Кіріспе
Қарыздарды төлеу үшін орталық банктің қолындағы ақша, қажет болған жағдайда.
Шетел валютасының резервтері (сондай-ақ форекс резервтері немесе FX резервтері деп те аталады) – бұл орталық банк немесе басқа монетарлық органның қолындағы ақшалай қаражат және алтын, күміс сияқты басқа резервтік активтер. Олар, ең алдымен, елдің төлемдерін теңгерлеуге, валюта бағамына ықпал етуге және қаржы нарықтарына сенімді сақтауға арналған. Резервтер бір немесе бірнеше резервтік валютада сақталады, қазіргі уақытта көбінесе АҚШ доллары және шамалы еуро. Шетел валютасының резервтік активтеріне банкноттар, банк депозиттері және резервтік валютаның мемлекеттік бағалы қағаздары, мысалы, облигациялар мен қазыналық вексельдер кіруі мүмкін. Кейбір елдер резервтерінің бір бөлігін алтында сақтайды, ал арнайы тарту құқықтары да резервтік активтер саналады. Көбінесе, ыңғайлылық үшін ақша немесе бағалы қағаздар резервтік немесе басқа валютаның орталық банкінде сақталады, ал шетелдік елдің "сақтауы" басқа мемлекетке тиесілі деп белгіленеді немесе басқаша анықталады, олар сол орталық банк сақтайтын қассадан шығарылмайды. Кейде олар өз еліне немесе басқа елге физикалық түрде көшіріледі. Әдетте, шетелдік ақша резервтері мен алтын қорларына пайыз төленбейді, бірақ орталық банк мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша пайыз алады. Дегенмен, орталық банк шетел валютасының құнсыздануынан пайда табуы немесе оның құнға өсуінен шығын көруі мүмкін. Сондай-ақ, орталық банк резервтік активтерді (әсіресе ақшалай қаражатты) сақтаудан, оларды сақтаудан, қауіпсіздік шығындарынан және т.б. туындайтын мүмкіндік шығындарын көтереді.
Анықтама
Шетел валюталық резервтер сондай-ақ резервтік активтер деп аталады және шетелдік банкноттарды, шетелдік банк депозиттерін, шетелдік қазынашылық вексельдерін және қысқа және ұзақ мерзімді шетелдік мемлекеттік бағалы қағаздарды, сондай-ақ алтын резервтерін, арнайы тарту құқықтарын (SDR) және Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) резервтік позицияларын қамтиды. Орталық банктің шоттарында шетел валюталық резервтер төлем балансының капитал шотында резервтік активтер деп аталады және функционалдық категория бойынша активтер ретінде резервтік активтер деп белгіленуі мүмкін. Қаржы активтерін жіктеу тұрғысынан алғанда, резервтік активтер алтын сынықтары, бөлінбеген алтын шоттары, арнайы тарту құқықтары, валюта, ХВҚ-дағы резервтік позиция, банкаралық позиция, басқа ауыстырылатын депозиттер, басқа депозиттер, борыштық бағалы қағаздар, несиелер, акциялар (тізімделген және тізімделмеген), инвестициялық қорлар акциялары және қаржылық туындылар, мысалы, форвардтық келісімдер мен опциондар ретінде жіктелуі мүмкін. Халықаралық инвестициялық позицияның міндеттемелерінде резервтік активтерге сәйкес келетін элементтер жоқ. Әдетте, елдің монетарлық органы қандай да бір міндеттемеге ие болған жағдайда, ол басқа категорияларға, мысалы, Басқа инвестицияларға енгізіледі. Орталық банктің балансында шетел валюталық резервтер, ішкі несиемен бірге, активтер болып табылады.
