermination camps, Heinrich Himmler ordered the murder of the remaining Jewish forced laborers in the Lublin District of German occupied Poland. Jewish laborers in the camps had to dig zigzag trenches, supposedly for air defense, in late October. Thousands of SS and police personnel arrived in Lublin on 2 November. That day, SS and Police Leader Jakob Sporrenberg, who was in charge of the operation, held a conference to plan it. The killings began on the morning of 3 November at Majdanek, where Jewish prisoners were separated from non Jewish prisoners, and encompassed the Lipowa 7 and Lublin airfield camps, which imprisoned Jews in the city. A total of 18,400 people were shot by the early evening. The same day, 6,000 people were murdered at Trawniki, including some from Dorohucza. After finishing the Majdanek operation, several of the involved units proceeded to Poniatowa, where they murdered the camp's 14,500 prisoners on 4 November. In all three camps, Jews were forced to strip naked and walk into the previously dug trenches, where they were shot. Loud music was played to cover the sound of gunfire. After the operation, about 10,000 Jews were left alive in various labor camps in the Lublin District. The bodies of the victims were burned by other Jews, who had been spared temporarily from death. With around 40,000 victims, Operation Harvest Festival was the largest single massacre of Jews by German forces during the Holocaust.
Өмірбаян
1942 жылы Рейнхард операциясы барысында неміс оккупациясы астындағы Польшаның Люблин округінде тұратын 360 000 еврей қаныпешене өлтірілді. Жыл соңына қарай неміс лагерьлері мен геттоларында бар болғаны 20 000 еврей тірі қалды, ал тағы 20 000-нан астам адам жасырынған. 1943 жылдың қаңтарынан бастап еврейлер Варшава геттосы, Белосток геттосы және Треблинка жойқын лагерінде көтерілістер ұйымдастырды, сонымен қатар аймақ бойынша нациге қарсы партизандық қозғалыс күшейді. «Орақ тойы» операциясының нақты себебі әлі белгісіз, бірақ тарихшылардың пікірінше, ол 1943 жылдың 14 қазанында Собибор жойқын лагерінде болған көтеріліске жауап ретінде жүзеге асырылды. Мыңдаған еврей тұтқындары Варшава геттосының көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін Люблин округіндегі лагерьлерге жеткізілді. Қарсылықтың одан әрі күшеюіне жол бермес үшін Генрих Гиммлер Люблин лагеріндегі еврей тұтқындарын бірден, зор күшпен жоюға шешім қабылдады. Гиммлер Бас губернатордағы Жоғары СС және полиция басшысы Фридрих Крюгерге жаппай өлтіру операциясын жүргізуді тапсырды, ал Крюгер оны жақында Одило Глобочниктің орнына келген СС және полиция басшысы Якоб Споренбергке жүктеді. Майданек, Пониатова және Травники концлагерлерінің маңында еврей тұтқындарына ирек тәрізді траншеялар қазуға бұйрық берілді. Майданекте 300 тұтқын үш сменамен жұмыс істеп, крематорийдің оңтүстігіндегі 5-ші алаңда траншеяларды қазды, олардың ұзындығы, тереңдігі және ені шамамен алғанда белгілі бір өлшемде болды. Траншеялар әуе шабуылынан қорғану үшін қазылған дегенмен, олардың ирек пішіні бұл өтірікке сенімділік сыйлады, бірақ тұтқындар олардың нақты мақсатын сезіп білді. 2 қарашада Люблинге 2000-3000 СС және полиция қызметкерлері келді: Краковтан келген Ваффен СС, 22-ші полиция полкі, 25-ші полиция полкі (оның ішінде 101-ші резервтік полиция батальоны) және Люблин қауіпсіздік полициясы. Сол күні кешке Споренберг өзінің штабы, Майданек, Травники және Пониатова коменданттары, жергілікті қауіпсіздік полициясының командирі және түрлі бөлімшелердің командирлерімен кездесу өткізді. Ертеңгі таңда басталатын жойқын операция әскери операция ретінде жоспарланды және «Жеміс жинау тойы» («Erntefest») деген кодовое атауы болды. Майданекке екі динамик орнатылды, біреуі траншеялардың жанында, екіншісі лагерьдің кіреберісінде. Люблиндегі еврей тұтқындарын ұстап тұрған Липова 7 лагерінің басшылығы Гиммлерден тұтқындарды атып тастауға рұқсат беру арқылы Женева конвенциясын бұзу керек пе деп сұрады. Гиммлердің көмекшісі Вернер Гроттман «барлық еврейлер, ешбір ерекшеліксіз, жоюға жатады» деп жауап берді.
