Кіріспе

Какума – Кенияның солтүстік-батыс Түркана округінің қаласы. Бұл жерде 1992 жылы құрылған БҰҰ қашқын лагері орналасқан. 2014 жылы Какума қаласының халқы 60 000 адамды құрады, ал 1990 жылы шамамен 8 000 адам болған. 1991 жылы лагерь Судан, Сомали және Эфиопия лагерьлерінен қашып келген, ересектердің көмегінсіз қалған балаларға арналған. 1990/91 жылдары Мысыр арқылы осы жерге қашып келген 12 000 "жоғалған ұлдар мен қыздар" болды деп есептеледі. Какума Кениядағы ең кедей екінші аймақта орналасқан, сондықтан қашқын мен жергілікті тұрғындар арасында шиеленіс күшейіп, кейде зорлық-зомбылыққа ұласады. Аймақтың басқа бөліктерімен салыстырғанда, Какума лагерінде денсаулық сақтау жағдайы жақсырақ, балалардың үлкен бөлігі толыққанды білім алады. Бұл қашқынның жергілікті тұрғындардан жағдайы жақсы деген жалпы түсінікке әкелді. Жергілікті қауым негізінен көшпелі малшылардан тұрады, олар дәстүрлерін сақтап, қашқынмен бірлесіп жұмыс істемейді. Лагерь аймақтың әлеуметтік-экономикалық жағдайының қалыпты бөлігіне айналып, аймақтағы тіршілік көзінің біріне айналуда. Какума – Кениядағы екі ірі қашқын лагерінің бірі, екіншісі және ірісі – Дадааб. Құнарсыздану, жұқпалы аурулардың таралуы және безгек – бұл мәселелер әлі де күйзеліс туғызып отыр, ал әлемнің басқа аймақтарындағы қақтығыстарға байланысты донорлардың қолдауы азайды. Какумада көптеген адамдар ұзақ жылдар бойы қашқын ретінде өмір сүріп, үмітсіздік пен қиындыққа толы жағдайға түсіп отыр. Әсіресе жастардың жағдайы қиын. Көптеген қашқын Какумадан үшінші елге көшіп, жаңа өмір бастауды үміттенеді. Мысалы, "Суданның жоғалған ұлдары" есімді топ лагерьден Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.

Климат

Орташа температурасы 40 °C-қа жететін және түнде 30 градусқа дейін төмендейтін, құрғақ және жел соғатын, шаңды борандар болатын жартылай шөлейтті климат. Какума екі құрғақ арнаның арасында қысылып жатыр, ал сирек жауатын жаңбыр су тасқынына әкелуі мүмкін. Тікенді бұталар мен кейбір жалпақ басты ағаштар ғана тірі қалады. Ауыл шаруашылығы дерлік мүмкін емес болғандықтан, мал мен жерге иелік ету үшін жергілікті топтар арасында қызыл тісті бәсеке пайда болады. Босқындарға мал өсіруге рұқсат етілмейді, себебі бұл босқындар мен жергілікті туркана халқы арасында қақтығыс тудыруы мүмкін. Бұл лагерь "Жоғалған балалар" үшін салынған, бірақ олардың барлығы да ұл емес еді.

Лагерь құрылымы

Комплекс төрт бөлімнен тұрады (Kakuma I–IV) және оны Кения үкіметі мен Кенияның босқындар істері департаменті БҰҰ-ның босқындар жөніндегі бас комиссариатымен (UNHCR) бірлесіп басқарады. 2020 жылдың желтоқсанына дейін бұл жерде шамамен 200 000 адам тұрады, олардың басым көпшілігі Оңтүстік Судандағы азаматтық соғыстан қашқан босқындар. Қызметкерлер лагерь сыртында, бассейн, барлар, дүкендер, демалыс орталықтары, салмақ көтеру, йога және аэробика залдары сияқты әртүрлі ыңғайлылықтары бар үш ірі кешенде орналасқан. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (WFP) мен БҰҰ-ның босқындар жөніндегі бас комиссариаты (UNHCR) толық кондиционерленген, жеке құралдармен жабдықталған бөлмелерге ие, ал барлық кешендерде электр қуаты мен су бар. Лагерьде сағат 17:00-де енгізілген комендант сағаты босқындарға сағат 17:00-ден кейін көмек көрсетуге мүмкіндік бермейді. Дон Боско лагерьде ерекше рөл атқарады, себебі олар түнде төтенше жағдайларда босқындарға көмектесе алатын жалғыз ұйым. Әр этностық қауым жеке және шамалы бөлінген жерді иеленеді. Әрбір аудан өз базарларын, кофеханаларын, кітапханаларын және құдайға табыну орындарын салған.

