Кіріспе

Дадааб – Кенияның Гариса округінде орналасқан жартылай шөлейтті қала. 2023 жылдың 31 қазанына қарай, ол үш лагерьде (Дағахале, Хагадера және Ифо) тіркелген 302 805 босқын мен пана іздеушілерді қабылдайтын БҰҰ-ның босқындар жөніндегі бас комиссариатының базасы орналасқан жер. Орталықты Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары басқарады және оның жұмысын шетелдік донорлар қаржыландырады. 2013 жылы БҰҰ-ның босқындар жөніндегі бас комиссариаты, Кения және Сомали үкіметтері сомалилік босқындарды елдеріне қайтаруды жеңілдету үшін үшжақты келісімге қол қойды.

Демография

ҚХА базасы ашылғанға дейін жергілікті қала тұрғындары дәстүрлі түрде көшпелі сомалилік малшылардан тұратын, олар негізінен түйе мен ешкі өсірумен айналысқан. Алайда, 1990 жылдардан бастап босқындардың көптеп келуі аймақтың демографиялық құрамын күрт өзгертті. Дадаабта тұратын адамдардың көпшілігі Шығыс Африка аймағындағы түрлі қақтығыстардан қашып келген. Көптеген адамдар Сомалидің оңтүстігіндегі азаматтық соғыс және құрғақшылық салдарынан келді. Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, осылардың көпшілігі банту этникалық тобының азшылық өкілдері және Раханвейн руынан шыққан адамдар. Соңғыларының көпшілігі Оңтүстік Джубба аңғары мен Гедо аймағынан көшіп келсе, қалғандары Кисмайо, Могадишу және Бардера қалаларынан келді. 2005 жылы Дадаабта тіркелген босқындардың 97 пайызы Сомалиден келген мұсылмандар еді. Қалғандары негізінен Эфиопияның Сомали аймағынан (Огаден) келген мұсылмандар, эфиопиялық және судандық христиандардан тұрады, олардың жалпы саны 4000 адамды құрады. Мұсылман азшылықтары қудаланбаса да, христиан азшылықтарымен арадағы шиеленіс жоғары болды. 2015 жылдың ортасына қарай, БҰҰ-ның босқындар жөніндегі басқармасының мәліметінше, тұрғындардың 80 пайызы әйелдер мен балалар, ал 95 пайызы Сомали азаматтары еді. Сомалиден келген босқындардың арасында ерлер мен әйелдердің саны тең, бірақ жалпы халықтың тек 4 пайызы 60 жастан асқан. Осындай мүмкіндіктерге қарамастан, лагерьлер тығыз және жол көрсеткіштері аз болғандықтан, жаңа келгендер үшін олар шатастырулы және бағдарлау қиын. Көптеген тұрғындар өз еріктерімен елдеріне қайтқанмен, лагерьлер әлі де толып, жоспарланған сыйымдылығынан асып түседі. Шатырлардан басқа, кейбір тұрғындар күннен қорғану үшін уақытша үйлер салған. Орташа есеппен, әр шаңырақта төрт адам тұрады. Инфрақұрылымнан басқа, босқындардың өмір сүру сапасына денсаулық сақтау және тамақтану, білім беру, қоршаған орта, қауіпсіздік, сондай-ақ олардың экономикалық және құқықтық жағдайы сияқты факторлар әсер етеді.

Білім

Кенияның босқындар жөніндегі комиссарының мәлімдемесіне сәйкес, көшіп келушілер Сомалиден Дадааб қаласына алғаш келген кезде барлығының білімі болған. Білім беру деңгейін одан да жақсарту мақсатында 2013 жылы Еуропалық Одақ қаржылаған жаңа жоба басталды. Аталған жоба үш жылға жоспарланды, оның оқу бағдарламасына 4,6 миллион доллар қаражат бөлінді. Жобаға барлық жергілікті мектептерге арналған жаңа сынып бөлмелері, ересектерге арналған оқу курстары, қыздарға арналған ерекше білім беру және үлгерім бойынша үздік студенттерге стипендиялар кірді. Қаражаттың 75 пайызы босқындарға, ал 25 пайызы Лагдера және Фафи аудандарының жергілікті тұрғындарына бөлінді.

Денсаулық сақтау

Неміс техникалық ынтымақтастығы (GTZ) негізгі медициналық көмек көрсетеді. 2015 жылдан бері Дадаабта Африкадағы ең ірі күн энергиясымен жұмыс істейтін ұңғыма бар, ол 278 күн панелімен жабдықталған және кешеннің 16 000 тұрғынына күніне орташа есеппен шамамен 280 000 литр су жеткізеді. Жергілікті денсаулық сақтау тәуекелдері халық тығыздығымен күрделенеді. Оларға диарея, тыныс алу мүшелерінің аурулары, қызба, қызылша, өт қабынуы және холера кіреді. Субстандартты санитарлық жағдайлар мен таза емес су болғандықтан, Е гепатиті де ықтимал мәселе болып табылады. Босқындар лагерьтерге табиғи апаттар салдарынан туындаған қоныс аударудан келеді. 2011 жылдың соңына қарай, кешендегі тұрғындардың 25% - ден астамы Шығыс Африкадағы құрғақшылықтың нәтижесінде келген. Халық тығыздығы мен ресурстардың жетіспеуіне байланысты, олар әдетте келгеннен кейін 12 күнге дейін алғашқы рационын ала алмайды.