Майданек
1943 жылғы 3 қарашада сағат 5:00-де Майданектегі тұтқындар әдеттегідей қараңғыда оянды, бірақ түнде лагерьді қосымша 500 солдат қоршап алды. 3500-ден 4000-қа дейін еврей тұтқындары еврей емес тұтқындармен бірге өмір сүрді. Таңертеңгі тізімнен кейін топтар бөлінді, еврейлерге 5-ші лагерьге бару бұйрылды. Лазареттегі еврейлер сол жерге көлікпен жеткізілді, ал 5-ші лагерьдегі еврей емес тұтқындар 4-ші лагерьге көшірілді. Тікенді сыммен қоршауды өзгертіп, атылу алаңын қоршаудың ішіне қосты. Тұтқындарды киімдерін шешіп, жүзден-жүзге бөлініп, лагерьден тысқарыдағы үш шұңқырға айдап әкелді. Шұңқырларға қарай бет алғанда, еврейлер он адамнан топтарға бөлініп, күштеп шұңқырларға қарай жүгірді. Полиция батальондары мен 5-ші СС Панцер дивизиясының «Викинг» бөлімшелерінен әрқайсысы 10-12 адамнан тұратын оқ ату отряды күтіп тұрды және бірнеше сағат сайын алмастырылды. Тұтқындарды жерге жатқызып, мойнына оқ тигізіп өлтірді. Люблин әуежайындағы лагерьде Майданектегі қырғыннан кейін тазалау жұмыстарын жүргізу үшін шамамен 600 тұтқын, жартысы ерлер, жартысы әйелдер таңдалды. Липова 7 мекенжайындағы тұтқынға алынған 2500 еврей тұтқындарымен бірге қалған 5000-6000 адам Майданекке қарай жол тартты. Қатаң күзетте болғанына қарамастан, еврей тұтқындары күзетшілерге шабуыл жасап, қашуға тырысты, «Тәуелсіздік гүлденсін!» деп айқайлағандары хабарланды. Көбісі қашып кетпес бұрын атылды. Басқа лагерьлерден келген алғашқы тұтқындар Майданекке шамамен сағат 7:30-да жетіп, таң бойы келіп түсті. Майданекке келген еврейлердің кейбіреулері өлімнен құтылу үшін өз-өзіне қол жұмсауға немесе казармаларда жасырынуға тырысты. Келесі күні 23 еврей табылып, Майданек крематорийінде атылды. Күн бұрын орнатылған динамиктер оқ атылған кезде қосылды, бірақ оның дыбысы әлі де естіліп тұрды. Жергілікті поляктар лагерьден тысқарыдағы жақын ғимараттардың шатырларынан бақылады, ал Споренберг «Физелер Шторх» ұшағынан қадағалады. Операцияны кім басқарғаны белгісіз, ол Споренберг немесе Герман Хёфле болуы мүмкін. Оқ ату сағат 17:00-ге дейін тоқтамай жалғасты, содан кейін барлық 18 400 тұтқын өлтірілді.
Травника
Операция басталғанға дейін, лагерьге жақын тұратын поляк тұрғындары көшіріліп, ал одан сәл алыста тұратындары үйлерінде қалуға мәжбүр болды. Лагерь сыртындағы елді мекенде тұратын еврей тұтқындары лагерьке қайтарылды. 3 қараша күні сағат 5:00-де тұтқындар тізімге тұру үшін жиналды, топтастырылды және Хиви оқу лагеріне қарай маршпен жүрді, онда окоптардың жанында динамиктерден музыка ойнатылды. Жәбірленушілерге киімдерін шешіп, үйіп-түйіп қоюды, содан кейін атылғандардың үстіне бетін төмен қаратып жатуды бұйрық етілді, ал орындаушылар оларды мойынның арқа жағынан атып өлтірді. Еркектер әйелдер мен балалардан бұрын атылды. Ату ісі қызу жүріп жатқанда, сағат 7:00-де Дорохучадан тұтқындар пойызбен келді. Окоптар толғаннан кейін, бірқатар еврейлер еңбек лагеріндегі құм шұңқырында атылды. 6000 еврейдің өлімі сағат 15:00-ге (немесе 17:00-ге) дейін үздіксіз жалғасты, тек аздаған адамдар ғана жасырынып құтыла алды.
