Кіріспе
Лауазымға немесе дәрежеге құрмет, сыпайылық немесе ілтипат білдіретін атау – тілдерде құрметтеу сөздерінің грамматикалық қолданылуы. Құрметтеу сөзі кейде нақтырақ мағынада, құрметті академиялық атауды білдіру үшін қолданылады. Ол лингвистикадағы құрметтеу тілі жүйелерімен де жиі шатастырылады, бұл жүйелер сөйлеушілердің әлеуметтік статусын грамматикалық немесе морфологиялық түрде көрсетеді. Құрметтеу сөздерін орынды жағдайға және стильге сәйкес префикстер немесе суффикстер ретінде қолдануға болады. Әдетте, құрметтеу сөздері грамматикалық үшінші жақта стиль ретінде, ал екінші жақта тікелей сөйлеу үшін қолданылады. Кейбір тілдерде өздіксінбеу мақсатында бірінші жақта қолданылатын сөздер де бар (мысалы, "Сіздің ең төменді қызметшіңіз" немесе "Бұл лайықсыз адам"), олардың мақсаты – сөйлесіп тұрған адамға көрсетілетін құрметті арттыру.
the grammatical use of honorifics in languages
An honorific is a title that conveys esteem, courtesy, or respect for position or rank when used in addressing or referring to a person. Sometimes, the term "honorific" is used in a more specific sense to refer to an honorary academic title. It is also often conflated with systems of honorific speech in linguistics, which are grammatical or morphological ways of encoding the relative social status of speakers. Honorifics can be used as prefixes or suffixes depending on the appropriate occasion and presentation in accordance with style and customs. Typically, honorifics are used as a style in the grammatical third person, and as a form of address in the second person. Some languages have anti honorific (despective or humilific) first person forms (expressions such as "your most humble servant" or "this unworthy person") whose effect is to enhance the relative honor accorded to the person addressed.
Қазіргі ағылшынша құрмет атаулары
Қазіргі ағылшын тілінде ең көп таралған құрмет атаулары әдетте адамның атының алдында орналастырылады. Қолданылатын құрмет белгілері (стиль ретінде де, сөз тіркесі ретінде де) ер адамда «Мырза» (отбасылық жағдайына қарамастан), ал әйел адамда бұрын некелік жағдайына байланысты екі түрдің бірі қолданылатын: «Мисс» – үйленбеген болса, «Миссис» – үйленген, жесір немесе ажырасқан болса; соңғы кезде үшінші нұсқа, «Мисс», кеңінен қолданылатын нормаға айналды, себебі әйелдерді некелік жағдайы бойынша анықтаудан аулақ болу қаласынан туындады. Адамдарды жынысына қарай анықтау мәселелері қазіргі уақытта әртүрлі деңгейде және егжей-тегжейлі түрде көтерілуде; кейбір жағдайларда «Mx», «Ind.» немесе «Misc.» сияқты құрмет атаулары қолданылуы мүмкін, осылайша адамдарды жынысына қарай анықтаудан аулақ болуға болады. Кейбір жағдайларда «Мисс» құрмет атауы ересек өмірге енбеген ұлға қолданылуы мүмкін; осыған ұқсас, «Мисс» қызға сәйкес келеді, бірақ әйелге сәйкес келмейді (бірақ «Мисс» сөзі «Мистер» сияқты параллель болмаса, себебі нақты көрсетілмейді). Жоғарыда аталған терминдердің барлығы, «Мисс» емес, аббревиатура түрінде жазылады – көпшілігі бастапқыда аббревиатура болған («Мырза», «Миссис» сияқты), ал қалғандары дәйектілік үшін оларға тікелей параллель саналуы мүмкін. Бастапқы және соңғы әріптерді қамтитын аббревиатуралар (қысқарту түрі) ағылшын тілінің көптеген диалекттерінде (мысалы, қазіргі британдық ағылшын тілі, австралиялық ағылшын тілі, Оңтүстік Африка ағылшын тілі) нүктелерсіз (периодтарсыз) жазылады, бірақ АҚШ және Канада ағылшын тілінде әрқашан нүктемен аяқталады. Басқа құрмет атаулары құрметке ие адамның қызметін білдіруі мүмкін, мысалы, «Дәрігер», «Эсквайр», «Капитан», «Коуч», «Офицер», «Преподобный» (барлық христиан дін қызметкерлері үшін) немесе «Әке» (католик, шығыс православие, шығыс православие немесе англикан христиан дін қызметкері үшін), «Рабби» – яһуди дін қызметкерлері үшін немесе профессор. Академиялық докторлық дәрежесі бар адамдар, мысалы, Ph.D., «Дәрігер» (Dr.) деп аталады. Кейбір