Резервтерді жинақтау
Бреттон-Вудс жүйесінің 1970 жылдардың басында тоқтатылуынан кейін көптеген елдер икемді валюта бағамын қабылдады. Теория бойынша, мұндай валюта бағамы жағдайында резервтер қажет емес; демек, күтілетін үрдіс – шетелдік валюта резервтерінің азаюы тиіс еді. Бірақ, керісі болды және шетелдік валюта резервтері күрт өсті. Көптеген елдерде резервтер жалпы ішкі өнімнен (ЖІӨ) және импорттан да жоғары деңгейге жетті. M2-ге шаққандағы шетелдік резервтер арақатынасы салыстырмалы түрде тұрақты болып қана қалды. Төменде осы үрдісті түсіндіре алатын бірнеше теория келтірілген.
Сигнал беру немесе осалдық индикаторы
Кредиттік тәуекел агенттіктері мен халықаралық ұйымдар елдің сыртқы осаллығын бағалау үшін резервтердің басқа сыртқы сектордың көрсеткіштеріне қатынасын пайдаланады. Мысалы, 2013 жылғы IV бап бойынша, жалпы сыртқы қарызды жалпы халықаралық резервтерге, болашақтағы тауарлар мен фактор емес қызметтер импортын қарсыластыратын айлық жалпы халықаралық резервтерді кең ақшаға, кең ақшаны қысқа мерзімді сыртқы қарызға, ал қысқа мерзімді сыртқы қарызды қалдық мерзіміндегі қысқа мерзімді сыртқы қарыз бен ағымдағы шоттың тапшылығына қатынаста қолданады. Сондықтан, ұқсас ерекшеліктері бар елдер қаржы нарығының теріс бағасын болдырмау үшін резервтер жинақтайды, әсіресе, өздеріне ұқсас елдер тобының мүшелерімен салыстырғанда.
Сақтық аспектісі
Резервтер әлеуетті дағдарыс, әсіресе төлем балансы дағдарыстары үшін үнемдеу ретінде қолданылады. Бастапқыда алаңдаушылықтар ағымдағы шотқа қатысты болды, бірақ бұл қаржылық шоттың қажеттіліктерін де қамту үшін біртіндеп өзгерді. Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) құрылуы елдердің резервтерді жинақтау қажеттілігіне жауап ретінде қарастырылды. Егер нақты бір ел төлем балансы дағдарысынан зардап шексе, ол ХВҚ-тан қарыз ала алады. Дегенмен, Қордан қаражат алу процесі автоматты емес, бұл, әсіресе нарықтарда шиеленіс болған кезде, қиындықтар тудыратын кешігулерге әкелуі мүмкін. Сондықтан Қор ұзақ мерзімді бейімделу үшін ресурстарды ұсынушы ретінде ғана қызмет етеді. Сонымен қатар, дағдарыс жалпыланған жағдайда, ХВҚ-ның ресурстары жеткіліксіз болуы мүмкін. 2008 жылғы дағдарыстан кейін Қор мүшелері капиталды арттыруға келісім берді, өйткені оның ресурстары шектеулі болды. 1997 жылғы Азия дағдарысынан кейін Азия елдеріндегі резервтер ХВҚ резервтеріне сенімсіздік туындағандықтан артты. 2008 жылғы дағдарыс кезінде АҚШ Федералдық резерві бірнеше елмен валюталық своп желілерін енгізіп, доллардың ликвидтілік қысымын азайтты, соның нәтижесінде резервтерді пайдалану қажеттілігі төмендеді.
Сыртқы сауда
Халықаралық саудамен айналысатын елдер, үзіліс болмауын қамтамасыз ету үшін резервтерді сақтайды. Орталық банктердің әдетте сақтайтын қағидасы – импортты кем дегенде үш айлық көлемде резервте ұстау. Сонымен қатар, коммерциялық ашықтық артқанда (глобализация деп аталатын процестің бір бөлігі), резервтердің көлемі де артты. Резервтердің жинақталуы саудамен байланысты болғаннан жылдамдады, себебі оның көрсеткіші бірнеше айлық импорт деңгейіне жетті. Бұдан әрі, резервтердің сыртқы саудаға қатынасын кредиттік тәуекел агенттіктері импортпен өлшенген мерзімде тығыз бақылайды.