Пониатова
Майданектегі СС және полиция әскерлерінің көпшілігі, қырғын аяқталғаннан кейін, алысқа орналасқан Пониатоваға бет бұрды. Пониатовадағы қырғынға Резервтік полиция батальоны 101, Моторландырылған жандармия батальоны 1, Полиция батальоны 41 және Полиция батальоны 67 қатысты. Лагерьде 14 800 еврей болды, олардың көпшілігі Варшава геттосынан келген. 3 қарашада еврейлер тізімнен өткеннен кейін казармаларына қайтарылды. Лагерь жабылып, телефон байланысы үзілді, тұтқындар болашақта не күтіп тұрғанын білмеуі үшін. Кейбіреулер іріктеу болады деп ойлады және дені сау көрінуге тырысты. Сол күні кешке лагерьді 1000-1500 неміс және украин сарбаздары қоршап алды, таңертең лагерь төңірегінде үш концентрлі қауіпсіздік шеңбері құрды. Келесі күні таңертең (4 қараша) сағат 4:30-да тұтқындарды тізімнен өтуге оятты. Көпшілігі 3-ші залға жиналды, бірақ 200 тұтқын лагерь командирі Готтлиб Херингтің талабы бойынша, қырғыннан кейін тазалау жұмыстарына уақытша босатылды. Олар лагерь ас үйінде жабылып қалды. Полиция қызметкерлері казармалар мен фабрикада жасырынып жүргендерді іздеді, содан кейін лагерьдегі Лагерштрассе (KZ) (басты даңғыл) көшесінің екі жағында күзетке тұрды. Тұтқындарға киімдерін шешіп, барлық құнды заттарын тапсырып, ер адамдардан бастап 50 адамнан топтап Лагерштрассе көшесімен жүруге бұйрық берілді. Күшті музыка ойнағанда, тұтқындар лагерь кіреберісіндегі ұзын, кең және терең екі орға жиналды. Ордың басында бір сарбаз қамшы ұстап, еврейлерді бірден атылғандардың үстіне жатуға мәжбүрледі. Ұзын қабырғаларының әр жағында екі сарбаз тұрды, әрқайсысы шнапс бөтелкесімен және қаруын қайта зарядтауға көмектесетін адаммен жабдықталған, құрбандарға кезекпен оқ атты. Куәгердің айтуынша, көптеген құрбандар бірден өлмеді, жараланған күйінде орда жатыр, үстіне денелер үйіліп, СС-ті қарғыс сөздерімен айыптады. Сағат 14:00-де оқ ату тоқтатылып, жазалаушылар түскі үзіліске шықты. Орлар тым терең болмады, шеттерінен қанды денелер төгілді. Пониатовадағы кейбір тұтқындар қарсылық көрсету тобын құрып, бірнеше қару-жарақ сатып алған. Сағат 18:00-де 100-ге жуық еврей киім-кешекке толы бірнеше казармаларға от қойып, содан кейін басқа казармада бекінді. Немістер оны өртеп, қарсылық көрсетушілердің барлығын өлтірді. Өртті сөндіру үшін польшалық өрт сөндірушілер шақырылды және олар немістердің жараланған еврейлерді отқа лақтырғанын көрді. Оқ ату шамамен сағат 17:00-де аяқталды. Содан кейін неміс сарбаздары орларды тексеріп, аман қалғандарды өлтірді. Денелерге әк себіліп, шырша бұтақтарымен жабылды. Үш әйел аман қалды, сол түні жаппай қабірден шығып, Жеготаның көмегімен соғыстан аман қалды. Барлығы бірнеше сағаттың ішінде 14 500 адам қаза тапты.
Жасырындық
Нацистік басшылық, Шығыс майданындағы Кеңес әскерінің жеңістеріне байланысты, өлтірілгендердің барлық іздерін жоюды басымдыққа қойды. Германияның Сталинградта жеңіліс тауып, Кеңес әскерлері 1943 жылдың соңына қарай Украинаның, Ресейдің және Шығыс Беларусьтің көп бөлігін қайта басып алды. Майданектегі тазалау жұмыстары екі айға созылды және бұрын Аушвицте жазалаушы болған Эрих Мюсфельдттің қадағалауымен жүзеге асырылды. Әуежай лагеріндегі 600 ер және әйел Майданекте өлтірілген еврейлердің киімдерін сұрыптауға міндеттелді. Содан кейін әйелдер Аушвицке депортацияланып, газ камераларында өлтірілді. Ал ерлер мәйіттерді өртеуге міндеттелді, олар өлтірілді немесе 1005-ші Sonderkommando құрамына қабылданды. Куәгерлердің айтуынша, бірнеше ай бойы күйген дене иісі ауада тұрды. Олар шұңқырларды топырақпен толтырып, тегістеді. Милейово концлагеріндегі еврейлер 5 қарашада Травникиге қырғынның іздерін жою үшін жіберілді. Алты әйел асханада жұмыс істеуге міндеттелді, ал ерлерге мәйіттерден алтын тістер мен жасырылған құнды заттарды алу