Көмек агенттіктері

Халықаралық құтқару комитеті (IRC) лагерьдегі денсаулық сақтау қызметтеріне жауапты, Лютерандық әлемдік федерация бастауыш білім беру, ерте балалық шақ дамуы, балаларды қорғау және тұрақты өмірлену бағдарламаларын ұсынуға жауапты, Кенияның Ұлттық шіркеулер кеңесі тұрғын үймен қамтамасыз етеді, Иезуиттік босқындар қызметі білім береді, Don Bosco, итальяндық ҮЕҰ кәсіптік оқыту орталығын басқарады; Rädda Barnen (швед Save the Children) бастауыш және кейбір орта білім беруді ұсынуға жауапты жетекші ұйым болды. FilmAid Kenya (https://filmaidkenya.org) босқындар операцияларындағы негізгі коммуникациялық агенттік болып табылады, сонымен қатар Какумадағы және Түркана Батыс ауданының басқа бөліктеріндегі жергілікті қауымдарға да қызмет көрсетеді. FilmAid Kenya басқа агенттіктермен бірлесіп жұмыс істеп, фильм, радио хабарлары, радио әңгімелері, мобильді ақпараттық керуендер, қатысатын білім беру театры және FilmAid-тің виртуалды тарату желісі (FVDN) арқылы қорғау, білім беру, денсаулық сақтау, су, санитария, гигиена, азық-түлік көмегі және тамақтану салаларындағы маңызды хабарларды жеткізеді. ORAM (Босқындарға, пана іздеушілерге және көші-қонға көмектесетін ұйым) лагерьдегі ЛГБТКИА+ қауымдастығына қолдау көрсетеді.

Тұрғын үй

Жаңа келгендерге әдетте 4x5 метрлік нығайтылған пластиктен жасалған бір бөлік беріледі, одан олар паналарын тұрғызады. Пластик өте жақсы су өткізбейтін қабатты қамтамасыз етеді, бірақ ол өзінен-өзі тік тұра алмайды және ешқандай жылу оқшаулауды қамтамасыз етпейді. Пананың қаңқасын жасау үшін оларға ұзын, иілгіш ағаштар және үйдің қабырғаларын толықтыру үшін, сондай-ақ біршама жылу оқшаулау үшін шөп керек. Тұрғын үйлер қоршаған аймақтан алынған саз кірпіштен, ағаштан немесе қамыстан, сондай-ақ жаңа немесе іздеп табылған кенептен салынады. Қалған бөлігі – сабаннан төбеленген үйлер, шатырлар және саздан жасалған тұрғын үйлер.