құрмет атаулары есімнің толық орнын алмастырады, мысалы, «Мырза» немесе «Ханшайым», немесе «Сіздің құрметіңіз». Бағыныштылар жоғары тұрған адамға сұрақ қою алдында немесе бұйрыққа жауап бергеннен кейін құрмет белгісі ретінде жиі қолданады: «Иә, мырза» немесе тіпті «Мырза, иә, мырза». Судьялар отырыс кезінде көбінесе «Сіздің құрметіңіз» деп аталады, көпше түрі «Сіздердің құрметтеріңіз», ал стилі «Оның/Оның құрметі». Егер судья жоғары атаққа ие болса, онда, мысалы, Англиядағы Жоғары Сот судьяларына «Сіздің Лордтығыңыз» немесе «Менің Лордым» деп атау дұрыс болуы мүмкін. АҚШ Жоғарғы Сотының мүшелері (сондай-ақ кейбір штаттық деңгейдегі апелляциялық судьялар) «Әділет» деп аталады. Сол сияқты, патша/патшайым немесе император және оның жұбайы монархқа «Сіздің/Оның/Оның Ұлылығы», «Олардың Ұлылықтары» және т.б. (бірақ әйел монархтың жұбайына арналған әдеттегі құрмет белгісі жоқ, өйткені оған әдетте белгілі бір стиль беріледі). Патшалық дәрежесінен төмен монархтар «Сіздің/Оның/Оның билігі» деп аталады, дәрежесі тиісті модификатормен көрсетіледі, мысалы, князьдік әулеттің мүшесі үшін «Оның Серендік билігі» немесе ұлы герцогтық әулетте билік ететін отбасы мүшесі үшін «Оның Ұлы герцогтық билігі». Осы құрмет белгілері бар етістіктер үшінші тұлғада қолданылады (мысалы, «сіз барасыз» және «Сіздің құрметіңіз барады» немесе «Оның патшалық билігі барады»). Монархтар мен аристократтар үшін хаттама өте күрделі болуы мүмкін, жалпы ереже жоқ; дұрыс емес форманы қолдану арқылы үлкен кінә жасалуы мүмкін. «Сіздің билігіңіз» мен «Сіздің патшалық билігіңіз» арасында, «Принцесса Маргарет» пен «Принцесса Маргарет» арасында айырмашылықтар бар. Бұлардың бәрі дұрыс, бірақ олар әртүрлі дәрежедегі адамдарға қатысты. Көзге түспейтін стильдің мысалы — «Оның Ұлылығы Королева Елизавета Король Ана», бұл ресми стиль, бірақ бір адамға ғана тән. Музыкада белгілі дирижер немесе виртуоз музыкант «Маэстро» деп аталуы мүмкін. Әуе қатынасында үлкен азаматтық ұшақтың ұшқыштарына «капитан» және толық аты-жөнімен немесе тегімен сөйлейді. Бұл дәстүр АҚШ-та және Еуропалық Одақтың көптеген елдерінде біртіндеп азайып барады. Алайда көптеген елдер, әсіресе Азияда, осы дәстүрге сай, әуе компаниясының ұшқыштарына, әскери ұшқыштарға және ұшу нұсқаушыларына тек «капитан» деп, тіпті кәсіби ортадан тыс жерде де тіл қатады. Сонымен қатар, мұндай елдердің әдеп ережелері бұл атау барлық ресми хаттарға және әлеуметтік шақыруларға, визиткаларға, жеке куәліктерге және т.б. жазылуын талап етеді. АҚШ-та ұшқышқа хат жазғанда, әдеттегі әдеп атауын «капитан» деп басып шығару талап етілмейді. Алайда бұл міндетті емес (мысалы, АҚШ-та адвокат есімінен кейін «Эсквайр» сияқты) және қажет болған жағдайда қолданылуы мүмкін, әсіресе көп жылдық тәжірибесі бар әуе компаниясының ұшқыштарына хат жазғанда. Мемлекеттік және саяси лауазымдардағы адамдарға құрметпен сөйлеуге болады. Президентке «Сіздің Ұлылығыңыз» немесе «Мырза/Ханшайым Президент» деп, министр немесе мемлекеттік хатшыға «Сіздің Ұлылығыңыз» немесе «Мырза/Ханшайым хатшы» деп аталуы мүмкін. Премьер-министрге «Құрметті» деп аталуы мүмкін. Ұлыбританияда, Жеке Кеңес мүшелеріне «Құрметті» деп аталады. Сенат мүшесі немесе басқа заң шығару органының мүшесіне арнайы құрмет атаулары болуы мүмкін. Мысалы, Сенат мүшесіне «Сенатор» деп аталуы мүмкін. Әдеп ережелері әртүрлі және көптеген елдер мемлекеттік, сот, әскери және басқа лауазым иелері үшін қолданылатын құрмет атауларын көрсететін хаттамаға ие. Бұрынғы әскери шенеуніктер кейде соңғы әскери шенімен аталады, мысалы, «Адмирал», «Полковник», «Генерал» және т.б. Бұл әдетте осы шенде қызмет еткен және кеміндегі полковник шеніне тең дәреже алған офицерлерге қатысты. АҚШ-та соғыс кезінде қызмет еткен және құрметпен зейнеткерлікке шыққан барлық шендегі ветерандар заңмен бекітілгендей, 10 USC 772e бойынша, офицерлер де, қатардағы әскерлер де ең жоғары шенін «тасуға» құқылы.