Қаржылық ашықтық
Соңғы он жылда төлем балансының қаржылық есебін ашу маңызды болды. Осының нәтижесінде тікелей инвестициялар және портфельдік инвестициялар сияқты қаржы ағындары маңыздырақ атанды. Әдетте, қаржы ағындары көбірек құбылмалы болады, бұл жоғары резервтерді қажет етеді. Бұдан бөлек, қаржы ағындарының өсуі салдарынан резервтерді сақтау Гвидотти-Гринспан қағидасы деп аталады, ол елдің бір жыл ішінде төленуі тиіс сыртқы міндеттемелеріне тең мөлшерде ликвидті резервтерді ұстауы керектігін көрсетеді. Мысалы, 2008 жылғы дағдарыстан кейін халықаралық оптомдық қаржыландыру корей вонының күрт құнсыздануына байланысты корей банктеріне көбірек жүктелді, себебі корей банктерінің қысқа мерзімді сыртқы қарызының резервтерге қатынасы 100%-ға жуық болды, бұл әлсіздік сезімін күшейтті.
Валюталық бағам саясаты
Резервтерді жинақтау валюта бағамына әсер ету құралы болуы мүмкін. 1948 жылғы Тарифтер мен сауда жөніндегі алғашқы келісімнен бастап, 1995 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) құрылуына дейін сауданы реттеу көптеген елдер үшін маңызды мәселе болып келді. Сондықтан, субсидиялар мен салықтар сияқты коммерциялық бұрмалауларға қатаң тыйым салынады. Дегенмен, қаржы ағындарын реттеуге арналған жаһандық құрылым жоқ. Аймақтық мысал ретінде, Еуропалық Одақ мүшелеріне капитал бақылауларын енгізуге тыйым салынған, ерекше жағдайлар болмаса. 2000 жылдардың басындағы Қытайдың сауда балансы мен резервтерді жинақтауының динамикасы осы тақырыпқа қызығушылықтың күшеюіне себеп болды. Кейбір экономистер осы құбылысты түсіндіруге тырысады. Әдетте, түсіндірмелер меркантилизмнің күрделі нұсқаларына негізделеді, мысалы, экономиканың экспортқа бағытталған секторының дамуын қорғау және осы процестен туындайтын нақты айырбас бағамының өсуіне жол бермеу. Бір әрекет ашық экономикадағы уақыт бойынша тұтынудың стандартты моделін пайдаланады, капитал есебін жабып, резервтерді жинақтау арқылы импортқа тариф немесе экспортқа субсидия салуға болатынын көрсету үшін. Тағы бірі экономикалық өсу туралы зерттеулермен байланысты. Бұл экономиканың экспортқа бағытталған секторының импортқа бағытталған секторына қарағанда капиталға көбірек мұқтаж екенін білдіреді. Жеке сектор капиталға жеткілікті инвестиция жасамайды, себебі ол сыртқы факторлардың (адам капиталын жақсарту, бәсекелестікті күшейту, технологиялық таралу және масштабтағы өсім сияқты) капиталдың жоғары деңгейінен туындайтын әлеуметтік пайданы толыққанды түсінбейді. Үкімет субсидиялар мен тарифтерді қолдану арқылы жағдайды жақсарта алады, бірақ болжам бойынша, үкімет пайдалы инвестициялық мүмкіндіктер мен жемқорлық схемаларын ажырата алмайды. Осылайша, резервтерді жинақтау экономикадан экспорттық тауарларды сатып алу үшін шетелдіктерге берілген несиеге сәйкес келеді. Бұл жағдайда нақты айырбас бағамы төмендеп, өсу қарқыны артады. Кейбір жағдайларда бұл әл-ауқатты жақсарта алады, өйткені жоғары өсу қарқыны тұтынуға немесе инвестициялауға болатын экспорттық тауарлардың жоғалуын өтеуге мүмкіндік береді. Осы контексте шетелдіктердің міндеті пайдалы экспорттық тауарлар салаларын таңдау болып табылады.