Тағам

Какума тұрғындарының дені, дүкен аша алған шағын топтан басқа, тіршілік ету үшін толыққанды түрде азық-түлік рационына тәуелді. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (ДЖАБ) барлық босқындарға айына бір рет, күніне бір адамға 2100 калориялық ең төменгі тамақ мөлшеріне сәйкес азық-түлік рационын ұсынады. ДЖАБ таратылатын азық-түліктің мөлшерін анықтау және оны негізгі азық-түлік түрінде ұсынуға жауапты. 2011 жылы ДЖАБ тіркелген босқындардың 98,3%-ын азық-түлікпен қамтамасыз етті, орташа есеппен күніне 2076 калория/адамды құрады. Азық-түлік рационының басты мәселесі – олардың қажетті ең төменгі тамақ құрамына сай келмейтіні. Бұдан бөлек, олар мәдени ерекшеліктер мен отбасылық қажеттіліктерді ескермейді, босқындар көмектің лайықты еместігіне қарамастан, оған риза болуы керек деп ойлайды, бұл олар үшін қорлаушылық сезімін тудырады. Сонымен қатар, ДЖАБ жиі жағдайда барлық негізгі азық-түліктерді қамтамасыз ете алмайтын болса, калориялар қолда бар тауар арқылы бөлінеді. Кейде барлық 1900 калория (2100-ге дейін арттырылғанға дейін) жүгері ұнымен қамтамасыз етілген. 1997 жылы босқындар сегіз апта бойы бұршақ немесе жасыл бұршақ алмады, бұл олардың ақуыздың жалғыз көзі болды. Жүгері тым құрғақ болса, оны ұнтақтау/үгіту қажет. Оларды ұнтақтау үшін диірмендерге жеткізу үшін отын керек. Жүгері ұнын ұнға айналдыру үшін диірмендерге ақы төлеу қажет. Отын жетіспеген кезде (яғни, жиі кездесетін жағдай) кептірілген бұршақты пісіру мүмкін емес, себебі оны пісіру үшін отын немесе басқа отын қажет. Көмір мен отын сатып алу үшін ақша керек (жергілікті туркана халқымен болған қақтығыстардан кейін ешкім өздігінен отын жинауға батыл бармайды). ДЖАБ-пен келісімге отырып, БҰҰ-ның бас комиссариаты микроэлементтерді қамтамасыз ететін қосымша азық-түліктерді жеткізуге жауапкершілікті қабылдады. Какума лагерінің тарихында мұндай қосымшалар сирек жеткізілген. Лагерьдегі барлық тұрғындарға арналған микроэлементтер ұнтағын өндірудің кең ауқымды бағдарламасы 2009 жылдың ақпан айында 17 айға жол берілді. ДЖАБ босқындар алған азық-түлікпен сауда жасайды деп күтеді: бөлінген азық-түліктің шамамен жартысы сатылады, ал босқындардың 80-90%-ы азық-түлік жиынтығының бір бөлігін немесе көп бөлігін (көбінесе жүгері мен бұршақ) қара нарықта сатады, бірақ мұнай немесе жүгері ұны сияқты тауардың көп болуы нарықтық құнын төмендетеді. Азық-түлік тарату орталықтарының бірінің алдында рационды қайта сату нарығы жұмыс істеді. Көп жағдайда тоқтатылғаннан гөрі, рационды қайта сату мерзімді түрде полицияның белсенді бақылауына түсті, соның ішінде полиция рацион сатушыларды аймақты тазалауға мәжбүрледі, әсіресе бұл тәжірибелер тым айқын болған кезде. Туркана халқында азық-түлік болмағандықтан, олар босқындардан жүгері мен бұршақ сатып алып, жұмыс істейді. Тарату жүйесінде сыбайлас жемқорлық бар: көмекшілер көмек көмегінің бір бөлігін (тамақ пісіру майы, бидай ұны және сабын) босқындарға берудің орнына қара нарықта сатады. Кейбір отбасылар «көлеңке» отбасы мүшелері үшін немесе лагерьден тыс жерде тұратындар үшін азық-түлік көмегін ала алады және үлестерді көбейту үшін үй шаруасының мүшелерінің санын арттырады. Екінші жағынан, көптеген босқындарда рациондық карта жоқ (карта жоғалған немесе босқын мәртебесі берілмеген немесе жоғалған). Көптеген тоқтатылған босқындар Какумада тұрады және достарының, туыстарының немесе көршілерінің рационына сенеді. Сондай-ақ, кейбір босқындарда мал бар, оларды тамақтандыру қажет. 2015 жылдан бастап ДЖАБ цифрлық қолма-қол ақша аударымдарын енгізді, яғни, азық-түлік рационының бір бөлігін алмастыру үшін (жүгері, бидай ұны немесе сорго сияқты негізгі дәнді дақылдардың 10%) айына әр адамға 100 KSh ұялы телефон арқылы жіберіледі. Ақшаны тек тамаққа жұмсауға болады. Бұл босқындарға не жеуге болатынын өздері шешуге мүмкіндік береді және жергілікті экономикаға да пайдалы. 2018 жылы БҰҰ штаб-кафетерийінде таңғы ас 250 KSh, түскі ас 400 KSh және кешкі ас 400 KSh тұрды.