тапсырылды. Сегіз күннен кейін (немесе екі-үш аптадан кейін) ерлер атылып өлтірілді, тек Езекель Херингтен басқа, ол әйел кейпіне кіріп, олармен бірге жасырынды. Әйелдер лагерде қалып, 1944 жылдың мамырына дейін өлтірілген еврейлердің мүліктерін сұрыптап, Майданек арқылы Аушвицке және басқа концлагерлерге депортацияланды. Понятовадағы атыс кезінде шамамен 50 еврей жасырынды, ал 150 адам атыстан кейін тірі қалды, олар мәйіттерді тазалауға және өртеуге міндеттелді. Олар бас тартқандықтан, 6 қарашада олар атылып өлтірілді. Сондықтан украиндықтарға бұл жұмыс тапсырылды, бірақ олар өте тартынды болды және көп ішімдік ішті. Көптегендер қашып кетті, ал бір аптадан кейін қалған украиндықтар одан әрі жұмыс істеуден бас тартты. Израильдік тарихшы Дэвид Сильберклаңның мәліметінше, бұл жұмысты орындау үшін Майданектен 120 еврей әкелінді. Басқа мәліметтерде 1005-ші Sonderkommando-ның 60-тан 80-ге дейінгі тұтқындары алты аптаға жуық уақыт бойы Kraśnik-тен келген 316-шы полициялық батальонының күзетуімен тапсырманы орындады деп көрсетіледі. Мәйіттер аттармен сүйреп әкелініп, ағаш пен бензинмен жағылған торларда өртеліп, жойылды. Бір түні алты-сегіз еврей қашып кетті, бірақ олардың көпшілігі кейін ұсталып, атылып өлтірілді. Бұл процесте шіріген мәйіттерден қатты жағымсыз иіс шықты, тіпті тәжірибелі SS офицерлерінің де құсық шақыруы мүмкін еді. Кейіннен еврей тұтқындары Пулавидегі 101-ші полициялық батальонының әскерилерімен атылып өлтірілді.
Кейінгі әсері мен маңызы
3 қараша күні Майданек тұтқындары үшін "Қанды сәрсенбі" деп аталды. Операциядан кейін Люблин округіндегі еврейлерге арналған он еңбек лагерінде (соның ішінде Дьеблин-Ирена және Будзин) әлі де шамамен 10 000 еврей тірі қалды. Будзиньдегі еврейлер, лагерь Майданек лагерінің бөлімшесі болғанына қарамастан, өлімге жіберілмеді. Тірі қалғандардың айтуынша, Будзиньнен бірнеше еврей Майданекке апарылып, қанға малтырылған киіммен және қырғын туралы әңгімелермен оралды. Израиль тарихшысы Дэвид Сильберкланг лагердің аман қалуын жергілікті неміс шенеуніктердің құл еңбегінен пайда табу және майданға жіберілмейтін болу ниеттерімен байланыстырады, бірақ лагерьтің Гиммлердің назарынан қалай тыс қалғаны белгісіз. "Жақын қазан" операциясы Краков және Галиция округтеріндегі, соның ішінде Галициядағы Вермахт лагерлеріндегі аман қалған еврейлердің тағы бір қырғынымен бір уақытта болды, бірақ Радом округіндегі мәжбүрлі еңбек лагерьлерін сақтап қалды, олар СС басқаруына бағынбаған. Люблин округінде еврейлер Annopol Rachów, Puławy және басқа да кішігірім жерлерде жеке-жеке өлтірілді. Көптеген өлтірілген тұтқындарды жұмысқа алған SS кәсіпорны Ostindustrie алдын ала хабардар етілмеді; компания айдың соңында таратылды. Операция "Рейнхард" операциясының аяқталуын білдірді. Кристофер Браунингтің сөзіне сүйенсек, Майданек пен Пониатовадағы қаза болғандардың ең төменгі саны 30 500 адамды құрады, ал Травникидегі өлтірулер 6 000-нан басталады, бірақ 8 000-нан 10 000-ға дейін жете алады. Жалпы алғанда, операцияда 39 000-43 000, кем дегенде 40 000, 42 000 немесе 42 000-43 000 адам қаза тапқан деп есептеледі. Қаза болғандар саны бойынша "Жақын қазан" Холокост кезінде неміс күштерінің еврейлерді өлтірген ең ірі қырғыны болды. Бұл Киев маңындағы Бабий Ярда 33 000-нан астам еврейді өлтіруден асып түсті және 1941 жылғы қазан айында румын әскерлері жасаған Одессада 50 000-нан астам еврейді өлтіруден де асып түсті. Соғыстан кейін Споренберг операцияны ұйымдастырудағы рөлі үшін польша сотында сотталып, айыпталып, өлім жазасына кесілді, ал Пютц өз-өзіне қол жұмсады. 1999 жылы Альфонс Готсфрид Майданектегі өлтірулерге қатысқаны үшін мерзімі өтелгені үшін сотталды. Майданек мемлекеттік мұражайы құрбан болғандарды еске алу рәсімдерін өткізіп келеді.