Ұрпақтар арасындағы жинақ
Резервтерді жинақтауды "мәжбүрлі жинақ" деп қарастыруға болады. Үкімет қаржы есебін жабу арқылы жеке секторды жақсырақ балама болмағандықтан отандық қарызды сатып алуға мәжбүр етеді. Осы ресурстармен үкімет шетелдік активтерді сатып алады. Осылайша, үкімет жинақ ақшаны резервтер түрінде үйлестіреді. Егемендік байлық қорлары – экспорттың өркендеуінен түскен қосымша пайданы болашақта пайдалану үшін ұзақ мерзімді активтер ретінде сақтауға тырысатын үкіметтердің мысалы. Пайданың бастапқы көзі тоқтап қалғанда осы активтер қолданылады.
Шығындар
Үлкен валюталық қорларды сақтаудың да өз шығындары бар. Валюта бағамдарының өзгеруі қорлардың құнына пайда мен зиян әкеледі. Сонымен қатар, инфляция арқылы девальвацияға байланысты фиат ақшаның сатып алу қабілеті үнемі төмендейді. Сондықтан орталық банк валюта бағамын басқару мүмкіндігін сақтау үшін қорларының көлемін үнемі арттырып отыруға тиіс. Шет ел валютасының қоры белгілі бір пайыздық табыс әкелуі мүмкін. Дегенмен, бұл табыс сол валютаның инфляция салдарынан сатып алу қабілетінің төмендеуінен кем болуы мүмкін, нәтижесінде "жартылай фискалдық шығын" деп аталатын теріс кіріс пайда болады. Сонымен қатар, ірі валюталық қорларды жоғары өнімді активтерге инвестициялауға болар еді. Қорлардың құнын өлшеу үшін бірнеше есептеулер жасалды. Әдеттегісі – мемлекеттік қарыз бен қорлардың табысы арасындағы айырма. Бірақ ескеретін жайт, қорлардың көлемі артуы тәуекелді азайтып, мемлекеттік облигациялардың пайыздық ставкасын төмендетуі мүмкін, сондықтан бұл көрсеткіш шығынды жоғары бағалауы ықтимал. Басқаша айтқанда, тағы бір өлшем қорлардағы табысты экономикаға капитал салудың баламалы сценарийімен салыстырады, бірақ оны өлшеу қиын. Қызығы, 2011 жылы валюта еуроға шаққандағы құны 1,5-тен 1,1-ге дейін төмендегеннен кейін SNB 1,2 швейцариялық франкі деңгейінде шектеу белгіледі. 2012 жылдың ортасында қорлар ЖІӨ-нің 71%-ына жетті.
Шығуы және алтын стандарт дәуірі
Алтын бағасына байланысты қазіргі заманғы валюта нарығы 1880 жылы басталды. Осы жылы резервтерінің көлемі бойынша маңызды елдер Австрия-Венгрия, Бельгия, Канада Конфедерациясы, Дания, Финляндия Ұлы Герцогтығы, Германия империясы және Швеция-Норвегия болды. Ресми халықаралық резервтер, ресми халықаралық төлемдер құралы, бұрын тек алтыннан және кейде күмістен тұратын. Бірақ Бреттон-Вудс жүйесінде АҚШ доллары резервтік валюта ретінде танылды, сондықтан ол да елдің ресми халықаралық резервтік активтерінің бір бөлігіне айналды. 1944 жылдан 1968 жылға дейін АҚШ долларын Федералдық резерв жүйесі арқылы алтынға айырбастауға болады, бірақ 1968 жылдан кейін ресми алтын резервтерінен долларды алтынға тек орталық банктер ғана айырбастай алатын, ал 1973 жылдан кейін жеке тұлғалар мен мекемелер ресми алтын резервтерінен АҚШ долларын алтынға айырбастау мүмкіндігінен айырылды. 1973 жылдан бері ресми алтын қорынан алтынға айырбасталатын ең маңызды валюталар жоқ. Жеке тұлғалар мен мекемелер енді алтынды басқа тауарлар сияқты жеке базарлардан сатып алуға тиіс. АҚШ доллары мен басқа валюталар енді ресми алтын резервтерінен алтынға айырбасталмаса да, олар әлі де ресми халықаралық резервтер ретінде қолданылуы мүмкін. Әлемдегі орталық банктер кейде валюта бағамын ықпал ету және қаржылық дағдарыстың алдын алу үшін ресми халықаралық резервтерді сатып алу және сатуда ынтымақтасады. Мысалы, Баринг дағдарысы ("1890 жылғы қызығушылық") кезінде Англия Банкі Франция Банкінен 2 миллион фунт стерлинг қарыз алды. Алтын стандартынан кейінгі кезеңдегі Лувр келісімдері мен Плаза келісімдері де осыған ұқсас болды.