Қауіпсіздік

Лагерьдің кіреберісінің сыртында кениялық полиция бекеті орналасқан. Кениялық полиция әдетте қараңғы түскеннен кейін лагерь аумағында жұмыс істемейді. Кениялық полиция қараңғыда басты жолдарды тексеріп, лагерьдегі бежендер емес барлық адамдарды лагерьден кетуге талап етеді. Лагерь ішінде қауіпсіздікке жауаптылық LWF-қа жүктеледі. LWF көптеген кениялықтарды жұмысқа алады, олардың көпшілігі бұрынғы әскери қызметкерлер болып, лагерьті патрульдеумен айналысады және қауіпсіздікке қатысты барлық мәселелер оларға хабарлануы тиіс. 120 адамнан тұратын жергілікті күзетшілер тобы бежендер мен жергілікті тұрғындардың арасынан таңдалған. Күндіз-түндіз жұмыс істейтін және түнгі патрульдер үшін база болып табылатын "полиция бекеттері" салынған. Бежендердің өздерінің күзетшілері мен қараңғыдан кейін патрульдеушілері бар. Көптеген тұрғын үй топтарында күзетшілер өздерімен бірге пышақ және қолдан жасалған садақ алып жүреді. Лагерь ішінде 120-ға жуық отбасыға арналған қоршалған қорғау аймағы бар. Бұл бежендердің қауіпсіздігі лагерьде қамтамасыз етілмейтін жағдайда қолданылатын уақытша шешім ретінде қарастырылады, сондықтан онда қызметтердің көбісі ұсынылмайды. Бірнеше түркістандық ұрлықтар мен лагерь ішіндегі тұрғын үйлерге басып кіру оқиғаларының салдарынан, әсіресе әр тұрғын үй тобының шеттерінде қоршаулар күшейтілді. 2014 жылы Оңтүстік Суданнан келген бежендер арасындағы қақтығыстарда кем дегенде он төрт адам қаза тапты: шенеуніктердің сөзіне қарағанда, жас қызға зорлық көрсеру туралы айыптаудан кейін туған қақтығыс динка және нуер тұрғындарының арасын бөліп тастады. 1994 және 1996 жылдары азық-түлік тарату және бежендерді санау үшін салынған қоршауларды белгісіз бежендер бұзғаннан кейін ұжымдық жазалар салынды. Осыған байланысты азық-түлік тарату 21 күнге және 14 күнге тоқтатылды, сондай-ақ жұмыс істеген бежендерге төленетін "үстеме ақылар" тоқтатылды. Осы шиеленістерден кейін бірнеше бежендер көшбасшылары келесі үлкен қалада (Лодварда) БҰҰ қашқын агенттігінің өкілдерімен кездесуге шақырылды. Олар бежендер мен агенттіктер арасындағы түсініспеушіліктерді шешуге мүмкіндік беретініне сеніп, кездесуге барды. Алайда, бұл көшбасшылар ұсталды және оларға қорқыту, мүліктің бұзылуы және құрылыс материалдарын ұрлау айыптары тағылды. Олар екі ай түрмеде отырды, ал келесі сот отырыстарының шығындарын бежендер қауымдастығы төлеуге міндеттелді. Олар бұл айыптан ақталды, бірақ БҰҰ-ның юрисдикциялық иммунитетіне байланысты түрмеде өткізген уақыты үшін өтемақы ала алмады.