Қоршаған орта

Ағаш кесу Дадааб тұрғындарының өміріне әсер етеді. 2006 жылы су тасқыны аймаққа ауыр зиян келтірді. Ифо лагерінде 2000-нан астам үй қирады, нәтижесінде 10 000-нан астам босқын қоныс аударуға мәжбүр болды. Су тасқыны лагерьке және қалаға баратын жалғыз жолды да бұзып, қажетті жабдықтаманы жеткізуге кедергі келтірді. Аймақтағы гуманитарлық ұйымдар маңызды тауарларды жеткізу үшін бірігіп жұмыс істеді. 2011 жылы Шығыс Африкадағы құрғақшылық лагерьтердегі халықтың санының күрт өсуіне әкеп соқты, бұл ресурстарға қосымша салмақ салды. 2012 жылдың ақпанына дейін көмек көрсету агенттіктері суару каналдарын қазу және өсімдік тұқымдарын тарату сияқты қалпына келтіру жұмыстарына көшті. Ұлттық үкіметтер мен даму агенттіктерінің бірлескен ұзақ мерзімді стратегиялары ең тұрақты нәтижелер береді деп саналады. Жаңбыр күтілгеннен көп жауып, өзендер қайта ағып, 2012 жылдың басында жақсы егін алу мүмкіндігі жақсарды.

Қауіпсіздік

Кения үкіметі БҰҰ-ның босқындар орталығындағы босқындарды қорғамайды. Бұл қауіпті тұру жағдайларына және зорлық-зомбылықтың күшеюіне себеп болды. Лагерьдегі барлық босқындар зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупінде болса да, БҰҰ-ның бас комиссариаты және CARE ұйымы әйелдер мен балаларды ерекше осал деп анықтады. Олар осы топтарға қарсы зорлық-зомбылық мәселелерін шешу үшін "Әйелдер мен балаларды қорғау" бөлімін құрды.

Экономикалық және құқықтық мәртебе

Комплекстің жұмысын шетелдік донорлар қаржыландырады. Дадаабта тұратын босқындардың экономикалық тәуелсіздігін одан әрі арттыру мақсатында CARE микроқаржы бағдарламаларын іске қосты, бұл әйелдерді өздерінің бизнесін бастауға ынталандыру үшін аса маңызды. Дегенмен, соңғы ғылыми зерттеулер микроқаржының кейбір кемшіліктерін анықтады, оның күтпеген жағымсыз салдары бар екенін көрсетеді. Микроқаржы көбінесе қарыз алушылардан өте жоғары пайыздық ставка талап етеді, бұл кездейсоқ проблемалар немесе дағдарыстар туындаған жағдайда ең нашар жағдайдағы адамдарға зиян келтіруі мүмкін. Басқалар бұл жеке тұлғалар үшін қысқа мерзімді экономикалық шешім ретінде пайдалы, бірақ ұзақ мерзімді перспективада экономиканы тұтастай жақсартпайды деп санайды. CARE босқындар өздерінің жаңадан алған дағдылары мен бизнес-жобаларынан пайда табу үшін қатыса алатын, инклюзивті нарықтарды құруға да жұмыс істейді. Екі үкімет те босқындардың қайтарылуын үйлестіру үшін репатриация комиссиясын құруға келісті. Репатриация жобасы аясында Оңтүстік Сомалидегі Лууқ, Байдоа және Кисмайо аудандарына 2000-нан астам адам оралды. Көрсетілген жабылуға себеп – әл-Шабааб Дадаабтан әлі де жаңа мүшелер тартып жатыр деген қауіп болды. Кейбір адамдар Кения үкіметі лагерьтерді жабу туралы бірнеше рет ескертіп, алаңдау тудырғаны оларды кетуге көндіргенін мәлімдеді. Жұмыс орындарының жетіспеуі және сенімді ресурстарға қол жеткізудің қиындығы салдарынан, олар үшін Дадаабтан тыс жерде жақсы мүмкіндіктер болды. Алайда, Кения үкіметі Дадааб және Какума босқындар лагерлерін жабу туралы үнемі қорқытып келеді. 2016 жылдың мамыр айында ол ұлттық қауіпсіздік мүдделерін негіздей отырып, мәжбүрлі репатриацияның бір бөлігі ретінде жергілікті босқындар істері департаментін таратып жібергенін мәлімдеді. БҰҰ босқындар жөніндегі комиссиясы Кения билігінің бір жақты шешімін жауапкершіліксіз деп санайды және кешен ашық қалуын қамтамасыз ету үшін келісімге келуге тырысуда. Кения үкіметінің жабу туралы жасаған қауіп – шетелдік донорлардан көбірек қаржы алу үшін жасалған амал деп саналады. Бұл, Сомалидің федералды үкіметі Кения үкіметіне халықаралық сотта өзінің теңіз аумақтарын белгілеу мәселесі бойынша шағымданып жатқан кезде орын алды.