Алтын стандарттан кейінгі дәуір
Тарихи тұрғысынан алғанда, әсіресе 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан бұрын, орталық банктердің резервтері өте шала болды (қазіргі стандарттармен салыстырғанда), сондықтан олар нарықтың ықпалына тәуелді болды, соның салдарынан «қызған ақшаны манипуляциялау» айыптаулары жиі кездесті, бірақ Жапония бұл ережеден тыс жағдай болды. Жапонияда валюталық резервтер көтерілуін он жыл бұрын, 1985 жылғы Плаза келісімінен кейін бастады және негізінен күшейіп келе жатқан иеннің құнын төмендету үшін қолданылды. Бұл, тиімді түрде, АҚШ-қа ірі көлемде несие берді, өйткені резервтердің басым бөлігі АҚШ қазыналық облигацияларына инвестицияланды, бұл АҚШ-қа КСРО-мен қарулану жарысына түсуге көмектесті, нәтижесінде КСРО банкротқа ұшырады. Сонымен қатар, Жапония әлемдегі ең ірі кредиторға, ал АҚШ – ең ірі борышкерге айналды, және Жапонияның ішкі қарызы да өсті (Жапония долларлық активтерді жинақтау үшін өзінің валютасын сатты). 1980 жылдың соңына қарай Жапонияның сыртқы активтері ЖІӨ-нің шамамен 13% құрады, ал 1989 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш бес есе артып, 62%-ға жетті.
Жетілдігі және артық резервтер
2011 жылы ХВҚ резервтердің жеткіліктілігін бағалау үшін жаңа өлшем ұсынды. Бұл өлшем дағдарыс кезіндегі шығындар көздерін мұқият талдауға негізделген. Бұл өтімділік қажеттіліктері төлем балансының әртүрлі компоненттері арасындағы байланыс және сирек кездесетін жағдайлардың ықтималдығы ескеріле отырып есептеледі. Резервтердің есептелген өлшемге қатынасы неғұрлым жоғары болса, дағдарыс қаупі де, дағдарыс кезіндегі тұтынудың төмендеуі де соғұрлым азырақ болады. Бұдан өзге, Қор жоғарыда аталған бірнеше факторларды эконометриялық тұрғыдан талдайды және осы резервтер қатынастарын дамушы нарықтар үшін көбінесе жеткілікті деп санайды. Жеткіліктілік мөлшерінен артық резервтерді басқа мемлекеттік қорларда, мысалы, мемлекеттік байлық қорлары сияқты тәуекелге толы активтерге инвестициялауға немесе тұрақтандыру қорлары сияқты дағдарыс кезіндегі сақтандыру ретінде пайдалануға болады. Егер оларды ескерсек, Норвегия, Сингапур және Парсы шығанағы елдері бұл тізімде жоғарырақ орын алады, ал Біріккен Араб Эмираттарының 627 миллиард долларға бағаланған Абу-Даби инвестициялық басқармасы Қытайдан кейін екінші орынға шығады. Жоғары валюталық резервтерге қоса, Сингапурдың маңызды мемлекеттік және егемендік байлық қорлары бар, оның ішінде Temasek Holdings (соңғы бағасы 375 миллиард АҚШ доллары) және GIC (соңғы бағасы 440 миллиард АҚШ доллары). ECN – бұл Forex нарығының әртүрлі қатысушыларын: банктерді, орталықтандырылған биржаларды, басқа брокерлер мен компанияларды және жеке инвесторларды байланыстыратын бірегей электрондық коммуникациялық желі.