Әділет

Теориялық тұрғыдан алғанда, Кения заңдары Какума лагеріне қолданылады. Бірақ іс жүзінде мұндай жағдай сирек кездеседі. Кения полициясы БҰҰ-ның нақты өтініші болмаса, лагерь қауіпсіздігіне араласпайды. Босқындарға өздерінің "сот" жүйесін құруға рұқсат берілді, оны LWF қаржыландырады. Қоғамдық көшбасшылар осы соттарда төрағалық етеді және олар тағайындаған айыппұлдарды өздеріне қалдыруға болады. Айыппұлдардан басқа, қамшылау және қамау сияқты жазалар да бар. Оңтүстік Суданнан келген динка қауымының мүшелері көбінесе ауыррақ жазаға тартылады. Босқындар өздерінің соттарына шағымдана алмайтындықтан, заңсыздыққа қарсы құқықтық шараларға қол жеткізе алмайды.

Білім

Білім беру деңгейі: мектепке дейінгі білім беру 25%, бастауыш білім беру 65%, орта білім беру 2% құрайды. 2014 жылы 7 балабақша, 21 бастауыш мектеп, 4 орта мектеп (2 жоғары мектеп және 2 техникалық колледж, онда Кенияның оқу бағдарламасы мен араб тілі курстары оқытылады), көптеген кәсіптік оқыту және басқа да курстар болды. Мәдениеттік/дәстүрлі қағидалар қыз балалардың білім алуына кедері келтіреді. Қатаң және ерте некеге тұрудың кең таралғандығына байланысты бастауыш және орта мектептердегі оқушылардың бар болғаны 20%-ы қыздарды құрайды. Кейбір ата-аналар қыздарына отбасылық жоспарлау, контрацепция және сыни ойлау дағдыларын үйренуіне қатысы бар деген қорқынышпен білім беруден бас тартады. Дегенмен, қыздардың өзі білімді жанұялық қысымнан азат болудың жолы ретінде қарастырады. Мектепте ұлдар мен қыздардың бірге тамақтануын талап ететін ереже бар, бұл әсіресе судандықтардың дәстүрлі салтына қайшы келіп, біртұтас білім беру идеясын қолдайды. Қыздарға білім алуға толыққанды мүмкіндік беру үшін арнайы интернат мектептері ашылған. Анжелина Джоли атындағы қыздар бастауыш мектебі – тұрғын үйлерден шалқары орналасқан, жүктілікке байланысты білім алуын тоқтатқан қыздардың санын азайтуға көмектескен мектептердің бірі. Тағы бір мысал – 2013 жылы салынған Морно Шепелл орта мектебі, ол қыздарға білім алуға толыққанды назар аудару мүмкіндігін сыйлайды. Олардың үлгеріміне байланысты, бітірген соң Торонто университетінде оқуға мүмкіндік алады. Бұл екі мектеп әлемнің түкпір-түкпірінен қыз балалар біліміне көрсетіліп отырған қолдауды көрсетеді. Мектептердегі тығындық, тозуға ұшыраған және жеткіліксіз жабдықталған ғимараттар, сондай-ақ білікті педагогтардың жетіспеушілігі байқалады. Кейбір оқушылар мектепке бір бағытта 10 шақырымға дейін жол жүруге мәжбүр. 2003 жылы Какума қашықтықтан оқыту орталығы 29 студентке Оңтүстік Африка университетінің академиялық курстарын оқу мүмкіндігін ұсынды. Кәсіпкерлік қағидаларын қолданып, босқындар тілдерді және кәсіптік дағдыларды үйрету үшін мектептер мен оқу орталықтарын құрды, кейде лагерьдегі кениялық мұғалімдермен немесе еріктілермен бірлесіп жұмыс істеді. 2015 жылы орта мектепте және қоғамдық кітапханада "Instant Network Schools" электрондық оқыту жобасы іске қосылды, бұл мобильді шешім мобильді білім беру контентін пайдалана отырып, интерактивті сабақтарды өткізуге мүмкіндік береді.