Африка
Шығыс Африканың суахили тілі кең таралған аймақтарында жас сөйлеушілер ересектерге құрмет көрсету үшін «мзее» сөзін жиі қолданады. Бұл сөз тікелей әңгімеде де, үшінші тұлғада сөйлегенде де қолданылады. Басқа құрметті атауларға «мукубба» (министрлер, жұмыс берушілер және билік өкілдері үшін), «дада/кака» (теңдестер, достар, әріптестер үшін) және «мама/баба» (ата-аналар мен әже-немерелер үшін) жатады. Сонымен қатар, жағалау аймақтарында «ами» (әке тарапынан туған аға) және «халу» (ана тарапынан туған апа) сияқты кейбір араб сөздері де құрметті атау ретінде қолданылады, ал осы туыстық байланыстар суахили тілінде сөйлейтін елдерде көбінесе «баба мкубва/мдого» (үлкен/кіші әке) немесе «мама мкубва/мдого» (үлкен/кіші ана) деп сипатталады. Ата-аналар көбінесе өз атауларымен және баласының атымен бірге аталады, мысалы, «Баба Зейкия» – Зейкияның әкесі. Суахили тілі банту тіліне жатса да, оған араб және хинди тілдері мен мәдениеттерінің күшті әсері бар. «Бабу» сөзі «мзее» сияқты ересектерге қолданылатын құрметті префикстің бірі, бірақ ол «әже» деген мағынаны да білдіреді. Басқа префикс-құрметтерге «ндугу» (бауыр немесе жақын ер адам дос) және «дада» (қарындас немесе жақын әйел адам дос) жатады; осылайша, Джон мен Джейн тиісінше «Ндугу Джон» және «Дада Джейн» болады. Батыс Африканың Гана еліндегі акан этносы арасында «нана» сөзі басшылар мен ақсақалдардың аристократиялық титулы ретінде қолданылады. Сонымен қатар, Батыс Африкадағы Йоруба елінде «огбени» сөзі ағылшын тіліндегі «мистер» сөзінің синонимі ретінде қолданылады. Аймақтың аристократиялық мүшелері оның орнына «олое» деп аталады, бұл «басшы» деген сөзді білдіреді. Бұл екі титулдың біріншісі тек ерлерге ғана арналса, екі жыныстағы аристократтар екіншісін қолданады.
Ежелгі Рим
Кейбір ежелгі римдіктер қолданған құрметті атаулар, мысалы, Август, уақыт өте атаққа айналды.
Италия
Итальяндық құрмет сөздер әдетте ресми жағдайлармен шектеледі. Инженер (Ingegnere) сияқты кәсіби атақтар көбінесе Signore / Signora (мырза немесе ханым) орнына қолданылады, ал Dottore немесе Dottoressa (доктор) кез келген университет түлегі үшін еркін қолданылады. Академиялық ортадағы колледж профессорлары үшін Professore немесе Professoressa атақтары Dottore немесе Dottoressa-дан басым. Есімдерге ерлер құрмет сөздері фамилиямен бірге келгенде е-әріпін жояды: мысалы, Dottor Rossi, Cardinal Martini, Ragionier Fantozzi. Біреуге құрметпен сөйлескенде етістер үшінші жақ жекеше түрінде жіктеледі (екінші жақ жекеше емес), ал ресми сөйлеу үшін Lei (үлкен L әрпімен) қолданылады, бұл ресми емес tu-дың орнына қолданылады.