Денсаулық

Кенияда 90 төсектік негізгі аурухана бар, басқа ауруханаларға жолдау мүмкіндігі және тәжірибесі бар, жалпы сыйымдылығы 520 адамды құрайтын бес спутниктік клиника бар. 1997 жылы IRC және БҰҰ-ның босқындар ісі жөніндегі басқармасы (UNHCR) қоғамдық психикалық денсаулық қызметін құрды: 1997 мен 1999 жылдар аралығында лагерь халқының 1%-дан азы ғана оны пайдаланды. 2004 жылғы зерттеу деректері бойынша, пациенттердің 38,6%-ына посттравматикалық стресс синдромы (ПТСР) диагнозы қойылды. 22,7%-ына қысылшаңдық, 12,3%-ына психоз, 10,6%-ына депрессия, ал 6,9%-ына эпилепсия диагнозы қойылды. 2021 жылы алғашқы балалар операциялық бөлмесі орнатылды. Бұл кез келген босқындар лагеріндегі алғашқы болып табылады делінген. Операциялық бөлмені KidsOR деп аталатын шотланд ұйымы ұйымдастырды және оның жылына 1000 операция жасауға сыйымдылығы бар. Оны құру үшін 3000 зат қажет болды, ал балалар хирургі доктор Нима Каседже оны пайдаланатын команданы оқытты.

Жұмыс пен табыс

Жұмыспен қамтуға қойылған шектеулер босқындардың жұмыс іздеуін қиындатады. Алайда, лагерьдегі барлық қауымдық емес ұйымдар босқындарды "жұмысқа тартады", бірақ Кения заңдары босқындарды жұмысқа алуға тыйым салғандықтан, олар ерікті негізде жұмыс істейді және "ынталандыру төлемі" алады, бұл төлем Кения немесе халықаралық қызметкерлерге бірдей лауазым үшін төленетін жалақыдан әлдеқайда төмен. Көмек көрсететін ұйымдарда жұмыс істейтін босқындарға айына 20-40 доллар төленеді. Жергілікті кениялық немесе халықаралық қызметкерлердің жалақысы бірдей жұмыс үшін 10-100 есе жоғары. Мысалы, босқын мұғалімге 3,000 KSh "ынталандыру төлемі" берілген, ал кениялық мұғалімдер 12,000 KSh көлемінде жалақы алған. Гуманитарлық және коммерциялық секторлардағы жұмысы үшін босқындарға ай сайын 66,000 доллар төленеді. Мұндай практика босқындарға басқалармен тең жалақы төлеу үшін Кения билігінен жұмыс рұқсаты алу қажеттігімен түсіндіріледі. Ынталандыру төлемі алатын қызметкерлер босқындардың аз бөлігін құрайды. БҰҰ қашқындар басқармасы (UNHCR), Әлемдік азық бағдарламасы (WFP) немесе серіктес ұйымдар ұсынатын жұмыс мүмкіндіктері көбінесе физикалық еңбек (құрылыс және күзет) немесе кеңсе жұмысының қарапайым түрлерінен, соның ішінде есепке алу және медбикелік қызметтерінен тұрады. Лауазымдарға тағайындау жеке байланыстар мен ықпал арқылы жүзеге асырылады. Ынталандыру төлемдері халықтың күрделі жағдайда тірі қалуы үшін маңызды – олар лагерь экономикасына ақша ағынының түсуін қамтамасыз етеді. Көптеген босқындар үшін осындай жұмыстың тартымдылығы – тікелей ақшалай пайда емес, коммерциялық және көмек көрсететін ұйымдарға жақын болу арқасында тауарлар мен қызметтерге қолжетімділіктің артуы және тұрақтылығы. Коммерциялық сектордағы жұмыс орындары айына 100-200 доллар көлемінде жалақы төлейді. Босқындар капиталға ие болса, шағын бизнес ашуға мүмкіндік бар. Жергілікті кәсіпкерлер жылына 1,970 KSh тұратын сауда лицензиясын алуы керек. CARE International несие беру жобасын бастады, ол көптеген табыс әкелетін іс-шараларға ақша және материалдық көмек көрсетті. Босқындар ай сайын 100,000 – 150,000 доллар көлемінде халықаралық аударымдар алады. Ұлттық аударымдармен бірге Какумаға ай сайын 200,000 доллардан астам ақша келіп түседі. Отбасылардың 20%-ы ай сайын орта есеппен 50 доллар көлемінде аударым алады. Босқындардың 70-80%-ы жергілікті жұмыспен қамту және бизнес арқылы (екеуі де 66,000 долларға бағаланады) немесе аударымдар арқылы (ай сайын 200,000 долларға бағаланады) қолма-қол ақшаға қол жеткізе алады. Бұл топ көмек пакеттерінің 90%-ын сатуға бейім. Олар тек бидай ұны, тамаққа май, сабын және жасыл бұршақ сияқты кейбір дәлдіктерді сақтайды. Халықтың 20-30%-ы ешқандай табысқа ие емес және көмек пакеттерінің 50%-ын қара нарыққа сату арқылы ақша табады (шамамен 89,000 доллар). 100% көмек пакетін сату үшін жеке тұлға айына 600-1,200 KSh көлемінде ақша алады. Көмекпен қамтамасыз етілген азық-түлік рационын сатушылар босқындарға барлық сатылған рациондары үшін айына шамамен 89,000 доллар төлейді. Отбасы мүшелерінің санына байланысты, босқындар азық-түлік үлестерін сату арқылы айына 600-ден 4,000 KSh-қа дейін ақша табады, ол лагерьдегі дүкендерден тауар сатып алуға жұмсалады.

Экономика

Какума лагерінде 500-ден астам бөлшек және көтерме сауда дүкендері бар. Онда түрлі базарлар орналасқан, көбінесе этникалық принцип бойынша ұйымдастырылған, онда кең ауқымды тауарлар сатылады, мысалы, жаңа және консервіленген азық-түлік, көкөністер, ет, киім-кешек, тұрмыстық заттар, құрал-жабдықтар, дәрі-дәрмек, косметика, құрылыс техникасы, радио және телефон сияқты электр құралдары мен велосипедтер. Қызмет көрсету секторында мейрамханалар, кофе және шайханалар, барлар, бильярд залдары, кір жуу орындары, сондай-ақ телефон, банк, электронды құрылғыларды жөндеу және техникалық қызмет көрсету, білім беру, компьютерлік және интернет қызметтерін ұсынатын кәсіпорындар бар. Базардың өзінде 120-дан астам сауда орындары бар, олардың ішінде бейнеклубтар, құрал-жабдық дүкендері, кениялық поштаны жеткізетін пошта бөлімі және жергілікті пісірілген сыра ұсынылатын кофеханалар (жергілікті жұрттың арасында «қонақүйлер» деп аталады) бар. Какума қаласындағы базарда (лагерь сыртында) босқындар өте төмен бағамен азық-түлік рациондарын сатады. Кейбір саудагерлер босқындардан азық-түлік рациондарын шағын көлемде сатып алып, лагерьден тыс жердегі саудагерлерге ірі көлемде сатады. Көптеген жергілікті саудагерлер босқындармен бәсекелесе алмай, бизнесін жойды. Лагерьде сатылатын тауарлардың бағасы төмен, себебі босқындар салық, жалдау ақысы, тамақ, денсаулық сақтау және балаларының білімі үшін төлемейді. Дегенмен, ресми және бейресми экономиканы ескерсек, лагерьдегі айлық айналым 300 000 – 400 000 долларды құрайды. Лагерьде салық салудан екі миллион кениялық шиллингтен астам түсім алуға болады. Бірақ Какума өте шалқары орналасқандықтан, нарық шектеулі.

2016 жылы жабылуы мүмкін

2016 жылы Кения үкіметі Какума және Дадааб босқындар лагерін жабу туралы хабарлады. Үкімет бұл қадамның бір бөлігі ретінде Босқындар істері департаментін таратып жібергенін мәлімдеді. Ішкі істер министрлігінің бас хатшысы Каранжа Кибичо: «Кенияның ұлттық қауіпсіздігінің мүддесі үшін үкімет босқындарды қабылдауды тоқтатуға шешім қабылдады. Үкімет бұл шешімнің босқындардың өміріне жағымсыз әсер ететінін мойындайды, бірақ Кения енді оларды қабылдамайды» деді. Лагерь 2022 жылы да әлі бар болды.